Nhiều người có thói quen tìm đến các loại trà thảo mộc để làm dịu cơn đau dạ dày mỗi khi bị ợ chua hoặc chướng bụng. Trong đó, trà cúc tâm tư (tên khoa học là Calendula officinalis) thường được truyền miệng là phương thuốc tự nhiên giúp trị dứt điểm viêm loét niêm mạc đường tiêu hóa.
Tuy nhiên, lời đồn thổi này không phản ánh đúng thực tế khoa học hiện nay. Bằng chứng nghiên cứu cho thấy cúc tâm tư chỉ mới ghi nhận một số tác động sinh học sơ bộ trên mô hình tế bào và động vật, trong khi các thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh loét dạ dày cho thấy loại thảo dược này không có tác dụng làm liền ổ loét niêm mạc.
Cúc tâm tư và lời đồn chữa đau dạ dày
Cúc tâm tư là loài thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae), có nguồn gốc từ vùng Địa Trung Hải và thường được trồng làm cảnh hoặc làm dược liệu ngoài da [1]. Cụm hoa khô của cây chứa nhiều thành phần hóa học thực vật đa dạng như steroid, terpenoid, các cồn triterpene tự do và este hóa, flavonoid, carotenoid cùng nhiều dẫn xuất hữu cơ khác [1].
Nhờ đặc tính kháng viêm ngoài da vốn đã rất nổi tiếng trong y học cổ truyền, loại hoa này dần bị gán ghép công dụng trị viêm loét đường tiêu hóa trong dân gian [1]. Từ việc uống trà hoa khô hãm nước sôi để dễ chịu đường tiêu hóa, nhiều nguồn thông tin mạng đã phóng đại thức uống này thành "thần dược" chữa lành vết loét dạ dày tá tràng.
Cơ chế tác động được ghi nhận trong phòng thí nghiệm
Để giải mã xem cúc tâm tư có thực sự chống viêm ở dạ dày hay không, các nhà khoa học đã tiến hành kiểm tra trên tế bào biểu mô dạ dày người [1]. Kết quả cho thấy phân đoạn chiết xuất thân dầu từ hoa cúc tâm tư có khả năng ức chế con đường truyền tín hiệu NF-kappaB, một hệ thống trung tâm gây ra phản ứng viêm tại niêm mạc dạ dày [1]. Các thành phần như loliolide, fucoside acetate của beta-eudesmol, viridiflorol và este triterpene (đặc biệt là faradiol-3-myristate) là những hoạt chất chính chịu trách nhiệm cho hiệu ứng kháng viêm này [1].
Ở mức độ phân tử khác, một nghiên cứu nuôi cấy tế bào biểu mô dạ dày KATO-III khi bị kích thích bởi vi khuẩn Helicobacter pylori chủng N6 cho thấy chế phẩm cúc tâm tư nồng độ vi lượng 10c pha trong dung dịch cồn 43% giúp làm giảm biểu hiện gen HB-EGF (yếu tố tăng trưởng biểu bì liên kết heparin) xuống còn 75,32 ± 1,16% so với nhóm đối chứng [2]. Đáng chú ý, hiệu quả ức chế biểu hiện gen do H. pylori gây ra này chỉ xuất hiện khi chế phẩm được bào chế bằng dung môi cồn ethanol, còn dung dịch pha bằng nước hoàn toàn không mang lại tác dụng [2].
Nghiên cứu trên động vật: Bảo vệ niêm mạc ruột nhưng còn giới hạn
Các mô hình thử nghiệm trên động vật (in vivo) đã ghi nhận một số tiềm năng phòng ngừa tổn thương niêm mạc của hoa cúc tâm tư. Chiết xuất methanol và phân đoạn tan trong 1-butanol từ hoa cúc tâm tư Ai Cập chứa các saponin triterpene mới gọi là calendasaponin A, B, C và D [3].
Các hợp chất glycoside A, B, C, D và F này đã thể hiện hoạt tính sinh học rõ rệt: vừa ức chế sự gia tăng đường huyết ở chuột cống nạp glucose, vừa làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày ở chuột nhắt [3]. Đặc biệt, chúng tạo ra hiệu ứng bảo vệ dạ dày, ngăn chặn sự hình thành vết loét thực nghiệm do ethanol và thuốc chống viêm indomethacin gây ra trên chuột cống [3].
Bên cạnh đó, nghiên cứu về công nghệ bao vi nang sinh học cũng thử nghiệm đưa chiết xuất cúc tâm tư kết hợp với mã đề (Plantago major) vào các vi nang phân hủy sinh học cấu tạo từ carrageenan và chitosan cải tính [4]. Sự giải phóng các chiết xuất thảo mộc này trong dịch dạ dày nhân tạo đã cho thấy tốc độ hồi phục vết loét dạ dày trên mô hình chuột cống diễn ra nhanh hơn [4].
Dù vậy, các kết quả trên động vật chỉ là bước thăm dò ban đầu. Chuột có cấu trúc giải phẫu và môi trường dịch vị khác biệt lớn so với con người, chưa kể các nghiên cứu in vivo trên đều dùng dạng chiết xuất cồn hoặc vi nang công nghệ cao, hoàn toàn khác với việc chỉ hãm một ấm trà hoa khô bằng nước sôi tại nhà [4, 6].
Bằng chứng trên người: Thất bại trong việc chữa loét niêm mạc
Điểm mấu chốt để xác định giá trị điều trị của một dược liệu là các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên bệnh nhân thật. Khác xa với những lời đồn thổi trên mạng xã hội, dữ liệu nghiên cứu y khoa lâm sàng trực tiếp trên người lại cho kết quả hoàn toàn trái ngược [5].
Một thử nghiệm lâm sàng được công bố ghi nhận trên 32 bệnh nhân có hội chứng táo bón đi kèm, trong đó có 19 ca loét tá tràng và 19 ca viêm dạ dày tá tràng [5]. Bệnh nhân được điều trị bằng sự kết hợp giữa cây liên mộc (Symphytum officinale) và cúc tâm tư (Calendula officinalis) nhằm mục tiêu cải thiện bệnh lý tiêu hóa chính, kết hợp bài thảo dược nhuận tràng khác để thông tiện [5].
Kết quả lâm sàng cho thấy bài thuốc nhuận tràng phát huy hiệu quả ở 100% người bệnh (90,6% đi đại tiện hàng ngày và 9,4% đại tiện cách ngày) [5]. Thế nhưng, đối với tổn thương dạ dày, sự kết hợp chứa cúc tâm tư hoàn toàn không mang lại bất kỳ hiệu ứng nào lên niêm mạc dạ dày [5]. Nghiên cứu xác nhận cúc tâm tư không tạo ra cải thiện lâm sàng đối với bệnh chính, và tỷ lệ làm lành ổ loét niêm mạc tiêu hóa hoàn toàn không có tiến triển [5].
Thử nghiệm này là bằng chứng rõ ràng chứng minh việc kỳ vọng cúc tâm tư giúp làm liền sẹo ổ loét dạ dày là điều hoàn toàn thiếu cơ sở thực tế [5].
Khả năng kháng khuẩn và những hiểu lầm thường gặp
Một hiểu lầm rất phổ biến là tin rằng uống trà cúc tâm tư có thể tiêu diệt vi khuẩn Helicobacter pylori – thủ phạm hàng đầu gây viêm dạ dày cấp, mạn tính và loét đường tiêu hóa [6].
Một nghiên cứu sàng lọc 21 dịch chiết cồn-nước từ thảo mộc đã làm rõ vấn đề này [6]. Trong thử nghiệm kháng khuẩn, cúc tâm tư (Calendula officinalis) chỉ thể hiện hoạt tính ức chế mạnh đối với vi khuẩn đường ruột Campylobacter jejuni – tác nhân gây viêm ruột và tiêu chảy nặng ở trẻ em [6]. Khi kiểm tra trên vi khuẩn H. pylori, cúc tâm tư hoàn toàn không nằm trong nhóm có hoạt tính [6]. Các thảo dược thực sự có khả năng ức chế H. pylori trong thử nghiệm này là cây long nha thảo (Agrimonia eupatoria), hải cẩu vàng (Hydrastis canadensis), cửu lý hương (Filipendula ulmaria) và cây xô thơm (Salvia officinalis) [6]. Do đó, ngộ nhận cúc tâm tư diệt trừ được vi khuẩn H. pylori là một sai lầm nghiêm trọng [6].
Hơn nữa, người dùng cũng không nên lầm tưởng thảo mộc hoàn toàn lành tính. Các nghiên cứu chuyên sâu đã cảnh báo chiết xuất hoa cúc tâm tư phân cực trung bình chứa một số hợp chất sesquiterpene glycoside (như hợp chất 1a, 2a, 3f) có biểu hiện độc tính tế bào khi thử nghiệm MTT trên dòng tế bào biểu mô dạ dày người AGS [7]. Dù các triệu chứng đau bụng có thể tạm thời dịu đi do phản ứng ức chế viêm nhẹ, việc tự ý dùng lượng lớn cúc tâm tư đậm đặc dài ngày có thể gây rủi ro kích ứng và độc tính tế bào niêm mạc [2, 7].
Ai nên thận trọng khi dùng cúc tâm tư?
Mặc dù trà hoa khô hãm loãng thường được dùng giải khát, các đối tượng có vấn đề về dạ dày cần tuyệt đối tỉnh táo trước khi sử dụng:
Người đang có ổ loét dạ dày, tá tràng tiến triển: Không dùng cúc tâm tư thay thế thuốc giảm tiết acid hay phác đồ chuẩn, vì thảo dược này không giúp liền ổ loét niêm mạc [5].
Bệnh nhân nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori: Uống trà thảo mộc này không diệt được khuẩn H. pylori; việc trì hoãn kháng sinh có thể dẫn tới biến chứng xuất huyết tiêu hóa hoặc viêm teo dạ dày [6].
Người có cơ địa dị ứng với phấn hoa hoặc thực vật họ Cúc (Asteraceae): Nguy cơ bộc phát phản ứng quá mẫn, mẩn ngứa hoặc co thắt đường tiêu hóa [1].
Bệnh nhân đang sử dụng đồng thời nhiều loại thuốc tân dược: Luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để tránh các tương tác thuốc bất lợi hoặc làm chậm trễ quá trình điều trị y khoa chuẩn.
Cách áp dụng thực tế và lưu ý khi uống trà
Nếu bạn đơn thuần yêu thích hương vị của cúc tâm tư và muốn thưởng thức như một thức uống thảo mộc thông thường, hãy ghi nhớ các nguyên tắc an toàn:
Xem trà như nước giải khát: Chỉ uống với lượng vừa phải, thưởng thức như thói quen thư giãn tinh thần, không coi đây là bài thuốc điều trị bệnh lý dạ dày tá tràng [5].
Không uống lúc bụng đói: Nước hãm thảo mộc khi vào dạ dày rỗng có thể gây khó chịu hoặc cồn cào ở những người vốn có cơ địa niêm mạc nhạy cảm [7].
Không dùng trà thay nước lọc hàng ngày: Nên duy trì uống đủ nước lọc và ăn uống điều độ, tránh lạm dụng các loại trà hoa đậm đặc kéo dài.
Đi khám chuyên khoa: Khi xuất hiện các triệu chứng đau vùng thượng vị, ợ chua, nôn ói hoặc phân đen, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để nội soi và chẩn đoán chính xác thay vì tự ý điều trị bằng thảo dược.
Tóm lại, những thông tin cho rằng uống trà cúc tâm tư giúp chữa khỏi viêm loét dạ dày chỉ là lời đồn thổi phóng đại từ các thí nghiệm sinh học sơ bộ [2, 4]. Nghiên cứu trên người bệnh đã chứng minh cúc tâm tư không có khả năng làm liền ổ loét hay cải thiện niêm mạc tổn thương [5]. Hãy thưởng thức trà thảo mộc với tâm thế cân bằng và tuân thủ tuyệt đối phác đồ y khoa chính thống khi mắc các bệnh lý tiêu hóa.
