Nhiều người dân có thói quen tìm kiếm các loại thảo mộc tự nhiên như nghệ xanh để hỗ trợ điều trị bệnh tiêu hóa, giảm đau hoặc bồi bổ cơ thể theo kinh nghiệm dân gian truyền miệng. Tuy nhiên, khi sử dụng đều đặn qua nhiều tuần hoặc nhiều tháng, không ít người bắt đầu lo lắng liệu các hoạt chất trong củ nghệ xanh có tích tụ và gây tổn thương cho tế bào gan hay không.
Theo các dữ liệu khoa học thực nghiệm hiện có, chiết xuất nghệ xanh (Curcuma aeruginosa Roxb.) khi thử nghiệm bán trường diễn trên mô hình động vật trong một công thức đa thảo dược ở mức liều lên tới 4.032 mg/kg cân nặng mỗi ngày liên tục trong 91 ngày không ghi nhận bất kỳ dấu hiệu nhiễm độc gan hay biến đổi cấu trúc mô học [1]. Dù vậy, bằng chứng này hiện mới dừng lại ở quy mô thử nghiệm tiền lâm sàng trên loài gặm nhấm và trong dạng phối hợp bài thuốc, chưa có đầy đủ thử nghiệm lâm sàng dài hạn trên người [1].
Nhu cầu dùng nghệ xanh và nỗi băn khoăn về chức năng gan
Cây nghệ xanh (tên khoa học là Curcuma aeruginosa Roxb.) là loài thực vật thuộc họ Gừng, từ lâu đã quen thuộc trong y học cổ truyền Đông Nam Á nhờ mùi thơm đặc trưng và phần thịt củ có ánh xanh tím. Nhiều người bệnh mạn tính thường truyền tai nhau cách tán bột nghệ xanh hoặc sắc nước uống hàng ngày với hy vọng thanh nhiệt, giải độc và giảm đau bụng. Thói quen sử dụng này thường kéo dài từ vài tháng đến cả năm mà hiếm khi có sự kiểm tra chức năng gan định kỳ từ cơ sở y tế.
Chính vì gan là cơ quan đầu mối chịu trách nhiệm chuyển hóa, phân giải các hợp chất ngoại sinh và đào thải độc chất ra khỏi cơ thể, mọi dược liệu uống vào đều phải qua “trạm kiểm soát” này. Nhiều độc giả băn khoăn rằng liệu các tinh dầu, chất đắng hoặc nhóm hợp chất đặc thù trong nghệ xanh có thể khiến gan làm việc quá tải, dẫn tới viêm gan nhiễm độc hoặc hoại tử tế bào gan sau một thời gian dài sử dụng liên tục hay không.
Đánh giá an toàn dược liệu qua mô hình độc tính bán trường diễn
Để trả lời câu hỏi một thảo dược có an toàn khi uống dài ngày hay không, giới khoa học thường tiến hành các thử nghiệm độc tính bán trường diễn trên động vật có vú như chuột cống trắng trước khi tiến hành trên người. Trong các thử nghiệm này, động vật được cho dùng mẫu dược liệu mỗi ngày trong một khoảng thời gian tương đương một phần đáng kể tuổi thọ của chúng, thường là từ 90 đến 91 ngày liên tục [1].
Các nhà nghiên cứu sẽ không chỉ quan sát những biểu hiện lâm sàng bên ngoài như sự thay đổi hành vi, lượng thức ăn tiêu thụ hay tỷ lệ sống chết. Họ còn mổ khám giải phẫu để đo đạc chính xác trọng lượng tuyệt đối và trọng lượng tương đối của gan cùng các cơ quan nội tạng quan trọng khác [1]. Đồng thời, các lát cắt mô gan sẽ được nhuộm và soi kỹ dưới kính hiển vi quang học nhằm phát hiện bất kỳ biến đổi tế bào học nhỏ nhất nào như thoái hóa mỡ, viêm, phì đại hay hoại tử mô [1].
Dữ liệu từ nghiên cứu thực nghiệm 91 ngày trên chuột
Một công trình nghiên cứu công bố vào năm 2020 đã đánh giá độc tính cấp tính và bán trường diễn của viên nén đa thảo dược chứa bốn thành phần gồm tỏi (Allium sativum L.), bàng hôi (Terminalia bellirica), nghệ xanh (Curcuma aeruginosa Roxb.) và bạch đậu khấu (Amomum compactum) trên mô hình chuột [1]. Trong thử nghiệm bán trường diễn kéo dài 91 ngày liên tục, các nhà khoa học đã cho cả chuột cống đực và chuột cống cái uống chế phẩm này một lần mỗi ngày với các mức liều tăng dần, liều cao nhất đạt tới 4.032 mg/kg cân nặng chuột [1].
Kết quả quan sát đại thể sau 91 ngày cho thấy không xuất hiện bất kỳ bất thường nào ở các cơ quan nội tạng trên toàn bộ các nhóm chuột thử nghiệm so với nhóm đối chứng [1]. Cả chuột đực và chuột cái đều cho thấy trọng lượng tuyệt đối và trọng lượng tương đối của gan, tim, phổi, dạ dày, ruột, thận, não, lách, tinh hoàn và buồng trứng không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê (với p > 0,05) khi đối chiếu với nhóm chuột không dùng thuốc [1]. Điều này chứng minh rằng việc dùng chế phẩm chứa nghệ xanh ở mức liều lên tới 4.032 mg/kg mỗi ngày suốt 91 ngày không làm teo hoặc phì đại bất thường lá gan [1].
Quan trọng hơn, khi tiến hành kiểm tra vi thể trên lát cắt mô học dưới kính hiển vi quang học với nhiều độ phóng đại khác nhau, hình ảnh mô gan ở nhóm chuột uống chế phẩm chứa nghệ xanh hoàn toàn tương đồng với nhóm đối chứng khỏe mạnh [1]. Các cấu trúc tế bào gan, bè gan và xoang tĩnh mạch vẫn giữ nguyên vẹn trật tự bình thường, không ghi nhận bất kỳ hiện tượng biến đổi cấu trúc tế bào hay tổn thương bất lợi nào [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng liều dùng lên tới 4.032 mg/kg cân nặng mỗi ngày trong 91 ngày liên tiếp không gây ra độc tính trên các cơ quan được phân tích, bao gồm cả mô gan [1].
Ngoài ra, công thức đa thảo dược chứa nghệ xanh này được nghiên cứu hướng tới công dụng hỗ trợ hạ huyết áp, trong đó một thử nghiệm kéo dài 3 tuần với liều 126 mg/kg trên mô hình chuột tăng huyết áp đã ghi nhận khả năng làm giảm huyết áp tâm thu rõ rệt so với nhóm chứng [1].
Ý nghĩa khoa học và các giới hạn cần nhìn nhận khách quan
Kết quả từ nghiên cứu thực nghiệm trên đem lại cơ sở ban đầu rất tích cực về độ an toàn của nghệ xanh đối với mô gan [1]. Mức liều 4.032 mg/kg cân nặng chuột là một liều lượng thử nghiệm rất lớn, vượt xa mức tiêu thụ thông thường theo tỷ lệ quy đổi sang người, nhưng vẫn không tạo ra phản ứng viêm hoại tử hay làm biến dạng cấu trúc mô gan sau 3 tháng sử dụng [1].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ các giới hạn then chốt của nguồn dữ liệu này. Trước hết, nghiên cứu được thực hiện trên chế phẩm phối hợp bốn loại thảo dược chứ không phải chiết xuất nghệ xanh đơn độc dạng tinh khiết [1]. Khi các thảo dược được phối ngũ cùng nhau, các thành phần như tỏi hay chiêu liêu có thể mang lại hiệu ứng hiệp đồng hoặc điều hòa chuyển hóa, khác với việc một người chỉ uống độc vị nghệ xanh với số lượng lớn.
Thứ hai, toàn bộ dữ liệu trên hoàn toàn là dữ liệu tiền lâm sàng trên loài gặm nhấm, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên cơ thể người [1]. Quá trình hấp thu, chuyển hóa qua hệ enzyme cytochrom P450 ở gan người và tốc độ đào thải ở người có sự khác biệt nhất định so với chuột. Do đó, kết quả an toàn trên động vật không đồng nghĩa với việc người dùng có thể tùy tiện uống nghệ xanh không kiểm soát trong thời gian dài mà không lo ngại rủi ro.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nghệ xanh dài ngày
Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là quan niệm "thảo dược thiên nhiên thì hoàn toàn lành tính, uống càng nhiều và càng lâu càng tốt". Thực tế, bất kỳ hoạt chất thảo mộc nào khi đưa vào cơ thể đều là chất lạ cần gan xử lý; việc tự ý tăng liều hoặc uống thay nước lọc quanh năm có thể tạo gánh nặng chuyển hóa không đáng có cho hệ thống tế bào gan.
Một hiểu lầm khác là đánh đồng nghệ xanh (Curcuma aeruginosa) với các loại nghệ khác như nghệ vàng (Curcuma longa). Mỗi loài nghệ sở hữu hàm lượng tinh dầu, curcuminoid và các nhóm hợp chất sesquiterpene hoàn toàn khác nhau. Dữ liệu an toàn hoặc công dụng của loài nghệ này không thể suy diễn nguyên vẹn cho loài nghệ khác.
Nhiều người cũng tin rằng nếu uống vài tuần đầu không thấy ngứa ngáy hay vàng mắt thì có nghĩa là gan hoàn toàn an toàn khi dùng cả đời. Tổn thương gan do dược liệu đôi khi diễn tiến âm thầm không có triệu chứng lâm sàng rõ rệt trong giai đoạn đầu, chỉ có thể phát hiện thông qua xét nghiệm men gan định kỳ.
Những đối tượng cần thận trọng đặc biệt
Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào về việc dùng nghệ xanh kéo dài trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú, trẻ em cũng như người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền phức tạp; dữ liệu hiện có mới chỉ được xác lập trên động vật thí nghiệm [1]. Nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không nên tự ý dùng nghệ xanh dài ngày khi chưa có chỉ định từ bác sĩ y học cổ truyền.
Những người đã có tiền sử bệnh gan mạn tính như viêm gan virus B, C, gan nhiễm mỡ nặng, xơ gan hoặc người có men gan tăng cao cần hết sức cẩn trọng. Gan của nhóm bệnh nhân này vốn đã suy giảm dự trữ chức năng, việc tiếp nhận thêm các hợp chất chưa rõ nồng độ chuẩn hóa có thể kích hoạt đợt bùng phát viêm gan.
Người đang sử dụng các thuốc điều trị mạn tính như thuốc hạ huyết áp, thuốc hạ mỡ máu hay thuốc chống đông máu cũng cần hỏi ý kiến chuyên môn. Sự tương tác giữa các hoạt chất trong nghệ xanh và thuốc tân dược có thể làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu hoặc làm tăng gánh nặng giải độc cho gan.
Hướng dẫn sử dụng an toàn và theo dõi sức khỏe
Để tận dụng các giá trị của nghệ xanh mà vẫn bảo vệ tốt lá gan, người dùng chỉ nên sử dụng thảo dược này theo từng đợt ngắn ngày với lượng vừa phải, không nên lạm dụng liên tục kéo dài qua nhiều tháng nếu không có sự giám sát của thầy thuốc chuyên khoa.
Dược liệu cần được thu hái, sơ chế sạch sẽ và bảo quản khô ráo, tránh tình trạng ẩm mốc vì độc tố vi nấm aflatoxin bám trên củ mốc mới chính là nguyên nhân hàng đầu tàn phá tế bào gan chứ không phải bản thân củ nghệ. Khi chế biến, nên tuân thủ các phương pháp truyền thống đã được hướng dẫn hoặc dùng các sản phẩm chuẩn hóa có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng.
Trong suốt quá trình sử dụng thảo dược, nếu xuất hiện các biểu hiện bất thường như mệt mỏi kéo dài, chán ăn, buồn nôn, nước tiểu sẫm màu như nước vối hoặc vàng da, người dùng cần lập tức ngừng uống và đến ngay các cơ sở y tế để kiểm tra chức năng gan. Việc chủ động xét nghiệm men gan định kỳ mỗi 3 đến 6 tháng là biện pháp khoa học nhất giúp bảo vệ lá gan toàn diện khi sử dụng bất kỳ chế phẩm dược liệu nào.
Tóm lại, dữ liệu thực nghiệm trên mô hình động vật cho thấy công thức chứa nghệ xanh không gây biến đổi mô học hay bất thường về trọng lượng gan ở liều thử nghiệm bán trường diễn trong 91 ngày [1]. Tuy vậy, do chưa có đầy đủ bằng chứng lâm sàng dài hạn trên người, người dân cần giữ thái độ thận trọng, sử dụng điều độ và luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi quyết định uống nghệ xanh lâu dài.
