Dùng Nhó đông liều cao kéo dài: Độc tính gan thận ra sao?

Nhó đông (tên khoa học Morinda longissima Y.Z.Ruan, thuộc họ Cà phê Rubiaceae) là vị thuốc nam mọc hoang dã ở các vùng rừng núi nước ta, được nhiều người dân tìm kiếm để hỗ trợ điều trị viêm gan, xơ gan và các vấn đề tiêu hóa. Nhiều người tin rằng thảo dược thiên nhiên hoàn toàn lành tính nên tự ý tăng liều sắc uống đậm đặc và sử dụng liên tục nhiều tháng liền nhằm mong muốn bệnh mau khỏi. Thói quen này làm dấy lên nỗi lo ngại: Dùng Nhó đông liều cao và kéo dài liệu có gây hại cho gan và thận hay không?

Câu trả lời ngắn gọn theo khoa học là: Chiết xuất rễ Nhó đông bước đầu cho thấy độ an toàn cấp tính khá cao trên động vật thí nghiệm ^[1]. Tuy nhiên, các dữ liệu về độc tính bán trường diễn (dùng liều nhắc lại kéo dài) trực tiếp của rễ Nhó đông vẫn còn rất hạn chế, phần lớn chỉ được đối chiếu thông qua các loài cùng chi Morinda như Nhàu (Morinda citrifolia) hay Ba kích (Morinda officinalis) ^[2], ^[3], ^[4], ^[5]. Do đó, người bệnh không được tự ý lạm dụng thảo dược này liều cao dài ngày khi chưa có chỉ định y khoa.

Cơ chế tác động và mối lo ngại về độc tính gan thận

Rễ Nhó đông chứa nhiều nhóm hoạt chất sinh học, trong đó nổi bật là các hợp chất anthraquinone và anthraquinone glycoside ^[1]. Trong tự nhiên, một số dẫn xuất anthraquinone từng bị nghi ngờ có khả năng chuyển hóa thành các gốc tự do anthrone gây tổn thương tế bào gan ở người nhạy cảm ^[4]. Ngược lại, các anthraquinone trong rễ Nhó đông và các cây cùng họ lại thể hiện hoạt tính kháng viêm tự nhiên thông qua cơ chế ức chế chọn lọc enzym COX-2 ^[1].

Khi uống thuốc thảo mộc, gan là cơ quan đầu tiên tiếp nhận và chuyển hóa các thành phần phức tạp, sau đó thận chịu trách nhiệm bài tiết các chất cặn bã ra khỏi tuần hoàn. Nếu dùng một lượng quá lớn vượt quá khả năng xử lý của cơ thể trong thời gian dài, các cơ quan này dễ rơi vào tình trạng quá tải, có thể gây tích tụ độc chất hoặc viêm mô kẽ. Việc hiểu rõ ngưỡng dung nạp và các dấu hiệu xét nghiệm sinh hóa máu, nước tiểu, cùng cấu trúc vi thể mô học gan thận là yêu cầu bắt buộc để đánh giá độ an toàn của thảo dược.

Nghiên cứu trực tiếp trên Nhó đông nói gì?

Cho đến nay, các dữ liệu độc học chính thống được công bố trên chính cây Nhó đông (Morinda longissima) chủ yếu dừng lại ở thử nghiệm độc tính cấp tính ^[1]. Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã tiến hành đánh giá chiết xuất cồn 95% từ rễ cây Nhó đông thu hái tại Việt Nam ^[1].

Trong thử nghiệm này, các nhà khoa học đã cho chuột nhắt trắng uống chiết xuất rễ Nhó đông và theo dõi hành vi cũng như tỷ lệ tử vong trong vòng 14 ngày ^[1]. Kết quả cho thấy chiết xuất cồn 95% từ rễ cây Nhó đông không gây độc ở liều lên tới 2000 mg/kg thể trọng; chuột không ghi nhận bất kỳ dấu hiệu ngộ độc bất thường nào và không có con vật nào bị chết ^[1]. Phân tích sắc ký cũng định danh được 8 hợp chất anthraquinone và anthraquinone glycoside trong rễ cây, đồng thời thử nghiệm in vivo cho thấy chiết xuất này thể hiện hoạt tính kháng viêm mạnh mẽ tương đương diclofenac sodium, đạt hiệu quả tối ưu ở mức liều 300 mg/kg thể trọng ^[1].

Mặc dù thử nghiệm cấp tính ghi nhận rễ Nhó đông khá an toàn ở liều 2000 mg/kg ^[1], nhưng nghiên cứu này chưa cung cấp kết quả thử nghiệm độc tính bán trường diễn (kéo dài 28 đến 90 ngày) để trực tiếp đo lường men gan hay chức năng lọc của cầu thận khi dùng liên tục.

Bằng chứng độc tính kéo dài từ các cây cùng chi Morinda

Để hiểu rõ hơn về mức độ an toàn của chi thực vật này khi dùng dài ngày, giới khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm độc tính bán trường diễn trên các loài cùng chi Morinda.

Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã khảo sát hoạt chất nordamnacanthal (một loại anthraquinone chiết xuất từ thân cây Nhàu Morinda citrifolia) trên chuột nhắt trắng ^[2]. Chuột được cho uống nordamnacanthal liên tục hàng ngày trong 28 ngày để đánh giá độc tính bán trường diễn đường uống ^[2]. Kết quả thử nghiệm ghi nhận không có trường hợp chuột tử vong, không xuất hiện các triệu chứng ngộ độc và không ghi nhận sự thay đổi bất thường nào trong chỉ số chức năng gan qua xét nghiệm huyết thanh ^[2]. Ở liều 50 mg/kg thể trọng dùng trong 28 ngày, hoạt chất này còn làm chậm sự phát triển của khối u ung thư vú thực nghiệm trên chuột Balb/C ^[2].

Đối với Ba kích lên men (Morinda officinalis), một nghiên cứu độc học toàn diện công bố năm 2022 trên chuột nhắt và chuột cống đã làm sáng tỏ khả năng dung nạp kéo dài ^[3]. Ở thử nghiệm độc tính cấp tính, liều nạp qua đường tiêu hóa lên đến 20 g/kg thể trọng không gây tử vong hoặc ngộ độc ^[3]. Tiếp đó, trong nghiên cứu độc tính bán trường diễn kéo dài 90 ngày, chuột cống được cho ăn Ba kích lên men ở liều tối đa là 8 g/kg thể trọng mỗi ngày ^[3]. Kết quả kiểm tra sau 90 ngày cho thấy không có trường hợp tử vong, trọng lượng cơ thể, lượng thức ăn tiêu thụ, khối lượng các cơ quan nội tạng, các chỉ số huyết học, sinh hóa huyết thanh và xét nghiệm tổng phân tích nước tiểu đều hoàn toàn bình thường ^[3]. Mức liều không gây tác dụng phụ quan sát được (NOAEL) của Ba kích lên men được xác định là không thấp hơn 8 g/kg thể trọng/ngày ^[3].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu chuyên sâu về quả Nhàu (Morinda citrifolia) công bố năm 2006 và 2009 cũng xác minh tính vô hại đối với mô gan ^[4], ^[5]. Nghiên cứu năm 2006 chỉ ra rằng các anthraquinone trong quả Nhàu hiện diện ở hàm lượng rất nhỏ, không đủ để tạo ra ý nghĩa độc tính, đồng thời không có cấu trúc hóa học có thể bị khử thành gốc anthrone phản ứng ^[4]. Nghiên cứu năm 2009 trên chuột cống Sprague-Dawley dùng bột puree quả Nhàu sấy đông khô không ghi nhận biến đổi bệnh học tế bào gan, các chỉ số men gan ổn định và xác lập mức NOAEL vượt mức 6,86 g/kg thể trọng (tương đương 90 ml nước ép quả/kg thể trọng) ^[5]. Thử nghiệm trên lá Nhàu năm 2007 cũng không ghi nhận độc tính hay thay đổi thể trọng ở các mức liều chiết xuất 20, 200 và 2000 mg/kg ^[6].

Ngoài ra, thử nghiệm độc tính cấp và bán trường diễn năm 2024 đối với hỗn hợp chiết xuất gồm Nghệ gai (Curcuma xanthorrhiza), Diệp hạ châu (Phyllanthus niruri) và Nhàu (Morinda citrifolia) cho chuột uống liều 600, 800 và 1000 mg/kg thể trọng liên tục 90 ngày cũng không ghi nhận bất thường nào ở mô học tim, gan, thận, lách, phổi, với mức NOAEL đạt 1000 mg/kg ^[7].

Giới hạn của bằng chứng và các hiểu lầm thường gặp

Mặc dù các dữ liệu từ các loài cùng chi Morinda đều chứng minh mức độ dung nạp rất tốt, bạn đọc cần nhận thức rõ ranh giới của các bằng chứng khoa học hiện tại. Chiết xuất rễ Nhó đông (Morinda longissima) mới chỉ có dữ liệu an toàn cấp tính 14 ngày trên động vật với liều 2000 mg/kg ^[1]. Chưa có nghiên cứu lâm sàng trên người cũng như nghiên cứu độc tính bán trường diễn 90 ngày riêng biệt cho rễ Nhó đông để khẳng định liều dùng tối đa tuyệt đối an toàn cho gan thận.

Một hiểu lầm rất tai hại là suy nghĩ: "Cây thuốc chữa bệnh gan thì uống bao nhiêu cũng không sợ hại gan". Thực tế, bất kỳ hoạt chất thảo mộc nào khi hấp thụ vào cơ thể cũng cần chuyển hóa qua enzym gan và bài tiết qua thận. Một nghiên cứu trên loài thảo mộc khác như Moringa oleifera năm 2025 cho thấy khi dùng phân đoạn không phân cực liều cao kéo dài 90 ngày có thể gây biến đổi men gan AST, ALP, nồng độ urê và thay đổi cấu trúc mô học gan hồi phục được ^[8]. Điều này nhắc nhở rằng thảo dược tự nhiên hoàn toàn có thể gây biến động sinh hóa nếu dùng sai liều lượng hoặc sai dạng chiết xuất.

Ai nên thận trọng khi dùng Nhó đông?

Do thiếu các dữ liệu nghiên cứu bài bản trên những đối tượng nhạy cảm, các nhóm sau cần đặc biệt cẩn trọng và không tự ý dùng Nhó đông:

• Người có tiền sử suy giảm chức năng thận nặng, suy gan giai đoạn cuối: Khả năng lọc và thải trừ chất cặn bã giảm sút có thể khiến các chất chuyển hóa trong thảo dược tích tụ.
• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu đánh giá độc tính sinh sản hoặc mức độ bài tiết qua sữa mẹ của rễ Nhó đông, tuyệt đối không tự ý sử dụng.
• Trẻ em: Chưa có nghiên cứu xác định liều lượng an toàn trên cơ thể chưa hoàn thiện chức năng giải độc của trẻ nhỏ.
• Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Cần lưu ý các tương tác thuốc có thể xảy ra khi gan phải chuyển hóa đồng thời cả tân dược và thảo dược.

Cách áp dụng an toàn trong thực tế

Để khai thác tiềm năng của Nhó đông mà không gây gánh nặng cho gan và thận, người dùng nên áp dụng các nguyên tắc sau:

• Sử dụng lượng vừa phải: Vì chưa có liều chuẩn hóa trên người từ các nghiên cứu bán trường diễn của Nhó đông, không nên sắc uống quá đậm đặc hoặc tự ý uống thay nước lọc cả ngày.
• Không dùng liên tục kéo dài: Tránh thói quen uống liên tục từ tháng này qua tháng khác. Cần có những khoảng nghỉ giữa các đợt dùng và tốt nhất nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền.
• Kiểm tra sức khỏe định kỳ: Nếu đang sử dụng Nhó đông để hỗ trợ điều trị bệnh, cần xét nghiệm định kỳ các chỉ số chức năng gan (AST, ALT) và thận (creatinine, urê huyết) để kịp thời phát hiện những biến động bất thường.
• Lựa chọn nguồn dược liệu rõ ràng: Tránh nhầm lẫn với các loài cây dại khác và không dùng dược liệu bị ẩm mốc, có chứa chất bảo quản độc hại.

Nhó đông là một thảo dược giàu tiềm năng với hoạt tính kháng viêm và không gây độc tính cấp tính ở liều thử nghiệm trên chuột. Tuy nhiên, việc lạm dụng liều cao kéo dài khi chưa có đủ dữ liệu kiểm chứng bán trường diễn trên người có thể tiềm ẩn những rủi ro khó lường. Người bệnh hãy là người tiêu dùng thông thái, luôn tham khảo chỉ định của thầy thuốc để bảo vệ lá gan và quả thận của chính mình.