Bối cảnh và thắc mắc thường gặp quanh việc trị mụn cóc dân gian
Mụn cóc là tổn thương da phổ biến do virus gây ra, thường dai dẳng và dễ tái phát khiến nhiều người sốt ruột tìm đến các biện pháp truyền miệng. Trong dân gian, kinh nghiệm bẻ cành cây lấy mủ trắng chấm trực tiếp lên nốt sần để "đốt chân mụn" được chia sẻ khá phổ biến. Một trong những loài cây thường được nhắc tới là tục tùy tử, tên khoa học là Euphorbia lathyris, thuộc chi Đại kích [1].
Nhiều người tin rằng loại mủ trắng này có tính tẩy mạnh, giúp làm rụng nhanh các u nhú cứng đầu mà không tốn kém chi phí. Tuy nhiên, không ít trường hợp sau khi tự ý chấm mủ cây đã gặp phải tình trạng bỏng rát dữ dội, phồng rộp, thậm chí để lại vết trợt loét sâu. Vậy thực hư hiệu quả bào mòn nốt mụn của loại thảo dược này ra sao, và ranh giới giữa tác dụng trị liệu với nguy cơ hoại tử da nằm ở đâu?
Hiệu quả thực tế: Ranh giới mong manh giữa rụng mụn và hủy hoại mô
Nhựa mủ của tục tùy tử nói riêng và các loài thuộc chi Đại kích nói chung có khả năng phá hủy mô tế bào rất mạnh, nhưng đây là phản ứng ăn mòn hóa học không chọn lọc chứ không phải liệu pháp điều trị an toàn đã được chuẩn hóa. Việc tự ý chấm mủ cây lên da có thể làm bong lớp sừng nhưng đồng thời gây viêm da tiếp xúc kích ứng nặng nề [2].
Dữ liệu y học hiện đại ghi nhận mủ của cây tục tùy tử có độ kiềm cao và chứa các hợp chất gây kích ứng cực mạnh [1]. Nguy cơ xảy ra biến chứng loét, bỏng hóa chất, viêm da tiếp xúc kích ứng và tổn thương giác mạc nghiêm trọng vượt trội hơn hẳn so với lợi ích thu được [1, 6]. Do đó, các tài liệu y khoa không khuyến khích việc tự ý dùng nhựa tươi bôi ngoài da để trị mụn cóc.
Độc tính tế bào và cơ chế ăn mòn u nhú của nhựa cây họ Đại kích
Cơ chế khiến mủ của các loài thực vật này làm xẹp nốt u nhú thực chất bắt nguồn từ độc tính trực tiếp lên tế bào sừng. Khi tiếp xúc với mô sống, các hoạt chất trong mủ kích hoạt quá trình tự chết theo chương trình (apoptosis) của tế bào sừng phụ thuộc vào liều lượng [2]. Sự phá hủy tế bào diễn ra trên diện rộng dẫn tới hiện tượng gián đoạn lớp biểu bì nghiêm trọng [2].
Bên cạnh tác động lên biểu mô, mủ cây còn mang tính kiềm mạnh, như ghi nhận trên trường hợp phơi nhiễm với Euphorbia lathyris cho thấy độ kiềm đo được đạt mức pH 9 [1]. Môi trường kiềm cao cùng các triterpene và diterpene khiến protein bị biến tính nhanh chóng. Khi người bệnh chấm lên mụn cóc, mủ cây gây hoại tử biểu bì, làm bong tróc khối u sùi bằng phản ứng viêm trợt tương tự như bỏng hóa chất [1, 6].
Tuy nhiên, phản ứng này hoàn toàn không có tính chọn lọc. Nhựa cây phá hủy cả tế bào nhiễm bệnh lẫn mô lành xung quanh, kích hoạt phản ứng viêm da tiếp xúc kích ứng cấp tính với sự hình thành bọng nước chỉ sau 2 đến 3 ngày [3]. Một số loài cùng chi như Euphorbia lactea có chứa triterpene tirucallol với nồng độ 0,3% ghi nhận tác dụng ức chế phù tai chuột và giảm sản xuất oxit nitric (NO) thông qua ức chế biểu hiện gen iNOS trong ống nghiệm [4]. Dẫu vậy, trên lâm sàng bề mặt, tác tính gây độc và kích ứng của toàn phần nhựa mủ vẫn áp đảo [2].
Y học ghi nhận gì qua các báo cáo ca bệnh và thử nghiệm lâm sàng?
Bằng chứng y học đối với hiệu quả và độ an toàn của chi thực vật này hiện bao gồm cả các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng lẫn nhiều báo cáo tổn thương nặng nề:
Nghiên cứu về điều trị mụn cóc bằng chiết xuất cồn họ Đại kích: Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên song song thực hiện năm 2017 trên 28 bệnh nhân có nhiều mụn cóc bàn chân ở cả hai bên [5]. Nghiên cứu tiến hành so sánh việc bôi chiết xuất cồn của rễ cây Euphorbia ebracteolata (chế tạo từ 30 g dược liệu ngâm trong 100 mL cồn y tế 75%) ở bàn chân trái với mỡ axit vitamin A 0,1% ở bàn chân phải, tần suất 3 lần một ngày trong 8 tuần [5]. Kết quả cho thấy nhóm dùng dịch chiết thảo dược giảm kích thước mụn cóc vượt trội sau 4 và 8 tuần so với nhóm đối chứng (P < 0,01), ghi nhận hiệu quả giảm kích thước nốt sùi rõ rệt [5]. Dù vậy, nghiên cứu này dùng dịch chiết cồn chuẩn hóa từ rễ của loài Euphorbia ebracteolata, không phải nhựa mủ tươi nguyên chất của cây tục tùy tử (Euphorbia lathyris).
Độc tính kiềm và tổn thương mắt do mủ tục tùy tử (Euphorbia lathyris): Báo cáo năm 2009 ghi nhận một bệnh nhân nữ 76 tuổi bị đau mắt dữ dội cả hai bên sau khi nhổ cỏ dại Euphorbia lathyris bằng tay trần rồi dụi mắt [1]. Tại bệnh viện, dịch mắt của bệnh nhân có tính kiềm với pH 9, thị lực giảm sút nghiêm trọng xuống còn 20/125 ở mắt phải và 20/80 ở mắt trái [1]. Bệnh nhân phải rửa mắt liên tục, điều trị phối hợp steroid nhỏ mắt, thuốc liệt thể mi, thuốc bôi trơn và giảm đau đường uống dạng opioid [1]. Sau 3 ngày, thị lực mới hồi phục bình thường [1]. Báo cáo nhấn mạnh mủ của tục tùy tử có thể gây viêm kết giác mạc, loét giác mạc, viêm màng bồ đào trước và hiếm gặp hơn là mù lòa [1].
Tác động gây viêm da tiếp xúc kích ứng: Một nghiên cứu năm 2020 trên người và tế bào nuôi cấy đã làm rõ tác động của mủ cây Euphorbia myrsinites (loài cùng chi có đặc tính tương đồng) [2]. Thử nghiệm áp da (patch test) với nhựa tươi nguyên chất gây viêm da ở 100% các vị trí thử nghiệm trên da người khỏe mạnh [2]. Phân tích mô học và đếm tế bào dòng chảy xác nhận nhựa cây làm tăng quá trình chết theo chương trình của tế bào sừng theo liều lượng, gây tổn thương biểu bì nặng hơn cả viêm da tiếp xúc dị ứng thông thường [2]. Tương tự, một báo cáo ca bệnh năm 2014 mô tả người phụ nữ 56 tuổi bị phù nề, ban đỏ vùng mặt và ngứa dữ dội sau khi chạm vào mủ cây Euphorbia trigona khi tỉa cây cảnh [3]. Thử nghiệm áp da sau đó cho thấy phản ứng dương tính mạnh kèm bóng nước lớn xuất hiện vào ngày thứ 2 và thứ 3 [3]. Bệnh nhân phải dùng kem bôi methylprednisolone aceponate 0,1% phối hợp viên uống kháng histamin desloratadine 5 mg mỗi ngày mới thuyên giảm sau 7 ngày [3].
Tổn thương viêm màng bồ đào nghiêm trọng: Năm 2008, một phụ nữ 86 tuổi bị viêm màng bồ đào trước một bên mắt rất nặng sau khi tiếp xúc trực tiếp với mủ cây họ Đại kích (Euphorbia myrsinites), thị lực suy giảm chỉ còn đếm được ngón tay [6]. Tình trạng chỉ thoái lui dần sau khi được điều trị tích cực bằng ofloxacin nhỏ mắt 3 mg/mL và prednisolone acetate 1% [6].
Giới hạn của bằng chứng và nguy cơ hoại tử mô thực tế
Mặc dù trong y học cổ truyền tại một số khu vực như Ả Rập Xê Út, thịt quả của loài Euphorbia dracunculoides từng được dùng ngoài để trị mụn cóc hay mủ cây Euphorbia schimperi dùng cho vết thương hôi thối, các phương thức này chủ yếu mang tính kinh nghiệm bản địa [7].
Điểm mấu chốt là chưa hề có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh tính an toàn và hiệu lực của việc dùng mủ tươi cây tục tùy tử (Euphorbia lathyris) nguyên chất để bôi trị mụn cóc trên người. Nhựa cây chứa hàm lượng chất kích ứng rất đậm đặc và không đồng đều [8]. Khi bôi lên da, người dùng hoàn toàn không thể kiểm soát được độ sâu của sự ăn mòn. Thay vì chỉ triệt tiêu u nhú, nhựa cây có thể phá hủy lớp đáy của biểu bì, dẫn đến loét sâu, nhiễm trùng thứ phát và hình thành sẹo xấu co rút vĩnh viễn [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị u nhú
Nhiều người lầm tưởng rằng các loại cây cỏ tự nhiên thì lành tính và không có tác dụng phụ. Thực tế, chất độc tự nhiên trong mủ thực vật có thể độc hại không kém các hóa chất công nghiệp đậm đặc [1, 6].
Một hiểu lầm phổ biến khác là hiện tượng vùng da bôi thuốc sưng đỏ, phồng rộp và đau nhức là dấu hiệu mụn cóc "đang gom cồi" hay "thuốc đang phát huy tác dụng". Về mặt bệnh học, đây chính là biểu hiện của viêm da tiếp xúc kích ứng cấp tính do bỏng hóa chất, báo hiệu mô da lành đang bị phá hủy nghiêm trọng [2, 6]. Việc cố chịu đau để tiếp tục bôi thêm sẽ dẫn tới nguy cơ hoại tử da trên diện rộng.
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Tất cả mọi người đều không nên tự ý tiếp xúc trực tiếp với mủ tươi của cây tục tùy tử khi chưa có trang bị bảo hộ [1]. Tuy nhiên, các nhóm sau đây đối mặt với nguy cơ biến chứng đặc biệt nguy hiểm:
- Người có tổn thương mụn cóc ở gần mắt, mặt, hoặc vùng da mỏng: Nguy cơ mủ bắn vào mắt gây viêm kết giác mạc, loét giác mạc, viêm màng bồ đào dẫn đến suy giảm thị lực hoặc mù lòa là rất cao [1, 5].
- Trẻ em và người có làn da nhạy cảm: Lớp biểu bì mỏng hơn khiến tốc độ ăn mòn và hoại tử diễn ra nhanh hơn, để lại sẹo vĩnh viễn [2].
- Bệnh nhân đái tháo đường hoặc suy giảm miễn dịch: Vết loét do bỏng nhựa cây rất khó lành, nguy cơ biến chứng thành ổ hoại tử nhiễm trùng mô mềm lan tỏa.
Lời khuyên an toàn và cách xử trí khi tiếp xúc
Hiện nay, y học chính thống có nhiều phương pháp điều trị mụn cóc an toàn và hiệu quả đã được kiểm chứng như áp lạnh bằng nitơ lỏng, dùng axit salicylic y tế với nồng độ kiểm soát, laser CO2 hoặc tiểu phẫu. Người bệnh nên đến cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để được thăm khám và xử lý đúng cách, tuyệt đối không tự bẻ cây chấm mủ bừa bãi.
Khi dọn vườn, chăm sóc hoặc tỉa các loài cây họ Đại kích nói chung và tục tùy tử nói riêng, người chăm sóc bắt buộc phải đeo găng tay dày và kính bảo hộ kín mắt [1].
Nếu không may bị mủ cây dính vào da hoặc mắt, cần xử trí cấp cứu ngay lập tức:
- Rửa liên tục vùng tiếp xúc dưới vòi nước sạch hoặc nước muối sinh lý với lượng lớn trong nhiều phút để trung hòa độ kiềm và làm loãng độc chất [1].
- Tuyệt đối không đưa tay lên dụi mắt hay cào gãi da [1, 2].
- Đến ngay cơ sở y tế gần nhất hoặc chuyên khoa mắt, da liễu để được đánh giá độ tổn thương và can thiệp kịp thời bằng các thuốc kháng viêm, làm dịu mô phù hợp [1, 2].
Tự ý dùng nhựa tục tùy tử trị mụn cóc là phương pháp dân gian tiềm ẩn rủi ro rất cao đối với sức khỏe làn da và đôi mắt. Mặc dù có tính chất ăn mòn u nhú, độc tính kiềm và khả năng gây viêm da tiếp xúc hoại tử của loại mủ này vượt xa hiệu quả trị liệu mong đợi. Người bệnh nên lựa chọn các giải pháp y khoa hiện đại đã được chứng minh an toàn để tránh những biến chứng đáng tiếc.
