Dùng xà sàng ngâm rượu uống mỗi ngày: Lợi ít hay hại nhiều?

Nhiều người có thói quen ngâm các loại thảo dược tự nhiên vào rượu trắng để làm rượu thuốc bồi bổ, nâng cao sức khỏe hàng ngày. Cây xà sàng (tên khoa học là Cnidium monnieri) là một trong những vị thuốc dân gian quen thuộc thường được tìm kiếm để chế biến rượu ngâm ^[1]. Tuy nhiên, việc uống rượu thuốc từ thảo dược này liên tục mỗi ngày có thực sự đem lại tác dụng tích cực hay đang tiềm ẩn mối nguy hại cho sức khỏe?

Câu trả lời ngắn gọn: Lợi ích sức khỏe chưa được kiểm chứng đầy đủ ở thói quen dùng hàng ngày, trong khi rủi ro tổn thương gan do quá liều tích lũy các hoạt chất nhóm coumarin kết hợp với cồn là rất lớn. Việc tùy tiện dùng xà sàng ngâm rượu kéo dài có thể gây lợi bất cập hại.

Hoạt chất chính trong xà sàng tác động ra sao?

Cây xà sàng (Cnidium monnieri (L.) Cusson) phân bố ở nhiều khu vực như Việt Nam, Trung Quốc, Triều Tiên, Liên bang Nga và Bắc Mỹ ^[1]. Trong y học cổ truyền, xà sàng được ứng dụng nhằm hỗ trợ trừ phong thấp, ấm thận, tăng cường sinh lực và giảm hen suyễn ^[1].

Thành phần hoạt chất sinh học chính yếu tạo nên các tác dụng của loại dược liệu này là nhóm coumarin ^[1]. Các hợp chất tiêu biểu đã được phân lập bao gồm osthole, xanthotoxin, isopimpinellin, bergapten và imperatorin ^[1].

Mặc dù các coumarin sở hữu nhiều đặc tính dược lý như kháng viêm, kháng khuẩn, chống oxy hóa, hợp chất gốc coumarin cũng ghi nhận nguy cơ gây độc tính đối với các cơ quan nội tạng khi đưa vào cơ thể đường uống ở liều lượng cao ^[2]. Khi ngâm vào rượu, cồn đóng vai trò là dung môi chiết xuất mạnh, kéo theo nồng độ lớn các hợp chất này vào dịch uống mà người dùng không thể tự đo lường.

Dữ liệu khoa học: Những ghi nhận ban đầu trong phòng thí nghiệm

Nghiên cứu về cơ chế tác dụng của xà sàng chủ yếu dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng, tế bào hoặc mô hình tin sinh học:

• Tác dụng giãn phế quản: Một nghiên cứu năm 1990 khảo sát toàn phần coumarin chiết từ quả xà sàng (Cnidium monnieri) trên chuột lang ^[3]. Kết quả trên mô hình chuột lang sống cho thấy hoạt chất giúp bảo vệ chống lại cơn co thắt phế quản do hít histamine ^[3]. Thử nghiệm trên khí quản cô lập của chuột lang cũng ghi nhận khả năng làm giãn cơ trơn và tăng tốc độ tưới máu phổi, tác động thông qua thụ thể beta 2 mà không làm thay đổi nhịp tim hay huyết áp động mạch của chuột cống được gây mê ^[3].
• Cơ chế tác động tế bào ung thư: Nghiên cứu công bố năm 2022 ứng dụng mô hình dược lý mạng lưới và gắn kết phân tử (in silico) nhằm tìm hiểu tiềm năng của xà sàng đối với ung thư biểu mô tế bào gan (HCC) ^[4]. Các nhà khoa học xác định được 19 hoạt chất thực vật tiềm năng và 532 mục tiêu phân tử liên quan ^[4]. Các phân tích chỉ ra các hoạt chất như ar-curcumene, diosmetin có thể liên kết và can thiệp vào các chuỗi tín hiệu như PI3K-AKT, TNF hay VEGF ^[4]. Dù vậy, đây hoàn toàn là dự đoán dựa trên mô phỏng tính toán vi tính, chưa thể khẳng định tác dụng chữa bệnh hay phòng ngừa trên người thực tế ^[4].

Các nghiên cứu trên không đại diện cho việc uống rượu ngâm thảo dược trực tiếp mỗi ngày sẽ mang lại hiệu quả tương tự mà không kèm theo tác dụng phụ.

Nguy cơ tổn thương gan do tích lũy coumarin

Vấn đề lớn nhất khi sử dụng thảo dược chứa coumarin kéo dài chính là gánh nặng chuyển hóa và nguy cơ gây độc tế bào gan ^[2].

Đánh giá tổng quan hơn 60 năm y văn ghi nhận coumarin có độc tính rõ ràng trên các loài gặm nhấm, đặc biệt gan của chuột cống rất nhạy cảm với chất này ^[2]. Các phản ứng độc tính thường phát sinh ở con đường chuyển hóa thứ cấp của coumarin trong cơ thể và đường uống liều cao làm tăng mạnh độc tính ^[2].

Nghiên cứu thực nghiệm năm 1994 trên chuột cống cho thấy coumarin dùng ở mức liều khoảng 1 mmol/kg gây hoại tử rõ rệt vùng trung tâm tiểu thùy gan trên cả mô hình sống (in vivo) và tế bào gan cô lập (in vitro) ^[5]. Độc tính này còn tăng vọt khi tế bào gan bị suy giảm chất chống oxy hóa glutathione ^[5]. Đáng lưu ý, rượu chính là yếu tố làm cạn kiệt glutathione tại gan, từ đó có thể làm trầm trọng thêm mức độ hủy hoại tế bào.

Trên lâm sàng người, Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu và các đánh giá an toàn đã đưa ra ngưỡng dung nạp hàng ngày (TDI) đối với coumarin là 0,1 mg/kg thể trọng ^[6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng có một nhóm nhỏ trong quần thể người có độ nhạy cảm rất cao với độc tính gan của coumarin so với các loài động vật thực nghiệm ^[6].

Một thử nghiệm lâm sàng chéo, ngẫu nhiên trên 140 phụ nữ dùng 400 mg coumarin mỗi ngày kéo dài trong 6 tháng đã ghi nhận 9 trường hợp (tương đương 6%) bị tăng men gan rõ rệt ^[7]. Trong đó có một bệnh nhân phát triển triệu chứng vàng da với nồng độ bilirubin máu tăng cao tới 19,3 mg/dL ^[7]. Thời gian khởi phát tổn thương gan dao động từ 1 đến 6 tháng dùng liên tục ^[7]. Mặc dù men gan có xu hướng hồi phục khi ngừng thuốc và ở mức dưới 25 mg/ngày chưa thấy độc tính gan, các trường hợp nhiễm độc gan do coumarin vẫn xảy ra mang tính đặc ứng ở những cá nhân nhạy cảm ^[7].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng rượu ngâm thảo dược

Quan niệm "thảo mộc tự nhiên thì an toàn tuyệt đối" là một sai lầm phổ biến. Nhiều người tin rằng uống một vài ly rượu thuốc ngâm xà sàng mỗi bữa ăn sẽ giúp tráng dương, khỏe gân cốt mà không hề có hại.

Thực tế, nồng độ coumarin trong các nguồn thực vật tự nhiên có sự dao động cực kỳ lớn và khó kiểm soát ^[8]. Nghiên cứu về kiểm tra thành phần thực vật cho thấy hàm lượng coumarin có thể chênh lệch từ dưới ngưỡng phát hiện cho tới mức rất cao ngay trên cùng một cá thể cây trồng ^[8]. Điều này dẫn tới việc người tự ngâm rượu không thể biết chính xác nồng độ hoạt chất mình đưa vào cơ thể là bao nhiêu ^[8].

Khi uống đều đặn mỗi ngày, lượng coumarin tích lũy dần vượt ngưỡng dung nạp an toàn 0,1 mg/kg thể trọng ^[6]. Đồng thời, bản thân chất cồn trong rượu đã là gánh nặng chuyển hóa lớn cho gan. Sự phối hợp giữa cồn và coumarin liều không xác định làm gia tăng áp lực chuyển hóa lên gan và thận, đẩy nhanh nguy cơ hủy hoại tế bào gan [2, 4].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Dựa trên các đặc tính dược lý và độc tính ghi nhận từ dữ liệu nghiên cứu, các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên tự ý dùng xà sàng ngâm rượu:

• Người có tiền sử bệnh gan: Những người bị viêm gan, gan nhiễm mỡ, xơ gan hoặc suy giảm chức năng gan không nên tiếp xúc với nguồn bổ sung coumarin thiếu kiểm soát cũng như chất cồn [2, 5].
• Nhóm người có cơ địa nhạy cảm: Các báo cáo lâm sàng xác nhận tồn tại một nhóm người có phản ứng đặc ứng dẫn tới tổn thương gan nhanh chóng khi tiếp xúc với coumarin [5, 7].
• Người đang dùng thuốc điều trị: Coumarin có hoạt tính chống đông máu ^[2], việc dùng chung với các thuốc khác có thể gây tương tác bất lợi hoặc làm biến đổi chuyển hóa tại gan.
• Phụ nữ mang thai, người cho con bú và người có bệnh nền mạn tính: Hiện chưa có bằng chứng an toàn đầy đủ của việc uống dịch chiết xà sàng trên các nhóm đối tượng này.

Áp dụng thực tế như thế nào cho đúng?

Để bảo vệ sức khỏe và sử dụng dược liệu một cách an toàn, người dân cần lưu ý:

• Không tự ý thu hái xà sàng hoặc mua trôi nổi để ngâm rượu uống hàng ngày nhằm mục đích bồi bổ sức khỏe.
• Nếu muốn sử dụng xà sàng để hỗ trợ điều trị bệnh lý, cần thăm khám và tuân thủ đơn thuốc chỉ định từ các bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền.
• Không uống rượu thuốc kéo dài liên tục từ tháng này qua tháng khác. Cần theo dõi sức khỏe và thực hiện xét nghiệm kiểm tra men gan định kỳ nếu từng có thời gian sử dụng các chế phẩm thảo dược tự ngâm ^[7].
• Khi xuất hiện các dấu hiệu như mệt mỏi bất thường, chán ăn, nước tiểu sẫm màu hoặc vàng mắt, vàng da, cần lập tức ngừng uống và đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa để kiểm tra ^[7].

Lời kết

Việc sử dụng xà sàng ngâm rượu uống mỗi ngày mang lại lợi ích rất mong manh nhưng tiềm ẩn rủi ro sức khỏe rõ ràng. Sự thiếu kiểm soát về hàm lượng hoạt chất coumarin cùng tác động tiêu cực của chất cồn có thể gây tổn thương gan tích lũy theo thời gian [2, 5, 8]. Hãy duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và luôn tham vấn ý kiến nhân viên y tế trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược ngâm rượu nào vào cơ thể.