Cây gối hạc trị đau xương khớp: Bằng chứng khoa học nói gì?

Băn khoăn về bài thuốc gối hạc trong dân gian

Đau nhức khớp gối, sưng tấy ngón tay hay tê mỏi mỗi khi trái gió trở trời là nỗi ám ảnh thường trực của rất nhiều người, đặc biệt ở người cao tuổi. Khi các cơn đau tái đi tái lại, không ít bệnh nhân tìm kiếm các phương thuốc dân gian truyền miệng để mong giảm bớt sự khó chịu mà không phải phụ thuộc quá nhiều vào thuốc giảm đau tân dược.

Trong số các loại thảo dược lưu truyền rộng rãi ở nước ta, cây gối hạc (thuộc chi Leea) thường được nhắc tới như một vị cứu tinh quen thuộc cho bệnh viêm khớp và đau nhức phong thấp. Nhiều người tin rằng chỉ cần đào rễ hoặc hái lá cây đun nước uống hàng ngày là có thể dứt điểm các cơn đau nhức xương khớp kinh niên. Tuy nhiên, hiệu quả thực sự của loại thảo dược này dưới góc nhìn khoa học hiện đại đến đâu vẫn là dấu hỏi lớn đối với đa số người dùng.

Thực tế, các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy chi thảo dược gối hạc chỉ mới dừng lại ở các tiềm năng chống viêm và giảm đau trong phòng thí nghiệm cũng như trên động vật thực nghiệm. Hiện tại, y học chưa ghi nhận các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để có thể khẳng định gối hạc có thể thay thế thuốc điều trị hay chữa khỏi hoàn toàn bệnh lý xương khớp.

Cơ chế tác động: Giảm đau và ức chế chất gây viêm

Phản ứng viêm được y học định nghĩa là quá trình cơ thể phản ứng lại tổn thương, dẫn đến các hiện tượng sưng, đỏ và đau nhức tại các mô ^[1]. Các chất chống viêm hoạt động thông qua việc phong bế hoặc ngăn chặn sự hình thành của các chất trung gian kích thích phản ứng sưng viêm trong cơ thể ^[1].

Để đánh giá tiềm năng sinh học của cây, các nhà nghiên cứu đã phân tích các thành phần hóa thực vật trong dịch chiết lá của loài thuộc chi gối hạc (Leea macrophylla) và phát hiện sự hiện diện của sterol, triterpenoid cùng axit ascorbic ^[2]. Ở cấp độ tế bào, dịch chiết methanol từ lá cây này cho thấy khả năng ức chế đại thực bào màng bụng của chuột khi bị kích thích bởi lipopolysaccharide, làm giảm sản sinh hàng loạt chất trung gian gây viêm quen thuộc gồm prostaglandin E2, yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), interleukin-6 (IL-6) và interleukin-1beta (IL-1beta) ^[2].

Bên cạnh đó, trong các thử nghiệm trong ống nghiệm khác, dịch chiết ethanol từ lá của loài này cũng thể hiện hoạt tính chống viêm đáng kể nhờ khả năng ức chế sự biến tính protein của lòng trắng trứng ^[1]. Một loài khác cùng chi là Leea asiatica cũng được báo cáo có tác dụng chống viêm mạnh từ dịch chiết methanol ^[1]. Khi các chất trung gian tiền viêm bị kìm hãm, các tín hiệu đau truyền về hệ thần kinh cũng như hiện tượng sưng nề tại chỗ có xu hướng thuyên giảm ^[2], ^[1].

Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì?

Cho đến nay, các dữ liệu rõ ràng nhất về khả năng giảm đau và kháng viêm của cây gối hạc chủ yếu đến từ các nghiên cứu thực nghiệm tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm ^[2]. Tiêu biểu là một nghiên cứu công bố năm 2013 đánh giá tác dụng của dịch chiết methanol từ lá cây gối hạc (Leea macrophylla) ^[2].

Nghiên cứu được thiết kế trên mô hình chuột cống và chuột nhắt trắng với các liều thử nghiệm đường uống cụ thể là 100 mg/kg và 200 mg/kg thể trọng ^[2]. Để kiểm tra khả năng ức chế viêm cấp và viêm mạn tính, các nhà khoa học đã sử dụng mô hình gây phù chân chuột bằng carrageenan và mô hình tạo u hạt bằng viên bông gòn cấy dưới da ^[2]. Kết quả ghi nhận dịch chiết lá cây gối hạc khi cho chuột uống ở cả hai mức liều 100 và 200 mg/kg đã ức chế tình trạng phù chân do carrageenan phụ thuộc theo liều lượng, đồng thời giảm sự hình thành mô u hạt một cách rõ rệt ^[2].

Không chỉ kháng viêm, thử nghiệm đo lường hiệu quả giảm đau ngoại vi và trung ương cũng được tiến hành trên chuột ^[2]. Trong thử nghiệm mâm nhiệt đánh giá phản xạ đau trung ương, mức liều 100 và 200 mg/kg qua đường uống thể hiện hoạt tính giảm đau có ý nghĩa thống kê ^[2]. Tương tự, ở thử nghiệm gây đau quặn bằng axit axetic nhằm kiểm tra mức độ đáp ứng đau ngoại biên, dịch chiết gối hạc cũng giúp giảm rõ rệt số lần đau quặn của chuột thí nghiệm ^[2]. Ngoài ra, ở mô hình chuột cống bị gây sốt bằng men bia, hai liều uống 100 và 200 mg/kg này còn thể hiện tác dụng hạ nhiệt độ cơ thể đang tăng cao ^[2].

Ở một khía cạnh khác, nghiên cứu công bố năm 2022 về loài gối hạc đỏ (Leea rubra) đã phân lập được hợp chất flavone myricetin 4'-methoxy-3-O-alpha-l-rhamnopyranoside từ dịch chiết ethyl acetate của lá cây ^[3]. Hợp chất này thể hiện khả năng bảo vệ DNA khỏi sự phá hủy oxy hóa do AAPH gây ra và ức chế 76% sự phát triển của tế bào ung thư biểu mô cổ trướng Ehrlich (EAC) trên mô hình chuột nhắt trắng ở liều 100 mg/kg thể trọng ^[3]. Dịch chiết từ Leea rubra cũng từng được ghi nhận có hoạt tính ức chế men chuyển angiotensin (ACE) trong thử nghiệm ống nghiệm của một nghiên cứu năm 2007 về các cây thuốc thảo dược ^[4].

Điểm sáng và những giới hạn lớn của dữ liệu hiện tại

Nhìn nhận một cách khách quan, các kết quả thử nghiệm tiền lâm sàng đã bước đầu củng cố cơ sở kinh nghiệm dân gian về việc chi gối hạc có hoạt tính sinh học giảm đau và hạ nhiệt ^[2]. Việc kìm hãm đồng thời nhiều chất trung gian gây viêm như prostaglandin E2, TNF-alpha hay IL-1beta cho thấy tiềm năng dược lý đáng chú ý nếu tiếp tục được đầu tư nghiên cứu sâu hơn ^[2].

Tuy nhiên, ranh giới giữa một thí nghiệm trên chuột và việc ứng dụng điều trị thực tế trên người là một khoảng cách rất lớn. Toàn bộ các dữ liệu giảm đau, chống viêm sưng mô tả ở trên đều được đo lường trên động vật thực nghiệm với chiết xuất dung môi chuẩn hóa ở các nồng độ nhất định ^[2]. Y học hiện nay vẫn hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên bệnh nhân thoái hóa khớp hay viêm khớp dạng thấp.

Do đó, người bệnh không thể quy đổi trực tiếp kết quả thử nghiệm trên chuột sang người để khẳng định gối hạc có thể thay thế hoàn toàn các thuốc chống viêm không steroid (NSAID) hay các phác đồ điều trị chuyên khoa hiện nay. Hiệu quả kiểm soát cơn đau mạn tính, độ an toàn lâu dài và sinh khả dụng khi hấp thu qua đường tiêu hóa của người vẫn là những ẩn số chưa có lời giải đáp chính thức.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cây gối hạc

Một sai lầm rất phổ biến là tâm lý "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và uống bao nhiêu cũng được". Dù một số nghiên cứu trên động vật ghi nhận dịch chiết rễ loài Leea macrophylla có tác dụng bảo vệ thần kinh trước tình trạng suy giảm trí nhớ do diazepam gây ra ^[1], hay dịch chiết loài cùng chi như Leea asiatica hỗ trợ hạ men gan SGOT, SGPT trong mô hình tổn thương do paracetamol ^[1], điều đó không đồng nghĩa với việc tự ý sắc nước uống đậm đặc kéo dài tại nhà sẽ an toàn tuyệt đối.

Nhiều người bệnh khớp còn có thói quen nguy hại là tự ý ngưng toàn bộ thuốc kê đơn của bác sĩ để chuyển hẳn sang uống nước cây gối hạc phơi khô. Việc dừng thuốc chống viêm hoặc thuốc điều hòa miễn dịch đột ngột có thể khiến phản ứng viêm bùng phát dữ dội, dẫn đến biến dạng khớp hoặc teo cơ khó hồi phục. Gối hạc không phải là "thần dược chữa khỏi hoàn toàn" bệnh xương khớp như nhiều lời đồn thổi trên mạng xã hội.

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Do các dữ liệu an toàn trên người chưa được thiết lập đầy đủ, một số đối tượng bắt buộc phải cẩn trọng tối đa trước loại thảo mộc này:

• Phụ nữ đang mang thai hoặc phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào khẳng định tính an toàn của gối hạc đối với thai nhi và trẻ sơ sinh bú mẹ. Tuyệt đối không tự ý áp dụng để tránh các rủi ro co bóp tử cung hoặc độc tính tiềm ẩn.
• Trẻ nhỏ và người có thể trạng suy nhược: Hệ tiêu hóa và cơ quan giải độc gan, thận của trẻ em chưa hoàn thiện, không nên dùng các bài thuốc sắc truyền miệng khi chưa có chỉ định của chuyên gia y tế.
• Người có bệnh lý nền về tim mạch, huyết áp hoặc gan thận: Dịch chiết từ loài gối hạc đỏ Leea rubra đã được ghi nhận có khả năng ức chế men chuyển angiotensin (ACE) trong ống nghiệm ^[4]. Tác động này có thể gây tương tác phức tạp hoặc cộng hưởng bất lợi nếu bệnh nhân đang dùng các loại thuốc điều hòa huyết áp kê đơn.

Bất cứ ai đang tiếp nhận phác đồ điều trị xương khớp hoặc có bệnh mạn tính đi kèm đều cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn kết hợp bất kỳ loại dược liệu nào.

Gợi ý tiếp cận và sử dụng đúng đắn

Nếu bạn muốn dùng gối hạc như một giải pháp dân gian bổ trợ bên cạnh lối sống lành mạnh, hãy tiếp cận với sự cẩn trọng và khoa học:

• Nguồn gốc dược liệu: Chỉ lựa chọn phần thân rễ hoặc cành lá thu hái rõ nguồn gốc, đã được phơi sấy sạch sẽ, không bị nấm mốc hoặc tồn dư hóa chất bảo quản nông sản.
• Liều lượng và cách dùng: Vì chưa có khuyến cáo lâm sàng chính xác về liều dùng chuẩn trên người, bạn chỉ nên sử dụng ở mức độ vừa phải theo kinh nghiệm y học cổ truyền, thường là sắc nước uống thanh nhiệt loãng và không lạm dụng uống thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày. Cần tham vấn bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền để được cân đối liều sắc phù hợp với cơ địa.
• Theo dõi đáp ứng cơ thể: Lắng nghe phản ứng của đường tiêu hóa, nếu xuất hiện cảm giác cồn cào, buồn nôn, tiêu chảy hoặc dị ứng mẩn ngứa, cần ngừng sử dụng ngay lập tức.
• Phối hợp đa yếu tố: Không bài thuốc nào có thể chữa lành khớp nếu thiếu đi sự vận động hợp lý. Hãy duy trì cân nặng ổn định để giảm tải áp lực cơ học lên đầu gối, thực hiện các bài tập kéo giãn cơ nhẹ nhàng, bổ sung dinh dưỡng cân đối và tuân thủ các mốc tái khám chuyên khoa định kỳ.

Cây gối hạc là một dược liệu giàu tiềm năng sinh học với các minh chứng sơ khởi về tính kháng viêm và giảm đau trong điều kiện phòng thí nghiệm. Dẫu vậy, việc sử dụng cần dựa trên sự tỉnh táo, tránh kỳ vọng quá mức và luôn đặt các chỉ định điều trị y khoa chính thống lên hàng đầu.