Nhiều vùng quê lưu truyền mẹo giã nát lá cây, trong đó có lá hoa chông, đắp lên vết thương khi bị rắn độc cắn để "hút nọc" hoặc làm dịu vết thương. Nhiều người tin kinh nghiệm dân gian này giúp giữ tính mạng trước khi cần đến cơ sở y tế.

Thực tế, chưa có nghiên cứu khoa học xác thực hiệu quả giải độc của lá hoa chông trên cơ thể người bị rắn cắn. Hành động đắp lá, rạch da, buộc garo sai cách làm tăng nguy cơ hoại tử, nhiễm trùng máu và tước mất thời gian vàng dùng huyết thanh kháng nọc [1].

Lời đồn đắp lá và nguy cơ nhiễm trùng thực tế

Nhiều cộng đồng nông thôn thường tìm đến thầy lang hoặc tự dùng thảo dược ngay sau tai nạn [2], [3]. Các hình thức xử lý dân gian gồm nhai đắp bã lá, rạch da hút máu, buộc dây thừng garo hay đắp đá đen [1], [3].

Khi đắp lá cây chưa khử trùng lên vết cắn, vi khuẩn xâm nhập trực tiếp qua vết thương hở sâu [1]. Nọc rắn độc thường chứa độc tố gây sưng nề, xuất huyết và hủy hoại tế bào cơ [4], [5]. Lớp bã lá bẩn phủ kín tạo môi trường kỵ khí thuận lợi cho vi khuẩn sinh sôi, đẩy nhanh tốc độ nhiễm trùng mô mềm, dẫn tới viêm mô tế bào hoặc hoại tử thối rữa [1].

Hành vi rạch da bằng dao lam hoặc mảnh đá sắc để "thải chất độc" kết hợp đắp thuốc lá gây tổn thương nghiêm trọng thêm [1]. Thao tác thô bạo này làm rách thêm cơ, mạch máu và tăng nguy cơ lây truyền các mầm bệnh nguy hiểm qua đường máu [1].

Vì sao huyết thanh kháng nọc là giải pháp duy nhất?

Huyết thanh kháng độc đặc hiệu (antivenom) là liệu pháp duy nhất được chứng minh hiệu quả và công nhận khoa học trong việc vô hiệu hóa độc tố rắn [6]. Huyết thanh chiết xuất từ kháng thể đa dòng của động vật như ngựa hoặc cừu, tiêm truyền vào cơ thể để bắt giữ và trung hòa độc tố lưu hành [7].

Nọc rắn di chuyển nhanh theo hệ tuần hoàn và bạch huyết, gây rối loạn đông máu, liệt cơ ho hấp hoặc tiêu hủy cơ [4], [5]. Đắp lá cây bên ngoài da hoàn toàn bất lực trước nọc độc đã ngấm vào mô sâu và máu.

Thời gian từ lúc bị cắn tới khi truyền huyết thanh đóng vai trò quyết định khả năng sống còn [6]. Trì hoãn đi viện để đắp lá khiến nọc độc phát tán toàn thân, biến một ca ngộ độc có thể cứu vãn thành suy đa tạng hoặc tử vong [2], [1].

Khoa học nói gì về các bài thuốc thảo dược?

Các nhà khoa học tiến hành nhiều nghiên cứu nhằm tìm kiếm hoạt chất tự nhiên ức chế nọc độc, nhưng các thử nghiệm chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm hoặc trên động vật [4], [6], [8].

Nghiên cứu tổng quan năm 2012 ghi nhận chiết xuất từ một số thực vật có hoạt tính ức chế enzym phospholipase A2 của nọc rắn trong ống nghiệm [4]. Chiết xuất nước rễ cây trinh nữ (Mimosa pudica) ức chế enzym hyaluronidase và protease của nọc rắn hổ mang Ấn Độ (Naja naja), rắn lục Russell (Vipera russelli) theo liều lượng [4]. Chiết xuất lá dâu tằm (Morus alba) khử hoạt tính tiêu protein, giảm phù nề, xuất huyết trên mô thử nghiệm [4]. Dù vậy, báo cáo khẳng định hiệu quả điều trị của hầu hết thảo mộc dân gian chưa được xác thực khoa học [4].

Một nghiên cứu năm 2012 tại Colombia khảo sát lá cây Renealmia alpinia đối với độc tố rắn Bothrops asper [5]. Thử nghiệm in vivo trên động vật và in vitro trong ống nghiệm cho thấy dịch chiết lá hỗ trợ giảm đau, ức chế tác động gây xuất huyết và đông máu của nọc rắn, bảo vệ động vật khỏi tác động chết người [5]. Các nhà nghiên cứu kết luận loài cây này có thể là hướng hỗ trợ kết hợp cùng huyết thanh, hoàn toàn không thay thế huyết thanh kháng nọc [5].

Tổng quan năm 2022 rà soát các nghiên cứu từ năm 1994 đến 2020 về chất ức chế tự nhiên [8]. Dù các hoạt chất tự nhiên cho thấy tiềm năng ức chế enzym độc tố, việc chuyển giao từ bàn thí nghiệm sang điều trị lâm sàng trên người vẫn chưa thực hiện được [8]. Việc dùng bã lá tươi đắp ngoài hoàn toàn thiếu cơ sở về mặt dược động học và độ an toàn [8].

Hệ lụy từ việc chữa rắn cắn bằng mẹo dân gian

Báo cáo năm 2021 tại Eswatini ghi nhận khoảng 60% nạn nhân tìm đến thầy lang trước khi đến bệnh viện [1]. Việc garo bằng dây kẽm, rạch rạch da quanh vết cắn hoặc đắp bã thuốc truyền thống khiến triệu chứng cục bộ trầm trọng hơn, nhiều trường hợp dẫn đến hoại tử nặng buộc phải cắt cụt chi [1].

Khảo sát năm 2023 tại Tanzania trên 74 nạn nhân cho thấy 52,7% chọn thầy lang và mẹo dân gian do thiếu cơ sở y tế gần nhà, khó khăn phương tiện và chi phí [3]. Hơn 98% trường hợp sơ cứu ban đầu thực hiện bởi người không có kiến thức y khoa, bao gồm rạch vết thương, hút máu, bôi tro than hoặc thảo dược [3]. Những xử lý sai lầm này trì hoãn cấp cứu, làm nặng thêm tình trạng nhiễm trùng [3].

Nghiên cứu định tính năm 2021 tại Cameroon trên 21 nạn nhân và 4 thầy lang chỉ ra rào cản tài chính và vận chuyển khiến người dân dùng thảo dược dù họ tin tưởng bệnh viện hơn [2]. Đa số bệnh nhân đều mong muốn được tiếp cận huyết thanh tại bệnh viện nếu điều kiện cho phép [2].

Dữ liệu năm 2021 về vật nuôi tại Nepal và Cameroon cũng phản ánh tình trạng tương tự: các chủ vật nuôi dùng thảo dược vì thiếu dịch vụ thú y và thiếu huyết thanh [6]. Các chuyên gia nhấn mạnh việc dùng thảo dược ở gia súc thiếu các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, việc đưa động vật đến cơ sở y tế để tiêm huyết thanh kịp thời là yếu tố sống còn [6].

Hiểu lầm thường gặp khi bị rắn cắn

Nhiều người lầm tưởng đắp lá thấy vết thương bớt nhức tức là nọc độc đã tiêu biến. Một số loài rắn cắn nhưng không phóng nọc (vết cắn khô), hoặc lượng nọc ít chưa phát tác toàn thân [6]. Bệnh nhân tự khỏi nhờ cơ thể tự cân bằng hoặc không nhiễm độc, nhưng dân gian lại quy công cho nắm lá đắp ngoài.

Một sai lầm nguy hiểm khác là tin rằng thảo dược tự nhiên lành tính, không gây hại. Dùng lá hoa chông hay bất kỳ loại lá cây nào giã đắp tạo thêm ngõ vào cho vi khuẩn uốn ván, vi khuẩn hoại thư sinh hơi [1]. Vết thương nhiễm trùng kết hợp với độc tố rắn phá hủy mô dẫn đến hoại tử lan rộng không thể phục hồi [4], [1].

Cố tình uống nước lá để kích thích nôn mửa giải độc cũng là quan niệm sai lầm, gây kiệt sức, sặc dịch vị vào phổi và mất cân bằng điện giải trầm trọng [1], [3].

Ai cần đặc biệt lưu ý nguy cơ biến chứng?

Người làm nông nghiệp, đi rừng, người sinh sống tại vùng sâu vùng xa tiếp xúc nhiều với môi trường hoang dã là đối tượng có nguy cơ bị rắn cắn cao nhất [2], [3]. Nhóm này thường tiếp cận y tế chậm và dễ áp dụng biện pháp dân gian sai lệch [2], [3].

Bệnh nhân có vết thương do các loài rắn lục, rắn hổ có nọc độc gây xuất huyết, hoại tử mô hoặc rối loạn đông máu tuyệt đối không được tác động vật lý lên vết thương [4], [5]. Tự ý rạch da, giác hút hay đắp lá trực tiếp thúc đẩy chảy máu ồ ạt không cầm được và hoại tử nhanh chóng [1].

Người già, trẻ nhỏ hoặc người có bệnh nền suy giảm miễn dịch khi bị rắn cắn kết hợp nhiễm trùng vết thương do đắp lá sẽ đối mặt nguy cơ sốc nhiễm khuẩn đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Xử trí đúng cách khi bị rắn cắn

Khi bị rắn cắn, loại bỏ toàn bộ các phương pháp dân gian như đắp lá cây, rạch da, chích máu, đắp đá hay giác hút [1], [3]. Không tự ý buộc garo chặt vì gây ứ trệ tuần hoàn máu dẫn đến hoại tử phải cưa chi [1].

Giữ nạn nhân nằm yên, trấn an tinh thần và bất động chi bị cắn bằng nẹp hoặc băng ép bản rộng vừa phải để làm chậm đường đi của nọc độc theo hệ bạch huyết. Hạn chế vận động vì co cơ khiến nọc độc phát tán nhanh hơn.

Rửa nhẹ vết thương bằng nước sạch hoặc dung dịch sát khuẩn dịu nhẹ, không chà xát. Nhanh chóng đưa nạn nhân đến bệnh viện hoặc cơ sở y tế gần nhất có đủ trang thiết bị cấp cứu và huyết thanh kháng nọc [2], [6]. Nếu an toàn, chụp lại hình ảnh con rắn để bác sĩ nhanh chóng định danh loài và chọn huyết thanh phù hợp.

Đắp lá hoa chông trị rắn cắn là kinh nghiệm dân gian phản khoa học, tiềm ẩn nguy cơ nhiễm trùng máu và hoại tử mô. Huyết thanh kháng nọc tại các cơ sở y tế là phương pháp điều trị duy nhất có đủ cơ sở khoa học để cứu tính mạng nạn nhân.