Nhiều gia đình Việt Nam duy trì thói quen ngâm một bình rượu rễ thảo dược trong nhà để uống mỗi bữa ăn. Rễ cây gối hạc là một trong những vị thuốc dân gian thường được săn đón với niềm tin giúp mạnh gân cốt, giảm đau nhức xương khớp và tăng cường sinh lực. Không ít người coi đây là chén rượu bổ dưỡng, sử dụng đều đặn mỗi ngày mà không màng tới liều lượng hay nguồn gốc.
Uống rượu rễ gối hạc hằng ngày tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây hại cho sức khỏe hơn là mang lại lợi ích bồi bổ. Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh việc ngâm rễ cây này với cồn để uống mỗi ngày là an toàn hoặc có hiệu quả trị bệnh ở người. Việc lạm dụng cồn kéo dài kết hợp với các hoạt chất chưa kiểm soát nồng độ từ rễ cây tự nhiên dễ dẫn tới tổn thương gan, thận và làm nặng thêm bệnh lý tiêu hóa.
Thói quen ngâm rượu rễ thảo dược và niềm tin dân gian
Trong đời sống thường nhật, các loại thảo dược tự nhiên đào từ rừng về thường được sơ chế thủ công rồi ngâm chung với rượu gạo nồng độ cao. Cây gối hạc thuộc họ Gối hạc (Leeaceae) là dược liệu phổ biến trong các bài thuốc dân gian dùng xoa bóp hoặc trị tê thấp. Nhìn thấy người xưa truyền tai nhau kinh nghiệm đỡ đau lưng, nhiều người mặc định rằng thảo dược lành tính thì uống càng nhiều, càng lâu sẽ càng tốt.
Tâm lý chuộng rượu thuốc xuất phát từ suy nghĩ cồn là dung môi chiết tách hoàn hảo các hoạt chất quý. Mỗi ngày nhấp một vài ly rượu ngâm trở thành thói quen khó bỏ trong bữa cơm của nhiều nam giới trung niên và người cao tuổi. Tuy nhiên, ranh giới giữa một liều lượng dược liệu có kiểm soát với hành vi lạm dụng chất cồn dưới vỏ bọc thuốc bổ là vô cùng mong manh.
Việc gom nhặt rễ cây trôi nổi trên thị trường tự do tiềm ẩn nguy cơ nhầm lẫn loài thực vật, nấm mốc hoặc nhiễm hóa chất bảo quản. Đưa một lượng cồn chưa chuẩn hóa cùng các hợp chất thực vật phức tạp vào cơ thể mỗi ngày tạo áp lực chuyển hóa nặng nề lên các cơ quan nội tạng.
Rượu rễ gối hạc có tốt cho sức khỏe khi uống hằng ngày?
Câu trả lời ngắn gọn theo khoa học hiện đại là không nên duy trì thói quen uống rượu rễ gối hạc hằng ngày. Dù các cây thuộc chi Gối hạc chứa những hoạt chất sinh học đáng chú ý, dạng dùng rượu tự ngâm hoàn toàn khác với các chiết xuất tiêu chuẩn dùng trong y học. Uống rượu thuốc liên tục đồng nghĩa với việc đưa ethanol vào cơ thể liên tục, triệt tiêu mọi tác dụng hỗ trợ sức khỏe nếu có.
Rễ cây tự nhiên chứa hỗn hợp nhiều chất, bao gồm cả những hoạt chất có dược tính mạnh lẫn tạp chất chưa qua tinh chế. Khi ngâm rượu thủ công, người dùng không thể định lượng được nồng độ hoạt chất tan vào dung dịch, dẫn đến việc dùng thuốc trong tình trạng "mù liều lượng". Uống quá ít thì không có tác dụng trị liệu, nhưng uống quá liều hoặc dùng kéo dài lại gây ngộ độc trường diễn.
Bên cạnh đó, việc sử dụng hằng ngày biến rượu thuốc thành một nguồn tiếp nạp cồn mạn tính. Độc tính chuyển hóa của acetaldehyde từ rượu sẽ tích tụ, hủy hoại tế bào gan và làm xáo trộn chuyển hóa lipid lẫn acid uric trong máu.
Cơ chế tác động sinh học được phát hiện từ chi Gối hạc
Để hiểu rõ tiềm năng của loài thảo mộc này, các nhà khoa học đã tiến hành phân lập và đánh giá cơ chế sinh hóa của dịch chiết từ các loài thuộc chi Gối hạc (Leea). Các hợp chất tự nhiên như sterol, triterpenoid và acid ascorbic có trong lá cây được ghi nhận tham gia vào quá trình ức chế phản ứng viêm ở cấp độ tế bào [1].
Khi cơ thể gặp phản ứng viêm, đại thực bào sẽ giải phóng hàng loạt chất trung gian hóa học gây sưng đau như prostaglandin E2, yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), interleukin-6 và interleukin-1beta [1]. Thử nghiệm ống nghiệm cho thấy các hoạt chất chiết từ lá thảo dược nhóm này có thể kìm hãm sự tăng sinh của các chất trung gian gây viêm nói trên [1]. Cơ chế này giải thích vì sao cây cỏ nhóm này có lịch sử được dùng để giảm phù nề và nhức mỏi.
Ngoài ra, ở cấp độ phân tử, các hợp chất giàu chất chống oxy hóa tự nhiên trong chiết xuất thực vật còn có khả năng thu dọn các gốc tự do, ức chế quá trình peroxy hóa màng lipid tế bào (MDA) [2]. Nhờ đó, chúng ngăn chặn sự phá hủy màng tế bào gan và thận do các chất chuyển hóa trung gian độc hại gây nên trong các mô hình nhiễm độc thực nghiệm [2]. Dẫu vậy, các cơ chế này chỉ được kích hoạt hiệu quả khi sử dụng đúng dạng chiết xuất tinh khiết và nồng độ được kiểm soát gắt gao.
Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu thực nghiệm nói gì?
Cho đến nay, chưa có công trình khoa học nào công bố về hiệu quả hay độ an toàn của củ rễ gối hạc ngâm rượu ở người. Các dữ liệu khoa học hiện có chỉ tập trung khảo sát dịch chiết lá của các loài cùng chi Leea trên mô hình động vật gặm nhấm và tế bào cô lập.
Năm 2025, một nghiên cứu thực hiện trên mô hình chuột cống kết hợp mô phỏng gắn kết phân tử đã khảo sát chiết xuất lá cây Leea guineensis nhằm đối phó với độc tính do quá liều paracetamol [2]. Trong thử nghiệm này, độc chất paracetamol khiến chuột bị tăng nồng độ bilirubin, creatinine, acid uric, men gan Alanine aminotransferase (ALT) và cholesterol, đồng thời làm tăng chỉ số peroxy hóa lipid (MDA) ở cả gan lẫn thận [2]. Kết quả ghi nhận dịch chiết lá Leea guineensis giàu dưỡng chất thực vật đã giúp đảo ngược các chỉ số bất thường này, phục hồi tổn thương mô bệnh học ở gan và thận mà không làm thay đổi trọng lượng cơ thể chuột [2]. Dù vậy, đây là thử nghiệm dùng dịch chiết nước/dung môi chuẩn trên lá của loài Leea guineensis, không phản ánh tác động của rượu ngâm rễ trên người.
Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2013 trên tạp chí khoa học đã đánh giá tác dụng kháng viêm và giảm đau của dịch chiết methanol từ lá cây Leea macrophylla [1]. Nghiên cứu tiến hành trên chuột nhắt và chuột cống với liều uống 100 mg/kg và 200 mg/kg thể trọng [1]. Ở thử nghiệm gây phù chân chuột bằng carrageenan và gây u hạt bằng viên bông, chiết xuất cho thấy khả năng ức chế viêm và giảm hình thành mô hạt phụ thuộc theo liều dùng [1].
Cũng ở hai mức liều 100 và 200 mg/kg đường uống, dịch chiết thể hiện tác dụng giảm đau trung ương rõ rệt qua thử nghiệm mâm nhiệt và giảm đau ngoại vi trong thử nghiệm quặn đau do acid acetic trên chuột nhắt [1]. Ngoài ra, chiết xuất thực vật này còn hạ sốt đáng kể trên chuột cống bị gây sốt thực nghiệm bằng nấm men bia [1]. Mặc dù các kết quả này xác nhận đặc tính hạ sốt, giảm đau của lá cây Leea macrophylla, giới hạn lớn nhất là toàn bộ dữ liệu đều xuất phát từ mô hình động vật với dịch chiết lá tinh chế, không thể đồng nhất với cách uống rượu rễ tự ngâm truyền thống.
Khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và bình rượu ngâm tại nhà
Có một sự nhầm lẫn tai hại giữa dược lý thực nghiệm và thói quen sinh hoạt dân gian. Nhiều người đọc được thông tin cây gối hạc có hoạt tính bảo vệ gan hay giảm đau liền suy diễn rằng uống rượu ngâm rễ cây này sẽ giúp vừa bổ gan vừa chữa dứt điểm viêm khớp. Thực tế, khoảng cách giữa hai khái niệm này là rất xa.
Thứ nhất, bộ phận dùng trong các nghiên cứu khoa học nêu trên hoàn toàn là lá cây (Leea guineensis leaf, Leea macrophylla leaves), trong khi người dân lại chuộng đào củ rễ lâu năm để ngâm rượu [2], [1]. Thành phần hóa học tích tụ trong rễ và lá của cùng một loài thực vật thường có sự khác biệt rất lớn về nồng độ cũng như độc tính.
Thứ hai, dung môi sử dụng trong nghiên cứu là dịch chiết được định chuẩn bằng quy trình phân lập nghiêm ngặt, loại bỏ độc chất [2], [1]. Trái lại, rượu ngâm tại nhà sử dụng ethanol nồng độ cao (thường từ 35-45 độ). Bản thân ethanol là một chất gây độc trực tiếp cho tế bào gan, niêm mạc dạ dày và hệ thần kinh trung ương khi dung nạp thường xuyên. Uống cồn mỗi ngày để tìm kiếm lợi ích chống viêm của thảo dược là một hành động phản khoa học.
Thứ ba, các nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở chuột cống và chuột nhắt, chưa hề có thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người [2], [1]. Động học hấp thu, chuyển hóa và thải trừ của loài người phức tạp hơn nhiều lần so với động vật gặm nhấm nhỏ.
Nguy cơ tiềm ẩn khi dùng rượu thuốc kéo dài không kiểm soát
Uống rượu rễ gối hạc đều đặn mỗi ngày đẩy người dùng vào nguy cơ mắc nhiều bệnh lý mạn tính nghiêm trọng:
Tổn thương gan tiến triển: Ethanol chuyển hóa qua gan tạo ra chất độc acetaldehyde gây hủy hoại tế bào, dẫn tới gan nhiễm mỡ, viêm gan do rượu và xơ gan. Nếu rễ cây ngâm bị ẩm mốc, độc tố aflatoxin kết hợp cùng cồn sẽ làm tăng đột biến nguy cơ suy gan cấp hoặc ung thư gan.
Gánh nặng cho chức năng thận: Thận phải tăng cường lọc thải các sản phẩm phụ của quá trình chuyển hóa cồn và các ion kim loại nặng, tạp chất không rõ nguồn gốc hòa tan từ rễ cây. Uống rượu thuốc hằng ngày trong thời gian dài có thể làm suy giảm mức lọc cầu thận.
Kích ứng và loét đường tiêu hóa: Nồng độ cồn cao tiếp xúc liên tục với niêm mạc đường tiêu hóa gây viêm trợt dạ dày, làm bùng phát các cơn đau thượng vị hoặc xuất huyết tiêu hóa, đặc biệt ở người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng.
Rối loạn chuyển hóa và tim mạch: Uống rượu hằng ngày làm tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim và cản trở bài tiết acid uric qua thận, dễ châm ngòi cho các cơn gút cấp tính xuất hiện dày đặc hơn.
Nguy cơ ngộ độc do nhầm lẫn dược liệu: Rễ cây gối hạc hoang dã rất dễ bị thu hái lẫn với các loại rễ cây rừng có chứa độc tính bảng A, bảng B. Đã có nhiều trường hợp cấp cứu thủng dạ dày, suy đa tạng chỉ vì uống nhầm rượu rễ cây có độc.
Ai cần thận trọng hoặc tuyệt đối không dùng?
Người bệnh gan: Những người đã có men gan cao, viêm gan siêu vi B, C hoặc xơ gan tuyệt đối không được uống bất kỳ loại rượu thuốc nào, bao gồm rượu rễ gối hạc.
Người suy giảm chức năng thận: Nồng độ creatinine bất thường hoặc bệnh thận mạn tính là chống chỉ định đối với các loại rượu ngâm thảo dược tự chế.
Phụ nữ mang thai và đang cho con bú: Chưa có dữ liệu an toàn về các hợp chất trong chi Gối hạc đối với sự phát triển của thai nhi và trẻ sơ sinh; ethanol qua được hàng rào nhau thai và sữa mẹ gây hại nghiêm trọng cho trẻ.
Người đang điều trị bệnh mạn tính: Bệnh nhân tim mạch, huyết áp, tiểu đường đang dùng thuốc tây không nên uống rượu thuốc vì cồn gây tương tác nguy hiểm, làm giảm hoặc tăng tác dụng phụ của thuốc điều trị.
Người có tiền sử nghiện rượu hoặc bệnh lý dạ dày: Uống rượu thuốc dễ gây tái nghiện cồn và làm thủng ổ loét dạ dày.
Hướng tiếp cận an toàn với thảo dược gối hạc
Nếu muốn ứng dụng các giá trị y học cổ truyền từ cây gối hạc để hỗ trợ sức khỏe xương khớp, người dùng cần thay đổi nhận thức và hành vi:
Ngừng ngay việc tự ý đào rễ cây hoặc mua rễ khô không rõ nguồn gốc về ngâm rượu uống mỗi ngày. Thay vào đó, cần thăm khám tại các bệnh viện y học cổ truyền để được thầy thuốc chẩn đoán đúng thể bệnh.
Trong y học cổ truyền chuẩn mực, thảo dược thường được bào chế dưới dạng thuốc sắc nước (nấu sôi với nước) kết hợp theo thang bài thuốc cụ thể, chứ không lạm dụng rượu ngâm nồng độ cao để uống trường diễn. Nấu nước sắc giúp kiểm soát nhiệt độ, loại bỏ một số tạp chất bay hơi và tránh được tác hại của cồn.
Nếu gặp các triệu chứng đau nhức xương khớp, sốt hoặc viêm nhiễm, giải pháp an toàn hàng đầu là đến cơ sở y tế để được thăm khám lâm sàng. Việc tự ý uống rượu rễ gối hạc thay cho thuốc hạ sốt, thuốc kháng viêm hay thuốc trị khớp có thể làm chậm trễ thời gian vàng điều trị bệnh lý nguy hiểm.
Khi có ý định sử dụng bất kỳ chế phẩm nào từ thảo dược, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đánh giá toàn diện nguy cơ tương tác với các loại thuốc nền đang sử dụng.
Tóm lại, rễ gối hạc ngâm rượu không phải là thần dược bồi bổ dùng được hằng ngày. Dù các chiết xuất lá thuộc chi Gối hạc cho thấy tiềm năng kháng viêm và bảo vệ cơ quan trong phòng thí nghiệm [2], [1], việc lạm dụng rượu rễ ngâm tự phát tại nhà lại mang đến nhiều hiểm họa cho gan, thận và tim mạch. Hãy luôn tỉnh táo lựa chọn các phương pháp chăm sóc sức khỏe có bằng chứng khoa học và lắng nghe tư vấn chuyên môn từ nhân viên y tế.
