Cơn đau nửa đầu migraine thường xuất hiện đột ngột với cảm giác đau nhói dữ dội, kèm theo buồn nôn hoặc nhạy cảm quá mức với ánh sáng và tiếng ồn. Nhiều người bệnh tìm kiếm giải pháp phòng ngừa lâu dài bằng các chiết xuất từ thiên nhiên nhằm giảm thiểu phụ thuộc vào thuốc tây y. Trong số các thảo dược phổ biến trên thị trường quốc tế, feverfew (danh pháp khoa học: Tanacetum parthenium L., thường gọi là cúc thơm) được nhắc đến rộng rãi như một biện pháp ngừa đau nửa đầu.
Tuy nhiên, các dữ liệu tổng hợp từ y học chứng cứ cho thấy tác dụng thực tế của feverfew vẫn còn nhiều điểm chưa thống nhất [1], [2]. Mặc dù một số nghiên cứu ban đầu cho kết quả khả quan, cơ sở khoa học hiện nay chưa thể khẳng định chắc chắn thảo dược này có thể kiểm soát hiệu quả chứng đau nửa đầu ở đại đa số người bệnh [3], [4].
Cơ chế sinh học và cách hoạt động trong cơ thể
Chiết xuất feverfew chứa thành phần hoạt chất đáng chú ý là parthenolide cùng nhiều hợp chất sinh học khác. Theo các giả thuyết dược lý ban đầu, thảo dược này có khả năng tạo ra những ảnh hưởng sinh lý đa yếu tố đối với hệ thần kinh và mạch máu [1].
Một trong những cơ chế được quan tâm là đặc tính ức chế enzyme cyclooxygenase-2 (COX-2) [5]. Thông qua việc can thiệp vào con đường sinh tổng hợp các chất trung gian gây viêm, feverfew được kỳ vọng sẽ làm giảm phản ứng viêm thần kinh và ức chế các đợt co giãn mạch máu bất thường liên quan đến cơ chế phát sinh cơn đau nửa đầu [5].
Dù cơ chế dược lý đã bước đầu được làm sáng tỏ trên phương diện lý thuyết, việc chuyển hóa các tác động sinh học này thành hiệu quả điều trị thực tế trên người vẫn cần kiểm chứng qua các thử nghiệm đối chứng nghiêm ngặt [5].
Bằng chứng từ các tổng quan hệ thống Cochrane
Để đánh giá tính xác thực của feverfew, mạng lưới đánh giá y khoa độc lập Cochrane đã thực hiện nhiều đợt tổng quan hệ thống đối với các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có nhóm chứng (RCT).
Trong bản tổng quan hệ thống năm 2004, nhóm nghiên cứu đã rà soát tài liệu trên các cơ sở dữ liệu y khoa như CENTRAL, MEDLINE, EMBASE, AMED đến tháng 7/2003 nhằm đánh giá hiệu quả của feverfew đơn chất so với giả dược ở bệnh nhân migraine [6]. Kết quả ghi nhận có 5 thử nghiệm lâm sàng với tổng số 343 bệnh nhân đáp ứng tiêu chuẩn [6]. Dữ liệu từ các nghiên cứu này cho kết quả trái ngược nhau và chưa đủ tính thuyết phục để khẳng định feverfew có tác dụng dự phòng cơn migraine [6]. Về độ an toàn, các thử nghiệm này chỉ ghi nhận những tác dụng không mong muốn ở mức độ nhẹ và thoáng qua [6].
Đến năm 2015, một đợt cập nhật tổng quan Cochrane quy mô hơn được tiến hành, mở rộng tìm kiếm đến tháng 1/2015 [2]. Bản cập nhật này bổ sung thêm 1 nghiên cứu mới, nâng tổng số lên 6 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng, mù đôi với 561 bệnh nhân tham gia [2]. Trong đó, có 5 thử nghiệm đã báo cáo cụ thể về chỉ số tần suất cơn đau migraine mỗi tháng [2]. Mặc dù 5 thử nghiệm đạt chất lượng phương pháp nhìn chung tốt theo thang điểm Jadad, song nguy cơ sai lệch nghiên cứu (risk of bias) vẫn ở mức chưa rõ ràng hoặc còn tồn tại hạn chế [2].
Các phân tích gộp và tổng quan khác nói gì?
Bên cạnh Cochrane, nhiều nhóm chuyên gia độc lập cũng tiến hành rà soát các thử nghiệm lâm sàng đối chứng của feverfew:
Một tổng quan hệ thống xuất bản năm 1998 đã tìm kiếm trên các cơ sở dữ liệu Medline, Embase, Biosis, CISCOM và Cochrane Library, chọn lọc được 5 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng với giả dược [3]. Phần lớn các nghiên cứu này ghi nhận kết quả nghiêng về phía feverfew hơn so với giả dược [3]. Tuy nhiên, nhóm tác giả lưu ý rằng vẫn còn nhiều rào cản và cảnh báo quan trọng về mặt phương pháp luận, dẫn đến kết luận hiệu quả dự phòng lâm sàng của feverfew chưa được xác lập vượt qua mọi nghi ngờ hợp lý [3].
Tổng quan hệ thống công bố năm 2000 rà soát dữ liệu đến tháng 4/1998 đã xác định được 4 thử nghiệm đạt chuẩn [4]. Đa số các thử nghiệm nhỏ ghi nhận lợi ích nhất định của feverfew so với nhóm dùng giả dược [4]. Dẫu vậy, thử nghiệm có chất lượng phương pháp cao nhất và thuộc nhóm có quy mô mẫu lớn nhất lại cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng feverfew và nhóm dùng giả dược [4]. Do đó, hiệu lực thực tế vẫn chưa thể khẳng định chắc chắn [4].
Năm 2009, một tổng quan hệ thống khác về việc dùng feverfew phòng ngừa migraine ghi nhận cách thức thu thập và báo cáo số liệu giữa các nghiên cứu riêng lẻ quá khác biệt, không cho phép gộp chung kết quả để phân tích định lượng [5]. Dữ liệu chỉ gợi ý rằng feverfew có thể đem lại lợi ích phòng ngừa cho một số nhóm đối tượng bệnh nhân cụ thể nhất định [5].
Gần đây hơn, một tổng quan hệ thống năm 2020 đánh giá 19 nghiên cứu về các loại thảo dược điều trị migraine (bao gồm feverfew, butterbur, curcumin, tinh dầu bạc hà, ngò rí, thanh yên, hoa hồng Damask, cúc la mã và oải hương) [1]. Báo cáo kết luận các phát hiện về hiệu quả của feverfew vẫn ở trạng thái hỗn hợp, không đồng nhất [1]. Đồng thời, nhiều nghiên cứu thảo dược đơn lẻ còn đối mặt với nguy cơ sai lệch phương pháp cao, đòi hỏi các nghiên cứu chất lượng cao hơn trong tương lai để xác định liều lượng và tính an toàn [1].
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại
Nhìn chung, bức tranh y học chứng cứ về feverfew vẫn chưa hoàn chỉnh. Phần lớn các thử nghiệm lâm sàng được thực hiện trong quá khứ có quy mô mẫu tương đối nhỏ, với tổng số lượng bệnh nhân tích lũy qua nhiều năm chỉ dao động từ vài chục đến hơn 500 người [2], [6].
Sự thiếu đồng nhất trong cách bào chế, việc sử dụng các dạng chiết xuất khác nhau và thiếu chuẩn hóa nồng độ hoạt chất parthenolide khiến việc so sánh trực tiếp kết quả giữa các nghiên cứu gặp nhiều khó khăn [5]. Việc một số nghiên cứu chất lượng cao không tìm thấy sự khác biệt so với giả dược cho thấy hiệu quả của thảo dược này có thể bị phóng đại trong các thử nghiệm nhỏ hoặc chịu ảnh hưởng từ hiệu ứng tâm lý [4].
Hơn nữa, các thử nghiệm lâm sàng thường có thời gian can thiệp ngắn ngày. Dữ liệu đánh giá việc sử dụng liên tục trong nhiều tháng hoặc nhiều năm để phòng ngừa cơn đau tái phát hiện vẫn còn rất thiếu [5].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược
Một quan niệm sai lầm phổ biến là cho rằng các sản phẩm chiết xuất từ thiên nhiên như feverfew hoàn toàn vô hại và có thể dùng tùy ý. Mặc dù các thử nghiệm ghi nhận tác dụng phụ ngắn hạn thường nhẹ và tự hết [6], thảo dược vẫn chứa các thành phần hoạt tính tác động trực tiếp lên hệ sinh hóa của cơ thể.
Feverfew không phải là thuốc cắt cơn đau cấp tính. Nghiên cứu chỉ đánh giá thảo dược này ở vai trò hỗ trợ phòng ngừa nhằm giảm tần suất xuất hiện cơn [2], [6]. Việc kỳ vọng uống thảo dược để chặn đứng ngay lập tức cơn đau nhức đầu đang diễn ra là không đúng với đặc tính dược lý đã ghi nhận.
Ngoài ra, người bệnh không nên tự ý thay thế phác đồ điều trị dự phòng do bác sĩ chỉ định bằng các chế phẩm feverfew không rõ nguồn gốc, vì việc kiểm soát không tốt có thể khiến các cơn đau nửa đầu bùng phát thường xuyên và trầm trọng hơn.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Do feverfew có đặc tính ức chế enzyme cyclooxygenase-2 (COX-2), các chuyên gia cảnh báo cần thận trọng khi sử dụng kéo dài, đặc biệt là ở nhóm bệnh nhân mắc bệnh lý mạch vành hoặc các vấn đề tim mạch [5]. Tác động dài hạn của hoạt chất lên hệ mạch máu ở nhóm đối tượng này vẫn cần thêm các nghiên cứu chuyên sâu để đánh giá đầy đủ [5].
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ em cần tuyệt đối cẩn trọng. Các dữ liệu thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn hiện tại chủ yếu tập trung vào đối tượng người lớn nói chung và chưa có đủ cơ sở an toàn khẳng định tính tương thích trên các đối tượng nhạy cảm này [2], [6].
Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc những người đang sử dụng các loại thuốc kê đơn điều trị bệnh nền cũng cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào chứa chiết xuất feverfew để phòng tránh tương tác bất lợi.
Lời khuyên và hướng áp dụng thực tế
Đối với những người thường xuyên phải chịu đựng các cơn đau nửa đầu migraine, việc tiếp cận các biện pháp bổ trợ cần dựa trên sự tỉnh táo và hiểu biết khoa học.
Trước khi cân nhắc dùng feverfew, người bệnh nên chủ động thăm khám tại các chuyên khoa thần kinh để được chẩn đoán chính xác dạng đau đầu và loại trừ các nguyên nhân thứ phát nguy hiểm. Nếu muốn sử dụng thêm các biện pháp thảo dược, cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để được tư vấn dạng bào chế và liều dùng phù hợp.
Song song đó, việc thiết lập lối sống lành mạnh vẫn là nền tảng phòng ngừa migraine đã được chứng minh. Người bệnh cần duy trì thói quen ngủ đủ giấc, hạn chế thức khuya, uống đủ nước mỗi ngày, kiểm soát căng thẳng tâm lý và tránh các yếu tố kích hoạt cơn đau như mùi hương nồng, ánh sáng nhấp nháy hoặc thực phẩm gây nhạy cảm.
Tóm lại, feverfew là một thảo dược tiềm năng trong phòng ngừa chứng đau nửa đầu nhưng bằng chứng lâm sàng hiện tại vẫn còn nhiều hạn chế và chưa thực sự đồng nhất. Người bệnh không nên xem đây là thần dược chữa khỏi bệnh mà cần phối hợp chặt chẽ với hướng dẫn chuyên môn từ bác sĩ chuyên khoa.
