Dùng sâm tố nữ kéo dài: Nguy cơ quá sản nội mạc tử cung ra sao?

Sâm tố nữ (Pueraria mirifica) từ lâu được truyền tai nhau như một "thần dược" giúp phụ nữ níu giữ nét xuân, giảm khô hạn và xoa dịu các cơn bốc hỏa thời kỳ mãn kinh ^[1]. Không ít chị em vì thấy tác dụng cải thiện triệu chứng nhanh chóng đã tự ý mua các chế phẩm sâm tố nữ về uống liên tục nhiều tháng, thậm chí nhiều năm mà không qua thăm khám.

Liệu việc dùng sâm tố nữ kéo dài có thực sự an toàn, hay có thể kích thích niêm mạc tử cung dày lên quá mức dẫn đến quá sản nội mạc tử cung? Câu trả lời là: Với liều thấp đến trung bình đã được kiểm định trong thời gian ngắn (dưới 6 tháng), các nghiên cứu lâm sàng bước đầu chưa ghi nhận hiện tượng quá sản nội mạc tử cung ^[2]. Tuy nhiên, các bằng chứng trên động vật và tế bào cảnh báo rằng phytoestrogen liều cao tác động rất mạnh tương tự estrogen tự nhiên, do đó việc tự ý dùng kéo dài đơn độc vẫn tiềm ẩn nguy cơ đối với sức khỏe sinh sản [3, 4].

Phytoestrogen trong sâm tố nữ hoạt động ra sao?

Cơ chế giảm triệu chứng mãn kinh của sâm tố nữ đến từ nguồn phytoestrogen thực vật phong phú, trong đó có puerarin cùng nhiều hợp chất isoflavonoid khác ^[3]. Khi đi vào cơ thể người phụ nữ, các hợp chất này có thể gắn kết với thụ thể estrogen trên các mô đích [3, 4].

Tại đường sinh dục dưới, sâm tố nữ thể hiện rõ hoạt tính dạng estrogen. Cụ thể, các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận thảo dược này giúp phục hồi biểu mô âm đạo bị teo, cải thiện chỉ số trưởng thành của tế bào âm đạo và làm giảm tình trạng khô rát do thiếu hụt hormone [6, 8].

Tuy nhiên, estrogen không chỉ tác động lên âm đạo hay xương mà còn có đích đến rất nhạy cảm là mô tuyến vú và nội mạc tử cung [2, 3]. Trong cơ chế sinh lý thông thường, nếu estrogen tác động đơn độc kéo dài mà không có progesterone đối kháng, lớp niêm mạc tử cung sẽ liên tục tăng sinh, dày lên bất thường và dẫn đến tình trạng quá sản nội mạc tử cung.

Nghiên cứu theo dõi độ dày niêm mạc tử cung trên người

Để làm rõ lo ngại về nguy cơ làm dày lớp lót tử cung, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược đã được tiến hành tại một bệnh viện trường đại học ở Thái Lan công bố năm 2008 ^[2].

Nghiên cứu này thực hiện trên 71 phụ nữ sau mãn kinh khỏe mạnh, trong độ tuổi từ 45 đến 60 tuổi ^[2]. Trong đó, 51 phụ nữ được chia ngẫu nhiên dùng sâm tố nữ dạng viên nang với các mức liều 20 mg, 30 mg hoặc 50 mg mỗi ngày một lần, kéo dài liên tục trong 24 tuần (khoảng 6 tháng); nhóm còn lại gồm 20 phụ nữ dùng viên giả dược ^[2].

Các bác sĩ theo dõi sát sao sự biến đổi của độ dày nội mạc tử cung, cấu trúc mô học nội mạc tử cung, siêu âm tuyến vú cũng như xét nghiệm chức năng gan, thận và huyết học ^[2]. Kết quả sau 24 tuần cho thấy:

• Độ dày nội mạc tử cung không có sự thay đổi mang ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng sâm tố nữ và nhóm giả dược (p > 0,05) ^[2].
• Không có trường hợp nào được báo cáo bị tăng sinh nội mạc tử cung hay quá sản nội mạc tử cung ở cả hai nhóm sau 24 tuần ^[2].
• Không ghi nhận sự khác biệt đáng kể về tác dụng phụ trên mô tuyến vú, công thức máu toàn phần hay các chỉ số chức năng gan, thận giữa hai nhóm ^[2].

Ngoài ra, một nghiên cứu khác công bố năm 2022 đánh giá hiệu quả của gel bôi âm đạo chứa 6% chiết xuất Pueraria mirifica trong 12 tuần trên 63 phụ nữ mãn kinh hoàn thành thử nghiệm ^[4]. Kết quả cho thấy sản phẩm bôi ngoài giúp cải thiện lưu lượng máu động mạch âm đạo và phục hồi mô teo mà vẫn nằm trong ngưỡng theo dõi an toàn ^[4].

Cảnh báo từ các nghiên cứu liều cao trên động vật và tế bào

Mặc dù các thử nghiệm ngắn ngày trên người chưa phát hiện quá sản nội mạc tử cung, các nghiên cứu chuyên sâu trong phòng thí nghiệm lại đưa ra những tín hiệu cảnh báo rõ ràng khi nâng cao liều lượng ^[5].

Một nghiên cứu công bố năm 2022 trên chuột cống trưởng thành còn nguyên buồng trứng nhằm đánh giá độc tính sau 28 ngày uống bột rễ sâm tố nữ với các mức liều từ 10 mg/kg đến 1500 mg/kg thể trọng mỗi ngày, so sánh với nhóm đối chứng dùng 17beta-estradiol (2 mg/kg/ngày) ^[5]. Nghiên cứu phát hiện sâm tố nữ liều cao gây ra các tác động hệt như estrogen mạnh:

• Gây dày lớp cơ tử cung và lớp biểu mô lòng tử cung ^[5].
• Gây dày biểu mô âm đạo và làm gia tăng bất thường chu kỳ động dục ^[5].
• Gây thoái hóa nang noãn, giảm số lượng nang noãn và kích thước buồng trứng ^[5].
• Kích thích tăng sản phế nang tuyến vú và tăng tiết dịch ống tuyến ^[5].
• Ở các mức liều cao, nghiên cứu ghi nhận độc tính nhẹ ở gan với sự xuất hiện của các vi giọt mỡ khu trú trong tế bào gan ^[5].

Trước đó, một nghiên cứu phòng thí nghiệm năm 2008 tiến hành trên dòng tế bào ung thư biểu mô tuyến vú người MCF-7 (có thụ thể estrogen alpha) cho thấy chiết xuất sâm tố nữ ở nồng độ 1 microgam/ml gây kích thích tăng sinh tế bào rõ rệt, thậm chí có hai mẫu thu hái tự nhiên kích thích tương đương với 17beta-estradiol ^[3]. Những dữ liệu này khẳng định rằng phytoestrogen trong sâm tố nữ không hề "vô hại", chúng có hoạt tính sinh học mạnh mẽ và hoàn toàn có khả năng kích hoạt quá trình tăng sinh mô nếu nồng độ trong cơ thể tích lũy ở mức quá cao [3, 4].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay

Khi nhìn nhận tổng thể các công trình nghiên cứu về sâm tố nữ, giới chuyên môn chỉ ra nhiều lỗ hổng phương pháp luận cần được cân nhắc cẩn trọng ^[1].

Một bài tổng quan hệ thống công bố năm 2018 thu thập dữ liệu từ 8 thử nghiệm lâm sàng (9 bài báo) trên 309 bệnh nhân mãn kinh cho thấy ^[1]:

• Dù có 5 nghiên cứu chỉ ra sâm tố nữ giúp giảm khoảng 50% điểm số các triệu chứng tiền mãn kinh và mãn kinh so với ban đầu, hiệu quả thực sự vẫn chưa thể khẳng định chắc chắn ^[1].
• Các nghiên cứu hiện tại có nhiều khiếm khuyết trong khâu thiết kế, nguy cơ sai lệch cao và điểm chất lượng phương pháp luận còn thấp ^[1].
• Thành phần hoạt chất và nguồn gốc dược liệu sâm tố nữ trong các nghiên cứu không được chuẩn hóa đồng nhất ^[1].
• Các phản ứng phụ như đau vú, đốm xuất huyết âm đạo hay chóng mặt đã được ghi nhận ở người dùng ^[1]. Đáng chú ý, nồng độ protein phản ứng C (CRP) trong huyết thanh tăng gấp đôi trong một số theo dõi, cảnh báo nguy cơ viêm tiềm ẩn ^[1].

Hơn nữa, thời gian theo dõi dài nhất trong các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có kiểm soát về nội mạc tử cung mới chỉ dừng lại ở mốc 24 tuần (khoảng 6 tháng) với cỡ mẫu rất khiêm tốn (vài chục người) ^[2]. Do đó, hoàn toàn thiếu dữ liệu lâm sàng dài hạn (từ 1 đến 5 năm) để đảm bảo rằng việc uống sâm tố nữ liên tục không gây ra quá sản nội mạc tử cung hay các bệnh lý ác tính khác ở phụ nữ [1, 2].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng sâm tố nữ

Nhiều chị em hiện nay vẫn giữ quan niệm sai lầm rằng thảo dược thiên nhiên thì có thể uống bao nhiêu cũng được và uống càng lâu càng tốt. Bản chất phytoestrogen là các phân tử có cấu trúc tương tự hormone, khi đưa vào cơ thể liên tục, chúng vẫn tác động lên hệ thống nội tiết hệt như thuốc nội tiết ^[5].

Một hiểu lầm phổ biến khác là tự ý tăng liều khi thấy các triệu chứng bốc hỏa chưa thuyên giảm nhanh chóng. Trong một nghiên cứu mở kéo dài 6 tháng trên phụ nữ tiền mãn kinh dùng liều 50 mg hoặc 100 mg mỗi ngày, một số đối tượng đã gặp phải các biến đổi tiêu cực thoáng qua về chỉ số thiếu máu và chức năng gan ^[6]. Việc tự ý nâng liều làm gia tăng nguy cơ ngộ độc tế bào và kích thích mô bất thường [4, 5].

Nhiều người cũng cho rằng sâm tố nữ có thể dùng an toàn cho mọi phụ nữ. Thực tế, phụ nữ còn trẻ hoặc người chưa mãn kinh nếu tự ý uống có thể đối mặt với nguy cơ rối loạn chu kỳ kinh nguyệt, thoái hóa buồng trứng và biến đổi biểu mô tử cung như các thử nghiệm trên động vật đã chỉ ra ^[5].

Ai nên thận trọng hoặc tránh sử dụng?

Dựa trên hoạt tính estrogen mạnh mẽ của sâm tố nữ, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng và không nên tự ý dùng:

• Phụ nữ có tiền sử hoặc đang mắc các bệnh lý phụ khoa nhạy cảm với hormone như quá sản nội mạc tử cung, lạc nội mạc tử cung, u xơ tử cung lớn.
• Người có tiền sử hoặc đang nghi ngờ mắc các bệnh ung thư phụ khoa, ung thư tuyến vú có thụ thể hormone dương tính ^[3].
• Phụ nữ chưa mãn kinh tự ý dùng để làm đẹp: Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy nguy cơ làm rối loạn chu kỳ kinh nguyệt, teo buồng trứng và dày lớp lót tử cung ^[5].
• Người có bệnh lý về gan, suy giảm chức năng gan do các quan sát thấy men gan biến đổi hoặc xuất hiện thoái hóa mỡ gan ở liều cao [3, 5].
• Những người gặp phải tình trạng ra máu âm đạo bất thường chưa rõ nguyên nhân: Bắt buộc phải đi khám phụ khoa trước tiên thay vì tự uống thảo dược cầm cự ^[1].

Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn

Nếu đang có ý định sử dụng sâm tố nữ để hỗ trợ cải thiện các triệu chứng khó chịu giai đoạn mãn kinh, chị em cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Thăm khám chuyên khoa: Trước khi dùng bất kỳ sản phẩm chứa phytoestrogen nào, hãy đến gặp bác sĩ sản phụ khoa để được siêu âm đánh giá độ dày niêm mạc tử cung và tầm soát tuyến vú.
• Kiểm soát liều lượng và thời gian: Các nghiên cứu an toàn hiện có chỉ mới thử nghiệm ở các liều 20 mg, 30 mg đến 50 mg mỗi ngày trong giới hạn 24 tuần ^[2]. Tuyệt đối không tự ý dùng liều quá cao hoặc uống liên tục nhiều năm liền mà không ngắt quãng.
• Lựa chọn nguồn gốc rõ ràng: Chọn các sản phẩm được cấp phép chính thức, có định lượng hoạt chất rõ ràng, tránh dùng các loại rễ củ tươi hoặc chế phẩm trôi nổi không chuẩn hóa ^[1].
• Lắng nghe cơ thể: Trong quá trình dùng, nếu xuất hiện các dấu hiệu như căng tức ngực dữ dội, đau bụng dưới, hoặc đặc biệt là đốm xuất huyết âm đạo bất thường, cần ngưng dùng ngay và đến cơ sở y tế kiểm tra ^[1].

Sâm tố nữ có thể đem lại một số lợi ích nhất định trong việc giảm nhẹ rối loạn vận mạch và cải thiện tình trạng teo khô âm đạo ở phụ nữ sau mãn kinh [2, 6]. Dù vậy, dữ liệu an toàn dài hạn đối với niêm mạc tử cung vẫn còn nhiều khoảng trống [1, 2]. Việc sử dụng thảo dược này cần có sự chừng mực, thận trọng và luôn đặt dưới sự tư vấn, theo dõi định kỳ của bác sĩ chuyên khoa để phòng ngừa mọi rủi ro quá sản mô không mong muốn.