Bối cảnh và mối liên hệ giữa dương đào với mủ cao su
Dương đào (thường được biết đến phổ biến với tên gọi quả kiwi) là loại trái cây thơm ngon, giàu dinh dưỡng, được nhiều gia đình Việt Nam ưa chuộng. Tuy nhiên, không ít người gặp phải hiện tượng ngứa môi, rát họng, thậm chí nổi mề đay sau khi ăn loại quả này. Đáng chú ý, hiện tượng này thường xuất hiện song hành ở những người đã từng bị kích ứng khi tiếp xúc với găng tay y tế, bóng bay hoặc các vật dụng làm từ mủ cao su tự nhiên.
Khoa học xác nhận dương đào là một trong những loại trái cây kinh điển gây ra hiện tượng dị ứng chéo với mủ cao su thiên nhiên [2, 5]. Tình trạng này được xếp vào bệnh cảnh y khoa có tên gọi là hội chứng mủ cao su - trái cây (latex-fruit syndrome) [2, 5]. Người có cơ địa nhạy cảm với mủ cao su hoàn toàn có nguy cơ đối mặt với phản ứng dị ứng từ nhẹ đến nghiêm trọng khi ăn dương đào [2, 8].
Cơ chế sinh học của hội chứng dị ứng chéo
Dị ứng chéo xảy ra khi hệ thống miễn dịch nhận diện nhầm các cấu trúc protein tương đồng giữa hai nguồn chất sinh dị ứng hoàn toàn khác nhau [2, 3]. Khi một người đã mẫn cảm với mủ cao su tự nhiên, các kháng thể IgE trong máu sẽ nhận diện các đoạn cấu trúc protein đặc thù (epitope) của cao su [1]. Khi người bệnh tiêu thụ thực vật chứa các phân tử có cấu trúc tương đương, hệ miễn dịch sẽ kích hoạt phản ứng chống lại tương tự như khi tiếp xúc với mủ cao su [1].
Trong hội chứng mủ cao su - trái cây, các protein phòng vệ của thực vật đóng vai trò trung tâm [1]. Nhóm enzym chitinase lớp I chứa vùng tương đồng hevein đầu N là tác nhân chính gây phản ứng chéo với hevein (Hev b 6.02) – một dị nguyên gắn IgE chủ chốt ở người dị ứng mủ cao su tự nhiên [1]. Các nghiên cứu huyết thanh học chỉ ra rằng các protein kích thước khoảng 30 đến 45 kDa (được cho là chitinase lớp I) trong dịch chiết kiwi phản ứng với kháng thể của bệnh nhân dị ứng mủ cao su - thực phẩm [2]. Bên cạnh đó, các dị nguyên mủ cao su khác như Hev b 2 (endo-1,3 beta-glucosidase), Hev b 7 (protein giống patatin), Hev b 8 (profilin), Hev b 11 (chitinase lớp I) và Hev b 12 cũng tham gia vào mạng lưới phản ứng phức tạp này [2, 5]. Riêng với enzyme actinidin thường được nhắc đến ở chi Dương đào (Actinidia), dữ liệu nghiên cứu về vai trò trực tiếp trong dị ứng chéo mủ cao su vẫn cần được làm rõ thêm thông qua các thử nghiệm sinh hóa chuyên sâu.
Bằng chứng khoa học về mối liên quan giữa kiwi và mủ cao su
Nghiên cứu về cơ chế phân tử công bố năm 1999 đã tiến hành thu thập dịch chiết từ mủ cao su và 20 loại thực vật, bao gồm dịch chiết kiwi [2]. Các nhà nghiên cứu sử dụng kháng huyết thanh thỏ cùng huyết thanh từ người bệnh dị ứng mủ cao su kèm dị ứng trái cây, và huyết thanh người chỉ dị ứng mủ cao su mà không dị ứng thực phẩm [2]. Phân tích ức chế miễn dịch (immunoblot inhibition) cho thấy các protein 30 đến 45 kDa trong kiwi được nhận diện bởi kháng thể IgE của người bệnh mắc hội chứng mủ cao su - trái cây, trong khi không phản ứng với huyết thanh của người chỉ dị ứng mủ cao su đơn thuần [2]. Dịch chiết cao su và dị nguyên chính Prs a 1 từ quả bơ có khả năng ức chế mạnh hoặc hoàn toàn sự gắn kết IgE với các thành phần này [2].
Một tổng quan năm 2002 chỉ ra rằng có khoảng 30% đến 50% người dị ứng với mủ cao su tự nhiên biểu hiện quá mẫn đi kèm với một số thực phẩm nguồn gốc thực vật, nổi bật là các loại trái cây tươi như kiwi, chuối, bơ, hạt dẻ [1]. Tỷ lệ người dị ứng mủ cao su xuất hiện phản ứng chéo với thực phẩm theo các báo cáo dao động trong khoảng từ 21% đến 58% [3]. Kiwi cùng với chuối, bơ, hạt dẻ và đu đủ được xác định là nhóm trái cây ban đầu kích hoạt hội chứng này [3].
Nghiên cứu cắt ngang năm 2013 tại Bệnh viện King Edward VIII (Nam Phi) thực hiện trên các nhân viên y tế sử dụng găng tay cao su giảm dị ứng nhằm đánh giá tỷ lệ mẫn cảm [4]. Nghiên cứu đạt tỷ lệ phản hồi 85% và phát hiện tiền sử dị ứng trái cây có mối liên quan có ý nghĩa thống kê với tình trạng mẫn cảm mủ cao su và dị ứng mủ cao su [4]. Tuy nhiên, nghiên cứu bị giới hạn do dựa trên báo cáo tự khai của người tham gia mà không có thử nghiệm khách quan, nên không thể loại trừ khả năng người tham gia mắc dị ứng độc lập cùng lúc thay vì phản ứng chéo thực sự [4].
Nghiên cứu kiểm toán hồ sơ bệnh án kéo dài 11 năm (công bố năm 2010) tại một phòng khám dị ứng khu vực ghi nhận sự đồng xuất hiện rõ rệt của dị ứng mủ cao su với dị ứng chuối và dị ứng kiwi [5]. Nghiên cứu này gặp hạn chế khi kết hợp nhiều nguồn dữ liệu thống kê bệnh viện và sử dụng số liệu điều tra dân số năm 2001, khiến việc phân tách cụ thể giữa dị ứng đường hô hấp và thực phẩm gặp khó khăn [5].
Năm 1998, báo cáo ghi nhận 4 trường hợp lâm sàng dị ứng mủ cao su nghề nghiệp, trong đó cả 4 người đều có mề đay tiếp xúc, 2 người có triệu chứng toàn thân và 3 người dị ứng với các loại trái cây phản ứng chéo [6]. Một báo cáo lâm sàng năm 2015 mô tả trường hợp một nữ điều dưỡng 34 tuổi bị sốc phản vệ sau khi ăn mít sấy; bệnh nhân có tiền sử chàm mạn tính ở tay do mang găng cao su và cho kết quả thử nghiệm lẩy da (skin prick test) dương tính với cả găng tay cao su, mít, đu đủ và kiwi [7]. Một khảo sát lâm sàng khác năm 2005 trên 4 bệnh nhân mắc hội chứng dị ứng phấn hoa - thực phẩm cho thấy những người này có kết quả dương tính với kháng thể IgE đặc hiệu mủ cao su và thử nghiệm lẩy da với cao su, dù trên thực tế đời sống hàng ngày họ vẫn dung nạp được các vật dụng làm từ cao su [8].
Đánh giá giá trị thực tế và giới hạn của các bằng chứng
Các dữ liệu nghiên cứu đã chứng minh rõ ràng sự tồn tại của phản ứng chéo giữa mủ cao su và quả kiwi thông qua thử nghiệm miễn dịch in vitro và các ca bệnh thực tế [1, 2, 8]. Việc phát hiện các kháng thể IgE phản ứng chéo với chitinase lớp I giải thích thỏa đáng cơ sở sinh học của hội chứng này [1, 2].
Mặc dù vậy, các bằng chứng khoa học hiện tại vẫn tồn tại một số điểm giới hạn. Nhiều nghiên cứu dịch tễ học vẫn chưa thể xác định chắc chắn liệu tình trạng mẫn cảm với mủ cao su xảy ra trước hay dị ứng thực phẩm xuất hiện trước [2, 3]. Hiện tượng dương tính trên xét nghiệm IgE đặc hiệu hoặc thử nghiệm lẩy da không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với việc người bệnh sẽ bộc lộ triệu chứng lâm sàng ngoài đời thực [8]. Do đó, việc chẩn đoán xác định đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa triệu chứng lâm sàng và các xét nghiệm chuyên khoa.
Những hiểu lầm thường gặp về phản ứng chéo
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ những ai làm việc trong ngành y tế hay môi trường sản xuất thường xuyên tiếp xúc với găng tay cao su mới có nguy cơ mắc hội chứng này. Thực tế, hội chứng mủ cao su - trái cây xuất hiện ở cả nhân viên y tế lẫn người dân trong cộng đồng [3, 5].
Một ngộ nhận phổ biến khác là nếu đã dị ứng với một loại quả trong nhóm mủ cao su - trái cây thì chắc chắn sẽ dị ứng với tất cả các loại quả còn lại. Dù danh sách liên quan gồm nhiều loại quả như bơ, chuối, hạt dẻ, kiwi, đu đủ, khoai tây, cà chua, đào, ớt chuông, việc phản ứng chéo chỉ xảy ra trên một tỷ lệ bệnh nhân nhất định từ 21% đến 58% [2, 5]. Ngược lại, người có kết quả xét nghiệm da dương tính với mủ cao su đôi khi vẫn có thể dung nạp tốt một số sản phẩm cao su hoặc trái cây nhất định trong cuộc sống hàng ngày [8].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đã được chẩn đoán dị ứng với mủ cao su tự nhiên hoặc có tiền sử nổi mề đay, kích ứng khi mang găng tay y tế, bóng bay cần cẩn trọng tối đa khi ăn dương đào [2, 4, 8]. Bệnh nhân có cơ địa dị ứng (atopy) hoặc viêm da cơ địa cũng là nhóm có tần suất mẫn cảm cao [3, 8].
Những người đã trải qua nhiều cuộc phẫu thuật mở hoặc can thiệp y tế xâm lấn sử dụng thiết bị chứa mủ cao su (như ống thông, dây truyền) có nguy cơ mẫn cảm mủ cao su tăng cao; nguy cơ này đặc biệt gia tăng khi thực hiện trên 10 thủ thuật [4]. Nhóm đối tượng này cần theo dõi sát sao phản ứng cơ thể khi tiếp xúc với các loại quả dễ gây phản ứng chéo như kiwi [2, 3]. Trẻ em mắc dị tật bẩm sinh phải phẫu thuật nhiều lần cũng nằm trong diện nguy cơ mẫn cảm cao với mủ cao su cần lưu ý [4].
Hướng dẫn áp dụng và xử trí an toàn trong thực tế
Đối với người đã biết mình dị ứng với mủ cao su hoặc từng bị ngứa, sưng môi khi ăn kiwi, cách an toàn nhất là tạm ngừng sử dụng loại quả này và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dị ứng miễn dịch [2, 8]. Không nên tự ý thử nghiệm ăn lại với số lượng lớn khi chưa có đánh giá y khoa.
Khi đi khám bệnh hoặc thực hiện các can thiệp y tế, người có tiền sử dị ứng trái cây như dương đào nên thông báo trước cho nhân viên y tế để được cân nhắc sử dụng các trang thiết bị y tế không chứa mủ cao su tự nhiên [4]. Ngược lại, người bệnh có phản ứng với găng tay cao su cần chủ động đọc nhãn mác thực phẩm, tránh các món ăn chế biến sẵn có thành phần chiết xuất từ kiwi hay các loại trái cây thuộc nhóm nguy cơ cao [2, 5].
Nhìn chung, dương đào (kiwi) có mối liên hệ dị ứng chéo đã được khoa học ghi nhận rõ nét với mủ cao su thiên nhiên qua hội chứng mủ cao su - trái cây [2, 5]. Nhận biết sớm các dấu hiệu kích ứng và chủ động phòng ngừa khi có cơ địa nhạy cảm là chìa khóa để bảo vệ sức khỏe an toàn. Khi nghi ngờ có biểu hiện quá mẫn, người bệnh nên tìm đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và hướng dẫn phác đồ kiểm soát thích hợp.
