Đúng hay sai: Uống nước sắc vỏ tai nghé giúp bảo vệ gan?

Nhiều người truyền tai nhau rằng uống nước sắc từ vỏ cây tai nghé có thể giúp thanh nhiệt, giải độc và bảo vệ lá gan sau những buổi tiệc tùng bia rượu. Thói quen sử dụng các loại vỏ cây, rễ cây rừng theo kinh nghiệm dân gian vốn rất phổ biến trong đời sống hàng ngày của người Việt. Tuy nhiên, quan niệm uống nước sắc vỏ tai nghé để bảo vệ gan là hoàn toàn sai lầm và chưa hề có bất kỳ căn cứ khoa học xác thực nào chứng minh.

Hiện nay, chưa có công trình nghiên cứu nào khẳng định nước sắc từ bộ phận này có khả năng chống oxy hóa trên mô gan hay phục hồi tế bào gan bị tổn thương. Việc tùy tiện đun sắc uống không những không mang lại lợi ích cho gan mà còn tiềm ẩn nguy cơ gây ngộ độc và tăng thêm gánh nặng chuyển hóa cho cơ thể.

Thực hư lời đồn bảo vệ gan từ vỏ cây tai nghé

Trong dân gian, cây tai nghé (tên khoa học là Hymenodictyon orixense) đôi khi được người dân thu hái vỏ thân để làm thuốc sắc uống chữa một số chứng bệnh thông thường. Bắt nguồn từ vị đắng đặc trưng của vỏ cây, nhiều người mặc định rằng thảo dược nào có vị đắng cũng đều giúp "mát gan, bổ mật" và kích thích tiêu hóa. Từ sự suy diễn này, lời đồn thổi về việc vỏ tai nghé có thể giải độc bia rượu, hạ men gan và chống lại các bệnh gan mạn tính đã lan rộng.

Thực tế sinh lý học chỉ ra rằng gan không hoạt động dựa trên cảm quan vị giác của con người. Gan là cơ quan đảm nhận nhiệm vụ chuyển hóa thuốc, thức ăn và xử lý các chất ngoại sinh đưa vào cơ thể. Việc tự ý đưa vào đường tiêu hóa một lượng lớn các chất chiết xuất thô chưa được kiểm chứng từ vỏ cây có thể khiến gan phải làm việc vất vả hơn để thanh thải. Đến nay, y học hiện đại chưa ghi nhận bất kỳ phác đồ điều trị hay hướng dẫn bảo vệ gan nào có sự góp mặt của loài cây này.

Khoa học thực sự tìm thấy gì trong vỏ cây tai nghé?

Nhằm làm sáng tỏ thành phần hóa học của các cây thuốc bản địa, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích chiết xuất từ vỏ cây tai nghé. Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã tiến hành khảo sát hóa thực vật trên dịch chiết methanol của vỏ cây tai nghé (Hymenodictyon orixense) ^[1]. Nghiên cứu này đã thành công trong việc phân lập và xác định cấu trúc của 5 hợp chất tự nhiên ^[1].

Các nhà nghiên cứu xác định các hợp chất này bao gồm một dẫn xuất iridoid glycoside là loganin và bốn hợp chất nhóm coumarin lần lượt là scopoletin, scopolin, hymexelsin cùng với scopoletin 7-O-beta-D-xylopyranosyl-(1 6)-beta-D-glucopyranoside ^[1]. Đây là công bố khoa học đầu tiên ghi nhận sự hiện diện của hợp chất loganin và scopoletin 7-O-beta-D-xylopyranosyl-(1 6)-beta-D-glucopyranoside trong chi thực vật này ^[1].

Nghiên cứu trên đã cung cấp dữ liệu giá trị về mặt hóa học cho thấy vỏ tai nghé chứa một số nhóm hoạt chất sinh học tự nhiên. Tuy nhiên, việc phát hiện ra các phân tử coumarin hay iridoid glycoside trong vỏ cây không đồng nghĩa với việc chúng có khả năng bảo vệ tế bào gan người khi được sắc lấy nước uống.

Thử nghiệm phòng thí nghiệm hướng đến mục tiêu nào?

Nhiều người lầm tưởng rằng nghiên cứu dược liệu tự nhiên nào cũng nhằm mục đích tìm kiếm thuốc bảo vệ gan hoặc chống oxy hóa. Thực tế, mục tiêu thử nghiệm sinh học đối với vỏ cây tai nghé lại hoàn toàn khác. Trong công trình công bố năm 2018, các tác giả đã đem 5 hợp chất phân lập từ vỏ cây tai nghé để thử nghiệm hoạt tính ức chế enzym acetylcholinesterase (AChE) ^[1].

Kết quả thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy cả 5 hợp chất đều thể hiện khả năng ức chế enzym acetylcholinesterase trong khoảng từ 13,92% đến 34,18% ở nồng độ 100 µg/mL ^[1]. Enzym acetylcholinesterase là một enzym có vai trò phân hủy chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine, thường được nghiên cứu trong các mô hình liên quan đến hệ thần kinh hoặc trí nhớ.

Nghiên cứu này hoàn toàn không đánh giá hoạt tính chống oxy hóa, không thử nghiệm trên men gan (như ALT hay AST) và không khảo sát tác động bảo vệ tế bào gan bị tổn thương ^[1]. Do đó, việc trích dẫn nghiên cứu khoa học của vỏ cây tai nghé để quảng bá cho công dụng "bổ gan, chống oxy hóa mô gan" là sự suy diễn sai lệch, gán ghép công dụng không hề có trong báo cáo thực tế.

Nước sắc truyền thống khác xa chiết xuất phòng thí nghiệm

Khoảng cách giữa các thử nghiệm trong ống nghiệm và việc đun sắc vỏ cây tại nhà là rất lớn. Trong nghiên cứu khoa học, các nhà nghiên cứu phải dùng dung môi hữu cơ tinh khiết là methanol cùng quy trình phân tách phức tạp để thu nhận các hoạt chất với nồng độ xác định ^[1]. Phương pháp chiết xuất chuẩn hóa này hoàn toàn khác biệt với cách nấu nước uống thủ công của người dân.

Khi người dân lấy vỏ cây khô đun với nước sôi, dung môi chỉ đơn thuần là nước ở nhiệt độ cao. Rất nhiều hợp chất hóa thực vật kém tan trong nước sẽ không thể khuếch tán ra ngoài, hoặc ngược lại, nhiệt độ cao kéo dài có thể làm phân hủy các hoạt chất nhạy cảm. Hơn nữa, việc sắc thủ công không thể kiểm soát được hàm lượng, tạp chất lẫn vào hoặc các độc tố tự nhiên có sẵn trong thân vỏ.

Bên cạnh đó, một hoạt chất thể hiện hoạt tính trong đĩa nuôi cấy ở nồng độ 100 µg/mL không có nghĩa là nó sẽ đến được gan khi đi qua đường tiêu hóa ^[1]. Sau khi uống, các chất phải trải qua quá trình tiêu hóa ở dạ dày, hấp thu qua ruột non rồi mới theo tĩnh mạch cửa về gan. Sự phân hủy của dịch vị tiêu hóa và quá trình chuyển hóa bước đầu có thể vô hiệu hóa hoạt chất trước khi chúng tạo ra bất kỳ tác động sinh học nào.

Lợi ích chưa thấy nhưng giới hạn và rủi ro luôn hiện hữu

Bằng chứng khoa học về tác dụng bảo vệ gan của vỏ tai nghé cho đến nay bằng không. Trong y văn hiện đại, chưa có bất kỳ thử nghiệm nào trên mô hình động vật hay thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người chứng minh vỏ tai nghé làm giảm men gan hay ngăn ngừa xơ gan. Ngược lại, việc dung nạp một loại thảo dược chưa rõ liều lượng an toàn luôn tiềm ẩn nguy hiểm.

Vỏ các loài cây rừng có thể chứa các hợp chất coumarin hoặc glycoside tự nhiên với hàm lượng dao động tùy theo mùa thu hái, thổ nhưỡng và độ tuổi của cây ^[1]. Một số dẫn xuất coumarin khi dùng ở liều lượng cao hoặc tích tụ kéo dài có nguy cơ gây độc trực tiếp cho tế bào gan và thận. Ngoài ra, việc sơ chế và bảo quản thủ công rất dễ khiến vỏ cây bị nhiễm nấm mốc sinh độc tố aflatoxin - một tác nhân gây ung thư gan hàng đầu.

Việc tin tưởng vào công dụng giải độc gan không có thật của nước sắc vỏ cây còn dẫn đến tâm lý chủ quan. Nhiều người cho rằng chỉ cần uống vài bát nước sắc sau khi nhậu nhẹt là gan đã được an toàn, từ đó tiếp tục lạm dụng bia rượu. Hành vi này khiến tế bào gan bị phá hủy âm thầm và làm trầm trọng thêm các tổn thương gan sẵn có.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược cho gan

Một trong những hiểu lầm dai dẳng nhất của người dân là quan niệm "cây cỏ tự nhiên lành tính, không bổ ngang cũng bổ dọc". Bất kỳ hoạt chất thực vật nào có tác động sinh học đều là một dạng chất hóa học tự nhiên và gan luôn phải xử lý chúng. Nếu lạm dụng các loại nước sắc đậm đặc từ rễ hoặc vỏ cây rừng, gan có thể bị viêm hoặc hoại tử do quá tải chuyển hóa chất lạ.

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng vị đắng với tính năng giải độc gan. Vị đắng của thực vật bắt nguồn từ nhiều nhóm chất khác nhau như ancaloit, coumarin hay glycoside ^[1]. Rất nhiều chất có vị đắng cực mạnh lại là độc chất đối với động vật và con người. Do đó, vị đắng hoàn toàn không phải là thước đo của khả năng chống viêm hay bảo vệ tế bào gan.

Hiểu lầm thứ ba là nhầm lẫn mục tiêu của các nghiên cứu dược liệu. Khi thấy một bài báo khoa học nhắc đến tên cây tai nghé với các thuật ngữ như phân lập hoạt chất hay ức chế enzym, nhiều người vội vàng kết luận đó là thảo dược quý trị bách bệnh ^[1]. Trên thực tế, thử nghiệm ức chế AChE chỉ là bước sàng lọc ban đầu hướng tới hệ thần kinh chứ không liên quan đến bảo vệ gan ^[1].

Ai nên tuyệt đối thận trọng với nước sắc vỏ cây?

Đối với vỏ cây tai nghé và các loại nước sắc thảo mộc chưa qua kiểm duyệt y tế, một số nhóm đối tượng đặc thù cần tuyệt đối tránh xa để bảo vệ sức khỏe:

• Người đang mắc bệnh gan mạn tính: Những bệnh nhân viêm gan B, viêm gan C, gan nhiễm mỡ tiến triển hoặc xơ gan có chức năng gan vốn đã suy giảm. Việc đưa thêm dịch chiết vỏ cây chứa các chất chưa rõ cơ chế giải độc vào cơ thể có thể châm ngòi cho đợt viêm gan cấp tính hoặc suy gan bùng phát.
• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào về tính an toàn của các hợp chất trong vỏ tai nghé đối với thai nhi hay trẻ sơ sinh bú mẹ. Nguy cơ co bóp tử cung hoặc chất độc bài tiết qua sữa mẹ là điều hoàn toàn có thể xảy ra.
• Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Hệ enzym chuyển hóa thuốc và đào thải độc chất ở hai nhóm đối tượng này rất nhạy cảm hoặc đã suy giảm theo tuổi tác, dễ bị tổn thương tế bào gan hơn người bình thường.
• Người đang dùng thuốc điều trị bệnh nền: Các hoạt chất sinh học tự nhiên trong vỏ cây có thể tương tác với thuốc điều trị huyết áp, tiểu đường, thuốc tim mạch, làm giảm hiệu quả điều trị hoặc tăng độc tính của thuốc.

Chăm sóc và bảo vệ lá gan dựa trên cơ sở khoa học

Thay vì đặt niềm tin vào các loại nước sắc vỏ cây rừng truyền miệng chưa có kiểm chứng khoa học, việc chăm sóc gan cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa đã được chứng minh rõ ràng. Để giữ cho lá gan khỏe mạnh, lối sống lành mạnh và chế độ dinh dưỡng cân đối luôn là yếu tố đóng vai trò nền tảng.

Mỗi người cần chủ động hạn chế tối đa việc tiêu thụ rượu bia và đồ uống có cồn, bởi đây là thủ phạm trực tiếp gây thoái hóa mỡ và xơ hóa tế bào gan. Chế độ ăn uống nên ưu tiên thực phẩm tươi sống, rau xanh, trái cây giàu chất chống oxy hóa tự nhiên và hạn chế thực phẩm nhiều dầu mỡ, đồ chế biến sẵn. Uống đủ nước hàng ngày giúp thận và gan đào thải các sản phẩm phụ của quá trình chuyển hóa một cách hiệu quả nhất.

Bên cạnh lối sống, việc chủ động tiêm phòng vắc-xin viêm gan A và viêm gan B là biện pháp phòng ngừa nhiễm trùng gan hiệu quả nhất. Khám sức khỏe định kỳ và thực hiện xét nghiệm men gan, siêu âm gan giúp phát hiện sớm các bất thường trước khi bệnh tiến triển nặng. Nếu có bất kỳ nghi ngờ nào về chức năng gan hoặc muốn dùng thảo dược hỗ trợ, hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa thay vì tự ý điều trị bằng các bài thuốc truyền tai.

Tóm lại, thông tin uống nước sắc vỏ tai nghé giúp bảo vệ gan là không chính xác và thiếu vắng hoàn toàn các bằng chứng thực nghiệm. Nghiên cứu khoa học hiện chỉ mới ghi nhận sự hiện diện của một số hợp chất coumarin và khả năng ức chế enzym acetylcholinesterase trong ống nghiệm, không có dữ liệu nào chứng minh công dụng trên lá gan ^[1]. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước các lời đồn thổi, tránh tự ý sử dụng vỏ cây không rõ nguồn gốc để bảo vệ sức khỏe bản thân.