Gối hạc đỏ và gối hạc trắng khác nhau thế nào về công dụng?

Trong kho tàng cây thuốc nam, gối hạc là vị thuốc quen thuộc thường được người dân tìm kiếm mỗi khi bị đau nhức xương khớp, sưng đau hay bầm tím do ngã. Dạo quanh các vùng đồi núi trung du hoặc các khu chợ dược liệu, người mua rất dễ bắt gặp những lời chào mời về "gối hạc đỏ" và "gối hạc trắng" với nhiều lời đồn thổi khác nhau về công dụng chữa bệnh. Nhiều người thắc mắc liệu hai loại này có tác dụng giống nhau không, loại nào tốt hơn và làm sao để không mua nhầm.

Thực tế, theo các tài liệu phân loại và nghiên cứu dược lý thực vật, gối hạc đỏ (tên khoa học là Leea rubra) và các loài gối hạc hoa trắng (phổ biến nhất là Leea indica) cùng thuộc chi Leea và chia sẻ nhiều kinh nghiệm sử dụng trị đau khớp, vết thương bầm dập ^[1]. Tuy nhiên, các nghiên cứu hóa thực vật hiện đại cho thấy mỗi loài lại sở hữu những hợp chất đặc hiệu riêng, điển hình như loài gối hạc đỏ có chứa hoạt chất flavone có khả năng bảo vệ DNA và kháng tế bào u trong mô hình thử nghiệm ^[2]. Hiện tại, khoa học chưa có thử nghiệm lâm sàng so sánh trực tiếp để khẳng định loại nào vượt trội hơn trên cơ thể người, do đó người dùng cần hiểu đúng bản chất để tránh nhầm lẫn.

Bối cảnh và thắc mắc phổ biến về cây gối hạc trong dân gian

Từ lâu, cây gối hạc đã trở thành vị thuốc quen thuộc trong các bài thuốc cổ truyền vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới ^[1]. Cây thường mọc hoang ở các vùng đồi núi, bìa rừng ẩm ướt và được người dân thu hái rễ hoặc lá về làm thuốc. Mỗi khi thời tiết giao mùa, người lớn tuổi bị đau nhức tê buốt đầu gối, lưng hông hoặc người lao động bị bong gân, chấn thương thường sắc nước rễ gối hạc uống để giảm đau.

Chính vì nhu cầu tìm kiếm cao, trên thị trường dược liệu đã xuất hiện sự phân chia thành gối hạc đỏ và gối hạc trắng dựa trên màu sắc thân, cuống lá hoặc hoa. Không ít lời đồn thổi cho rằng gối hạc đỏ quý hiếm hơn, có tác dụng "bổ máu", trị thoái hóa khớp thần kỳ hơn gối hạc trắng, khiến giá thành bị đẩy lên cao. Sự khác biệt về tên gọi địa phương cùng với việc thiếu tài liệu đối chiếu rõ ràng khiến người tiêu dùng dễ rơi vào tình trạng hoang mang hoặc mua phải dược liệu giả, kém chất lượng.

Nhận diện gối hạc đỏ (Leea rubra) và các loài gối hạc khác

Để tránh nhầm lẫn khi thu hái và sử dụng, việc hiểu rõ phân loại thực vật học là điều vô cùng cần thiết. Chi Leea (họ Vitaceae) là một nhóm thực vật lớn với khoảng 36 trong tổng số 70 loài đã được ghi nhận và nghiên cứu như những thảo dược có giá trị y học ở các quốc gia nhiệt đới và cận nhiệt đới ^[1]. Riêng hệ thực vật tại Bangladesh đã ghi nhận sự có mặt của 7 loài thuộc chi này, bao gồm Leea rubra, Leea indica, Leea asiatica, Leea guineensis, Leea macrophylla, Leea aequata và Leea alata ^[1].

Loài gối hạc đỏ được định danh khoa học là Leea rubra ^[2], ^[1]. Đặc điểm nhận dạng nổi bật của Leea rubra là các chồi non, cuống cụm hoa hoặc hoa thường mang sắc đỏ tía rất đặc trưng. Trong khi đó, người dân thường gọi các loài gối hạc khác có hoa màu trắng, lục nhạt là gối hạc trắng, mà điển hình và hay gặp nhất là loài Leea indica ^[1]. Cả hai loài này đều là dạng cây bụi hoặc thân gỗ nhỏ, lá kép lông chim, mép lá có khía răng cưa, rễ củ phình to màu hồng nâu hoặc nâu nhạt.

Sự nhầm lẫn giữa Leea rubra và các loài cùng chi như Leea indica, Leea asiatica hay Leea macrophylla rất dễ xảy ra nếu chỉ nhìn vào phiến lá khô hoặc rễ đã thái lát phơi khô ^[1]. Các nhà nghiên cứu dược liệu luôn khuyến cáo người dân không nên chỉ dựa vào cảm quan màu sắc bên ngoài khi rễ đã được chế biến thành lát mỏng, bởi sự khác biệt sinh học chỉ có thể phân biệt chính xác khi cây còn đầy đủ hoa, quả và cành lá tươi.

Cơ chế sinh học và các hoạt chất tự nhiên từ góc nhìn khoa học

Các loài thực vật thuộc chi Leea từ lâu đã thu hút sự chú ý của giới khoa học nhờ thành phần hóa sinh đa dạng. Một bài tổng quan khoa học công bố năm 2021 cho thấy các loài trong chi Leea chứa nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học, mang lại các tác dụng dược lý quan trọng như kháng khuẩn, chống oxy hóa, hỗ trợ hạ đường huyết, bảo vệ tế bào gan và kháng ung thư ^[1]. Điều này phần nào lý giải tại sao cây lại được các nền y học bản địa dùng cho nhiều tình trạng viêm nhiễm và tổn thương mô ^[1].

Đặc biệt, ở loài gối hạc đỏ (Leea rubra), các thành phần chính trong lá là các hợp chất phenolic và flavonoid, đóng vai trò quan trọng nhất đối với các mục đích trị liệu ^[2]. Hợp chất phenolic và flavonoid là những chất chống oxy hóa tự nhiên mạnh mẽ, có khả năng trung hòa các gốc tự do có hại sinh ra trong quá trình viêm hoặc do tác động của môi trường.

Khi các gốc tự do tấn công cấu trúc di truyền của tế bào, chúng gây ra hiện tượng đứt gãy hoặc biến dạng chuỗi DNA, dẫn tới lão hóa sớm hoặc hình thành khối u. Việc các bộ phận của Leea rubra chứa hàm lượng cao flavonoid tạo nên một lá chắn sinh học giúp giảm thiểu các tổn thương oxy hóa ở cấp độ tế bào ^[2]. Đây chính là nền tảng phân tử giúp giải thích cho kinh nghiệm dùng cây thuốc này trong các bài thuốc cổ truyền để hỗ trợ chữa lành vết thương và viêm sưng ^[2], ^[1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về chi Gối hạc và loài Leea rubra?

Để làm rõ giá trị y học cổ truyền, một nghiên cứu thực nghiệm được công bố năm 2022 đã tiến hành phân lập và đánh giá hoạt tính của một chất thuộc nhóm flavone chiết xuất từ lá cây gối hạc đỏ (Leea rubra) ^[2]. Bằng phương pháp sắc ký cột kết hợp phân tích cộng hưởng từ hạt nhân 1H-NMR và 13C-NMR, nhóm nghiên cứu đã xác định được hợp chất tinh khiết là myricetin 4'-methoxy-3-O-alpha-l-rhamnopyranoside ^[2].

Nghiên cứu sau đó đã kiểm tra khả năng bảo vệ DNA của hoạt chất này trước tác nhân gây tổn thương oxy hóa là AAPH trên mô hình điện di gel plasmid pUC19 DNA ^[2]. Kết quả thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy hợp chất flavone phân lập từ Leea rubra đã ức chế hiệu quả quá trình phá hủy DNA do AAPH gây ra, ngăn chặn sự hình thành các dạng DNA mạch vòng và mạch thẳng bị biến đổi ^[2].

Chưa dừng lại ở đó, hoạt tính kháng khối u của hợp chất này tiếp tục được đánh giá trên mô hình chuột bạch Thụy Sĩ (Swiss albino mice) mang tế bào ung thư biểu mô cổ trướng Ehrlich (EAC) ^[2]. Kết quả cho thấy ở liều 100 mg/kg thể trọng, hoạt chất từ lá gối hạc đỏ đã ức chế 76% sự phát triển của tế bào ung thư EAC so với nhóm chuột đối chứng không dùng thuốc, với mức ý nghĩa thống kê p < 0.05 ^[2]. Đồng thời, các chỉ số huyết học ở chuột mang khối u được phục hồi về mức giá trị bình thường sau quá trình can thiệp ^[2].

Mặc dù kết quả trên mô hình chuột và ống nghiệm cho thấy tiềm năng to lớn của Leea rubra trong việc ngăn ngừa tổn thương DNA và hỗ trợ hóa trị ung thư ^[2], các nhà khoa học cũng chỉ rõ giới hạn rằng đây mới chỉ là thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm. Dữ liệu trên chưa thể suy diễn trực tiếp thành liều dùng hay khẳng định tác dụng chữa ung thư tương đương trên cơ thể người.

So sánh công dụng: Kỳ vọng dân gian và giới hạn của bằng chứng

Trong y học cổ truyền ở các nước nhiệt đới, nhiều loài thuộc chi Leea (bao gồm cả Leea rubra và các loài hoa trắng như Leea indica, Leea asiatica, Leea macrophylla) được người dân sử dụng rộng rãi để điều trị các chứng bệnh tương đồng nhau ^[1]. Danh mục các bệnh được ghi nhận bao gồm: đau khớp, vết loét, phong hủi, chàm da, ngứa ngáy, gãy xương, bong gân, trĩ, liệt, thương hàn, thấp khớp, vết cắt chấn thương, suy giảm sinh lý, khối u và các vấn đề về thận ^[1].

Như vậy, xét về mặt kinh nghiệm dân gian, cả gối hạc đỏ và các loài gối hạc khác đều được xem là vị thuốc trị đau nhức xương khớp, tan máu bầm và chống viêm rất thông dụng ^[1]. Sự phân biệt công dụng theo kiểu "gối hạc đỏ chữa bệnh khớp tốt hơn gối hạc trắng" chủ yếu xuất phát từ thói quen chuộng màu đỏ tía của người dùng hoặc sự khan hiếm tương đối của loài Leea rubra ở một số vùng địa lý, chứ chưa có bằng chứng so sánh đối đầu nào chứng minh loài này tốt hơn loài kia trên người.

Về mặt khoa học thực nghiệm, nghiên cứu năm 2022 đã chứng minh phân đoạn flavone của Leea rubra có khả năng ức chế khối u EAC ở liều 100 mg/kg trên chuột và bảo vệ cấu trúc DNA ^[2]. Trong khi đó, các loài khác như Leea indica cũng có nhiều nghiên cứu riêng về kháng khuẩn, chống oxy hóa được ghi nhận trong bài tổng quan năm 2021 ^[1]. Điểm cốt lõi là hiện nay chưa có nghiên cứu lâm sàng nào được tiến hành trực tiếp trên người để so sánh hiệu quả giảm đau khớp hay chữa bệnh giữa Leea rubra và Leea indica. Do đó, việc thần thánh hóa một loài cụ thể là thiếu cơ sở khoa học.

Những hiểu lầm thường gặp khi sử dụng dược liệu gối hạc

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng gối hạc đỏ có thể "chữa khỏi dứt điểm" bệnh thoái hóa khớp hoặc viêm khớp dạng thấp. Mặc dù y học dân gian ghi nhận chi Leea dùng trong điều trị đau khớp, thấp khớp và bong gân ^[1], nhưng bệnh xương khớp mạn tính là quá trình thoái hóa phức tạp của sụn và xương dưới sụn. Cây thuốc chỉ có thể hỗ trợ chống viêm, giảm cảm giác đau nhức chứ hoàn toàn không thể làm đảo ngược hoàn toàn quá trình thoái hóa tự nhiên.

Một hiểu lầm tai hại khác liên quan đến tác dụng ức chế tế bào khối u. Khi đọc thông tin hoạt chất từ Leea rubra ức chế 76% tế bào ung thư EAC trên chuột ở liều 100 mg/kg ^[2], một số người vội vàng tin rằng uống nước sắc rễ hoặc lá gối hạc đỏ có thể chữa khỏi bệnh ung thư trên người. Đây là cách hiểu sai lệch nguy hiểm. Thử nghiệm trên tế bào và động vật thí nghiệm chỉ là bước khởi đầu; việc tự ý bỏ phác đồ điều trị của bệnh viện để chuyển sang dùng gối hạc có thể đe dọa trực tiếp tính mạng bệnh nhân.

Ngoài ra, nhiều người nhầm tưởng rằng thảo dược tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng được và sắc càng đặc càng tốt. Mọi dược liệu chứa hoạt chất sinh học đều chuyển hóa qua gan và đào thải qua thận; việc dùng quá liều hoặc dùng trong thời gian dài mà không có chỉ định có thể gây quá tải cho các cơ quan này.

Những ai cần thận trọng trước khi sử dụng gối hạc?

Dù là vị thuốc phổ biến trong dân gian ^[1], người dùng vẫn cần hết sức cẩn trọng khi đưa gối hạc vào cơ thể, đặc biệt là các nhóm đối tượng nhạy cảm. Hiện nay, chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học an toàn nào được thực hiện trên phụ nữ có thai và phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú đối với cây gối hạc. Do đó, nhóm đối tượng này tuyệt đối không được tự ý sử dụng các chế phẩm từ gối hạc đỏ hay gối hạc trắng để tránh ảnh hưởng đến thai nhi và trẻ nhỏ.

Trẻ em và người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền cũng là những đối tượng cần thận trọng. Nghiên cứu thực nghiệm trên loài gối hạc đỏ Leea rubra mới chỉ được thực hiện trên chuột albino ^[2], chưa có dữ liệu đánh giá độc tính trường diễn hoặc sự tương tác thuốc trên cơ thể con người.

Đối với người bệnh có tiền sử suy giảm chức năng gan, suy giảm chức năng thận hoặc người đang dùng các thuốc điều trị mạn tính (như thuốc chống đông máu, thuốc hạ áp, thuốc tiểu đường), việc dùng thêm nước sắc gối hạc cần phải thông qua ý kiến của bác sĩ điều trị. Việc tự ý kết hợp có thể làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu hoặc gây tương tác bất lợi không lường trước.

Hướng dẫn áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn

Nếu muốn sử dụng gối hạc để hỗ trợ giảm đau nhức xương khớp do thay đổi thời tiết hoặc sau va chạm chấn thương thông thường, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn dược liệu. Trước hết, hãy tìm mua dược liệu tại các cơ sở đông y uy tín, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và được kiểm nghiệm đạt chuẩn, tránh mua các loại rễ cây trôi nổi không rõ nguồn gốc được dán nhãn gối hạc rừng.

Về cách chế biến, trong dân gian, rễ gối hạc sau khi thu hái thường được rửa sạch đất cát, thái thành từng lát mỏng rồi phơi hoặc sấy khô. Dược liệu sau đó có thể được sao vàng hạ thổ trước khi sắc lấy nước uống. Do các tài liệu nghiên cứu hiện có chưa đưa ra con số định lượng cụ thể về liều dùng an toàn của dược liệu thô trên người, người dùng chỉ nên sử dụng ở lượng vừa phải theo hướng dẫn của thầy thuốc đông y có chứng chỉ hành nghề, không nên tự ý tăng liều.

Khi sử dụng, nên uống nước sắc khi còn ấm và uống sau bữa ăn để tránh gây kích ứng dạ dày. Không nên dùng nước sắc thảo dược để thay thế hoàn toàn cho nước lọc hàng ngày. Đồng thời, việc điều trị các bệnh lý cơ xương khớp cần kết hợp đa dạng các biện pháp như duy trì chế độ ăn uống cân bằng, tập luyện thể dục nhẹ nhàng phù hợp với lứa tuổi và kiểm soát cân nặng hợp lý để giảm tải áp lực lên khớp gối.

Tóm lại, cả gối hạc đỏ (Leea rubra) và các loài gối hạc khác trong chi Leea đều là những cây thuốc quý đã được y học dân gian sử dụng qua nhiều thế hệ để hỗ trợ giảm đau nhức xương khớp và viêm sưng ^[1]. Dù các nghiên cứu hiện đại đã phát hiện hoạt chất flavone quý giá có khả năng bảo vệ DNA và ức chế tế bào ung thư trên động vật từ gối hạc đỏ ^[2], người bệnh vẫn cần giữ cái nhìn tỉnh táo, không thần thánh hóa công dụng và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng.