Cơn sốt tìm kiếm thảo dược bổ gan

Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ dân gian để nấu nước uống giải độc gan sau những bữa tiệc rượu bia. Hài nhi cúc (tên khoa học là Kalimeris indica), loài thảo mộc quen thuộc vừa làm món ăn vừa làm vị thuốc đông y, đang được nhiều người đồn thổi về công dụng thanh lọc và trị viêm gan [1], [2].

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy loài cây này mới chỉ được thử nghiệm tác dụng chống viêm và bảo vệ tế bào gan trên mô hình tế bào và chuột [1], [2]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người, cũng như chưa có khuyến cáo y khoa chính thức nào xem đây là thuốc chữa bệnh gan.

Người bệnh không nên tự ý dùng hài nhi cúc thay thế thuốc điều trị hay lạm dụng để phòng ngừa các tổn thương gan do bia rượu.

Hài nhi cúc tác động lên tế bào gan thế nào?

Tổn thương gan thường khởi phát từ quá trình stress oxy hóa và phản ứng viêm mất kiểm soát [1]. Khi các gốc tự do tấn công, màng tế bào gan bị phá vỡ, kéo theo việc tăng men gan và suy giảm chức năng chuyển hóa [1], [2].

Chiết xuất từ hài nhi cúc chứa nhiều hoạt chất sinh học tự nhiên như các hợp chất phenolic, triterpene và flavonoid [1]. Những thành phần này hoạt động như các chất dọn dẹp gốc tự do [1]. Chúng giúp điều hòa các men chống oxy hóa tự nhiên nội sinh của cơ thể [1], [2].

Ngoài ra, chiết xuất cồn của cây còn có khả năng ức chế phản ứng viêm thông qua việc giảm sản sinh các chất trung gian gây viêm [1]. Nhờ đó, tế bào gan giảm bớt áp lực trước các độc tố xâm nhập [1], [2].

Bằng chứng trong phòng thí nghiệm: Ức chế viêm và gốc tự do

Nghiên cứu về cơ chế bảo vệ gan của hài nhi cúc trên tế bào đã ghi nhận một số kết quả tích cực [1], [2].

Năm 2019, một nghiên cứu chỉ ra rằng chiết xuất cồn của cây Kalimeris indica có tác dụng chống viêm rõ rệt nhờ ức chế sản sinh oxit nitric (NO) trên dòng tế bào đại thực bào chuột RAW264.7 sau khi bị kích thích bởi độc tố lipopolysaccharide (LPS) [1]. Việc kìm hãm phản ứng viêm tại đại thực bào đóng vai trò chặn đứng các đợt bùng phát hủy hoại mô gan [1].

Đến năm 2024, một nghiên cứu tiếp tục xác định 16 hợp chất hóa học có trong chiết xuất hài nhi cúc bằng phương pháp HPLC-MS [2]. Khi thử nghiệm trên dòng tế bào gan người HepG2 bị gây độc bởi cồn 5%, dịch chiết loài cây này đã làm giảm đáng kể tình trạng stress oxy hóa trong tế bào [2].

Dù vậy, các chuyên gia lưu ý rằng tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm hoàn toàn khác với cơ thể sống phức tạp. Dữ liệu tế bào chỉ mang tính chất định hướng cơ chế chứ chưa chứng minh được hiệu quả trên người.

Chuột bị tổn thương gan cải thiện ra sao khi dùng hài nhi cúc?

Hiệu quả bảo vệ gan của hài nhi cúc được đào sâu hơn qua các thử nghiệm trên động vật [1], [2].

Trong nghiên cứu năm 2019, các nhà khoa học đã phân lập nhóm chất phenolic toàn phần (TPK), triterpene toàn phần (TTK) và flavone toàn phần (TFK) từ dịch chiết cồn của cây để thử nghiệm trên chuột bị tổn thương gan do BCG phối hợp với LPS [1]. Kết quả cho thấy cả ba nhóm hợp chất này đều cải thiện tình trạng hoại tử gan ở chuột [1].

Các chỉ số sinh hóa ghi nhận:

  • Cả TPK, TTK và TFK đều làm giảm hàm lượng malondialdehyde (MDA - sản phẩm phụ của oxy hóa màng tế bào) và men tổng hợp oxit nitric toàn phần (tNOS) trong gan [1].
  • Hoạt tính các men chống oxy hóa như superoxide dismutase (SOD) và glutathione peroxidase (GSH-Px) trong gan tăng lên đáng kể [1].
  • TPK và TTK giúp giảm men tổng hợp oxit nitric cảm ứng (iNOS) [1].
  • Cả ba nhóm hoạt chất đều làm giảm nồng độ bilirubin toàn phần (T-Bil) trong máu chuột [1].
  • Riêng nhóm dùng TFK ghi nhận nồng độ men gan alanine aminotransferase (ALT) giảm rõ rệt [1].

Năm 2024, một thử nghiệm khác khảo sát tác dụng của chiết xuất hài nhi cúc trên chuột C57BL/6 bị tổn thương gan cấp do uống rượu [2]. Động vật được cho dùng dịch chiết với liều 50 mg/kg và 200 mg/kg [2]. Kết quả nhuộm mô học H/E và xét nghiệm sinh hóa cho thấy thảo dược này làm giảm tổn thương mô gan, hạ men gan ALT và AST trong máu về mức cân bằng, tương đương với loại thuốc đối chứng chuẩn silymarin [2].

Nghiên cứu cũng chứng minh chiết xuất giúp phục hồi nồng độ GSH, SOD, CAT và giảm lượng MDA tích tụ [2]. Cơ chế bảo vệ này hoạt động thông qua kích hoạt con đường tín hiệu Nrf2/HO-1 [2]. Đặc biệt, phân tích gen 16S rRNA cho thấy việc bổ sung thảo dược này còn giúp tái lập sự đa dạng sinh học của hệ vi sinh vật đường ruột bị suy giảm do cồn [2].

Ranh giới giữa thử nghiệm động vật và điều trị trên người

Dù các số liệu trên chuột cho thấy tiềm năng chống viêm và chống oxy hóa rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn nghiên cứu [1], [2].

Cơ thể con người chuyển hóa thuốc và thảo dược phức tạp hơn rất nhiều so với loài gặm nhấm. Liều lượng 50–200 mg/kg dịch chiết tinh khiết dùng trên chuột không thể quy đổi trực tiếp thành việc nấu vài nắm lá tươi hay lá khô để uống [2].

Đến nay, y văn chưa ghi nhận bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên bệnh nhân viêm gan cấp, viêm gan mạn hay xơ gan sử dụng loài cây này. Các chiết xuất trong nghiên cứu đều dùng dung môi cồn chuẩn hóa cao [1], [2], khác hoàn toàn với cách hãm trà hay sắc nước dân gian tại nhà.

Do đó, hài nhi cúc chưa từng được phê duyệt làm thuốc chữa bệnh gan hay sản phẩm thay thế phác đồ y khoa chính thống.

Hiểu lầm: Uống trà thảo mộc là tha hồ uống rượu bia?

Nhiều người lầm tưởng rằng trước hoặc sau cuộc nhậu, chỉ cần uống một bát nước lá mát gan như hài nhi cúc là có thể trung hòa hoàn toàn độc hại của ethanol. Đây là quan niệm hết sức sai lầm.

Dù nghiên cứu năm 2024 trên chuột cho thấy thảo dược làm giảm tổn thương gan do 5% cồn [2], việc dung nạp lượng lớn rượu bia ở người vẫn trực tiếp phá hủy tế bào gan và gây nhiễm độc hệ thần kinh. Không có một loại thảo dược nào tạo ra "tấm khiên" bảo vệ gan nguyên vẹn trước sự tàn phá của việc lạm dụng rượu mạn tính.

Thêm vào đó, việc gom hái thảo dược không rõ nguồn gốc còn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm nấm mốc, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật hoặc kim loại nặng, vô tình tạo gánh nặng lọc thải lớn hơn cho lá gan đang tổn thương.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Hài nhi cúc có thể được dùng làm rau ăn dân dã ở một số vùng địa phương [1], nhưng khi dùng với mục đích chữa bệnh, các nhóm đối tượng sau phải đặc biệt cẩn trọng:

  • Người mắc bệnh gan tiến triển: Người đang bị viêm gan virus B, C, xơ gan, suy gan giai đoạn nặng không tự ý ngưng thuốc điều trị để chuyển sang dùng thảo dược.
  • Người có bệnh nền mạn tính và dùng thuốc theo toa: Hoạt chất sinh học tự nhiên trong cây có thể tương tác với các enzyme chuyển hóa thuốc tại gan, làm đổi nồng độ thuốc điều trị bệnh tiểu đường, tim mạch hay huyết áp.
  • Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ em: Hiện tại không có bất kỳ dữ liệu an toàn nào của Kalimeris indica trên các đối tượng nhạy cảm này.

Khi có bất thường về sức khỏe hoặc men gan tăng cao, người bệnh cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và hướng dẫn phác đồ chuẩn.

Cách tiếp cận đúng đắn và lời khuyên cân bằng

Nếu sử dụng hài nhi cúc, bạn chỉ nên xem nó như một loại rau xanh trong bữa ăn gia đình nhằm bổ sung chất xơ và các vi chất tự nhiên [1].

  • Cách dùng hợp lý: Rửa sạch rau để loại bỏ tạp chất; nấu canh hoặc luộc chín kỹ.
  • Liều lượng vừa phải: Không nên dùng dồn dập, không sắc đặc uống dài ngày thay thế hoàn toàn nước lọc.
  • Không tự chế cồn thuốc: Nghiên cứu sử dụng chiết xuất cồn chuẩn hóa trong điều kiện phòng thí nghiệm [1], người dân tuyệt đối không tự ngâm rượu cây để uống bồi bổ gan vì cồn chính là tác nhân gây tổn thương gan hàng đầu.

Cách bảo vệ lá gan vững chắc nhất không đến từ các bài thuốc truyền miệng thần kỳ, mà nằm ở lối sống khoa học: hạn chế tối đa bia rượu, tiêm phòng vắc xin viêm gan, duy trì chế độ ăn uống cân bằng nhiều rau xanh và tập thể dục đều đặn. Nếu bạn muốn dùng bất kỳ chế phẩm bổ trợ nào cho gan, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị.