Nhiều người mắc bệnh xương khớp mạn tính thường truyền tai nhau các bài thuốc thảo mộc dân gian với hy vọng trị dứt cơn đau kéo dài. Trong đó, Hải phong đằng (thân cây dây leo thuộc chi Hồ tiêu) nổi lên như vị thảo dược hỗ trợ phong thấp, giảm nhức mỏi [1]. Tâm lý e ngại tác dụng phụ của thuốc tây khiến không ít bệnh nhân đặt câu hỏi: Liệu thảo dược này có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị khớp?

Câu trả lời ngắn gọn: Sai. Quan niệm Hải phong đằng có thể thay thế phác đồ điều trị chuẩn của y khoa là một hiểu lầm tai hại. Dược liệu này chỉ cho thấy tiềm năng sinh học hỗ trợ kháng viêm, giảm đau trong phạm vi phòng thí nghiệm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng chứng minh khả năng thay thế thuốc nền tảng [1].

Cơ chế tác động sinh học dưới góc nhìn khoa học

Hải phong đằng có tên khoa học là Piper kadsura, một loài thực vật thuộc họ Hồ tiêu (Piperaceae) từ lâu đã dùng theo kinh nghiệm dân gian cho chứng đau nhức xương khớp, hen suyễn hay tiêu hóa [1]. Những năm gần đây, giới khoa học bắt đầu phân lập các hoạt chất từ chi thực vật này để tìm hiểu cơ chế can thiệp viêm [1].

Một hợp chất neolignan được phân lập từ Piper kadsura là kadsurenin F [1]. Trong nghiên cứu tế bào, kadsurenin F cho thấy đặc tính kháng viêm thông qua việc ức chế hoạt tính của proteasome và ngăn chặn tế bào đại thực bào RAW 264.7 sản xuất nitric oxide (NO) khi bị kích thích bởi LPS [1]. Hoạt chất này cũng làm tăng tải lượng oxy hóa và kìm hãm chức năng proteasome trên nguyên bào sợi lưỡng bội bình thường ở người cũng như trên mô hình ruồi giấm Drosophila [1].

Bên cạnh đó, hoạt chất piperine—thành phần alkaloid chính của các loài thực vật chi Piper—cũng là tâm điểm nghiên cứu kháng viêm khớp [2]. Piperine tác động vào nhiều khâu trung gian của quá trình sinh bệnh lý khớp, giảm các chất kích thích phản ứng viêm và ức chế các enzyme phá hủy mô sụn khớp [2], [3].

Chi tiết các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và động vật

Bằng chứng thực nghiệm về các thành phần hoạt tính này đến từ các mô hình ống nghiệm và động vật:

Nghiên cứu công bố năm 2013 đánh giá piperine trên mô hình chuột đực Wistar bị gây viêm khớp bằng collagen (CIA) [2]. Chuột được cho uống piperine với liều 100 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày một lần trong 21 ngày, đối chứng với thuốc chống viêm indomethacin liều 1 mg/kg [2]. Kết quả cho thấy piperine thay đổi đáng kể toàn bộ các chỉ số sinh hóa gồm elastase khớp, MPO, LPO, GSH, Catalase, SOD và NO [2]. Đồng thời, piperine đường uống làm giảm đáng kể các chất trung gian tiền viêm như IL-1beta, TNF-alpha, PGE2 và làm tăng chất chống viêm IL-10, cải thiện điểm số viêm khớp và mô học xương khớp ở chuột [2].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2009 thực hiện trên nguyên bào sợi màng hoạt dịch lấy từ bệnh nhân viêm khớp dạng thấp (được kích thích bằng IL-1beta) và trên mô hình chuột cống [3]. Trong ống nghiệm, nồng độ piperine từ 10 đến 100 mcg/ml ức chế biểu hiện gen của IL-6, MMP-13 và làm giảm sản xuất PGE2 phụ thuộc vào liều, đồng thời ngăn cản sự chuyển vị của yếu tố phiên mã AP-1 vào nhân tế bào [3]. Khi thử nghiệm trên chuột bị gây phù chân và viêm khớp bằng carrageenan với liều uống 20 và 100 mg/kg/ngày trong 8 ngày, piperine làm giảm triệu chứng đau sau 8 ngày và giảm triệu chứng viêm sau 4 ngày, đồng thời giảm diện tích tổn thương viêm ở khớp cổ chân trên hình ảnh mô học [3].

Tuy nhiên, các kết quả trên đều có giới hạn lớn: Nghiên cứu mới dừng ở chuột cống, ruồi giấm hoặc nuôi cấy tế bào nhân tạo [2], [1], [3]. Cơ thể người có dược động học, hệ vi sinh và hệ thống miễn dịch phức tạp hơn nhiều lần, chưa thể ngoại suy rằng uống nước sắc thảo dược thô sẽ mang lại kết quả tương đương [1].

Chuẩn mực điều trị khớp và vị trí của các liệu pháp hỗ trợ

Để kiểm soát bệnh xương khớp mạn tính, đặc biệt là viêm khớp dạng thấp, y học hiện đại yêu cầu can thiệp bằng các biện pháp được chứng minh chặt chẽ [4], [5]. Phác đồ can thiệp sớm dựa trên các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên khuyến cáo sử dụng các thuốc chống viêm không steroid, thuốc chống thấp khớp làm thay đổi bệnh (DMARDs), liệu pháp tiêm corticosteroid, kết hợp vật lý trị liệu và giáo dục bệnh nhân [5]. Đối với bệnh nhân cao tuổi mắc viêm khớp dạng thấp, các thuốc sinh học ức chế TNF hoặc ức chế Janus kinase (JAK) mang lại hiệu quả cải thiện điểm số tổn thương khớp và tỷ lệ lui bệnh rõ rệt dù cần giám sát nguy cơ nhiễm trùng [6].

Một tổng quan hệ thống năm 2007 về các can thiệp không dùng thuốc và không phẫu thuật cho viêm khớp dạng thấp chỉ ra rằng: Chỉ có giáo dục người bệnh và bảo vệ khớp có bằng chứng chất lượng cao; liệu pháp thảo dược (như axit gamma-linolenic) chỉ đạt bằng chứng chất lượng trung bình trong kiểm soát triệu chứng ngắn hạn [7]. Phần lớn can thiệp không dùng thuốc khác chỉ đạt mức bằng chứng từ trung bình đến thấp [7].

Do đó, Hải phong đằng hay bất kỳ thảo dược nào chỉ mang tính hỗ trợ giảm nhẹ cảm giác khó chịu tại chỗ, không thể ngăn chặn quá trình phá hủy cấu trúc khớp xương hay thay đổi căn bản diễn tiến miễn dịch tự miễn [2], [5].

Nguy cơ khi tự ý bỏ thuốc điều trị chuẩn

Hiểu lầm nguy hiểm nhất của người bệnh là coi thảo dược như “thần dược lành tính” thay thế hoàn toàn thuốc kê đơn. Viêm khớp dạng thấp là bệnh lý tiến triển âm thầm phá hủy sụn và tiêu xương [3], [5]. Nếu tự ý ngưng các thuốc nhóm DMARDs hoặc thuốc sinh học để chuyển sang dùng hoàn toàn Hải phong đằng, người bệnh sẽ bỏ lỡ “cửa sổ cơ hội” vàng trong điều trị sớm [5]. Khớp có nguy cơ dính, biến dạng không thể phục hồi, dẫn tới tàn phế vận động.

Bên cạnh đó, việc dùng thảo dược trôi nổi không rõ nguồn gốc còn tiềm ẩn nguy cơ pha trộn thuốc giảm đau corticoid trái phép hoặc nhiễm kim loại nặng. Sự tương tác giữa các hoạt chất thảo dược chưa được làm sạch với các thuốc nền tảng người bệnh đang sử dụng cũng có thể gây ảnh hưởng chuyển hóa qua gan, thận.

Ai nên thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?

Người mắc bệnh viêm khớp dạng thấp thể hoạt động nặng, tổn thương bào mòn khớp tiến triển tuyệt đối không tự điều trị tại nhà bằng thảo dược thô mà cần bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp theo dõi sát [6], [5].

Người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền, suy giảm chức năng gan, thận cần hết sức thận trọng [6]. Dữ liệu an toàn của kadsurenin F hay piperine liều cao mới chỉ ghi nhận trên động vật thực nghiệm [2], [1]. Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú không tự ý sử dụng do chưa có bất kỳ dữ liệu lâm sàng nào bảo đảm an toàn trên các nhóm này. Người đang sử dụng thuốc tim mạch, thuốc chống đông máu hoặc các thuốc điều hòa miễn dịch cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng thêm thảo dược để tránh hiện tượng tương tác thuốc bất lợi.

Hướng dẫn sử dụng an toàn và cân bằng

Nếu quan tâm đến các vị thuốc y học cổ truyền như Hải phong đằng, người bệnh nên xem đây là phương pháp bổ trợ triệu chứng sau khi đã tuân thủ phác đồ chuẩn:

  • Liều lượng và cách dùng: Trích đoạn khoa học chưa cung cấp liều lượng chuẩn hóa bằng gam đối với dược liệu thô ở người. Vì vậy, người bệnh chỉ dùng lượng vừa phải theo hướng dẫn của bác sĩ y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề, không tự ý sắc uống liều đậm đặc hay uống thay nước lọc.
  • Thời điểm dùng: Tránh uống thảo dược cùng lúc với thuốc tây; nên dùng cách xa thời gian uống thuốc điều trị nền ít nhất 2 giờ để tránh cản trở hấp thu.
  • Lối sống phối hợp: Kết hợp các biện pháp hỗ trợ đã được chứng minh hiệu quả như tập thể dục nhịp điệu nhẹ nhàng, vật lý trị liệu tại nhà, giữ ấm khớp và tuân thủ giáo dục tự chăm sóc khớp [5], [7].

Hải phong đằng chứa các hoạt chất có tiềm năng sinh học giảm viêm trong ống nghiệm và mô hình chuột, nhưng không thể thay thế thuốc điều trị viêm khớp [2], [1]. Người bệnh cần duy trì thuốc theo đơn của bác sĩ chuyên khoa, xem thảo dược là biện pháp hỗ trợ triệu chứng và luôn tham khảo ý kiến chuyên môn y tế trước khi dùng.