Nhiều người có thói quen thu hái các loại quả dại, cây cỏ tự nhiên như chùm bao lớn hoặc nhai nuốt các loại hạt tươi với niềm tin bồi bổ sức khỏe. Tuy nhiên, hành động tưởng chừng vô hại này lại tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp tính rất nghiêm trọng từ các độc tố tự nhiên.
Hạt chùm bao lớn cùng nhiều loại hạt thực vật khác có chứa hợp chất glycoside sinh xyanua [1]. Khi nhai nát hoặc ăn hạt tươi sai cách, các tiền chất này sẽ nhanh chóng chuyển hóa thành axit xyanhydric (HCN) – một chất cực độc có thể dẫn đến suy hô hấp tế bào và tử vong nhanh chóng [2, 8].
Độc chất tiềm ẩn bên trong các loại hạt thực vật
Trong tự nhiên, có ít nhất 2.000 đến 2.650 loài thực vật được xác định là có chứa các hợp chất glycoside sinh xyanua [2, 8]. Đây là cơ chế tự vệ sinh học bình thường của cây trồng nhằm chống lại sự tấn công của sâu bệnh và động vật ăn cỏ [2, 8]. Hiện nay, các nhà khoa học đã tìm thấy ít nhất 55 loại glycoside sinh xyanua khác nhau trong giới thực vật [2].
Độc tố này thường phân bố không đều trong toàn bộ cây. Thông thường, các bộ phận non đang phát triển nhanh và phần hạt là nơi tích tụ hàm lượng glycoside sinh xyanua cao nhất [2]. Các loại quả họ hoa hồng, hạt của nhiều loài dây leo, cây hoang dại và một số cây quen thuộc như sắn, măng tre, hạt lanh, hạt táo đều mang các tiền chất này [1, 3, 8].
Cơ chế biến tiền chất thành chất độc chết người
Bản thân các glycoside sinh xyanua khi còn nguyên vẹn trong tế bào thực vật chưa thể hiện độc tính trực tiếp [1, 8]. Nguy cơ nhiễm độc chỉ xuất hiện khi cấu trúc mô hạt bị phá vỡ qua các thao tác như nhai, nghiền nát, giã hoặc xay tươi [3]. Lúc này, enzyme nội bào beta-glucosidase được giải phóng và tiếp xúc trực tiếp với glycoside [3]. Quá trình thủy phân diễn ra nhanh chóng, giải phóng ra axit xyanhydric (HCN) tự do cùng đường, xeton hoặc benzaldehyde [3].
Ngay cả khi enzyme thực vật bị vô hiệu hóa, quá trình sinh độc vẫn có thể diễn ra trong cơ thể người. Khi hạt đi xuống ruột già, hệ vi khuẩn đường ruột sẽ tiết ra enzyme beta-glucosidase để tiếp tục thủy phân lượng glycoside còn lại thành xyanua [4]. Độc tố xyanua sau khi giải phóng sẽ ức chế quá trình hô hấp tế bào của mọi sinh vật hiếu khí bằng cách chặn chuỗi vận chuyển điện tử trong ty thể, khiến tế bào không thể sử dụng oxy dù máu vẫn đủ oxy [3]. Tình trạng thiếu oxy cấp tính ở cấp độ tế bào sẽ gây tê liệt chức năng toàn cơ thể trong thời gian rất ngắn [2, 8].
Bằng chứng khoa học về ngộ độc hạt chứa xyanua
Các nghiên cứu thực nghiệm và dịch tễ học lâm sàng đã ghi nhận nhiều trường hợp ngộ độc cấp tính nặng nề do tiêu thụ hạt chứa glycoside sinh xyanua.
Một nghiên cứu dịch tễ hồi cứu thực hiện tại Trung tâm Kiểm soát Ngộ độc Đài Loan (PCC-Taiwan) giai đoạn 1990-2001 trên 21 bệnh nhân ngộ độc hạt Cycas cho thấy rõ mối nguy hiểm này [5]. Có đến 70% trường hợp ăn hạt nhầm do nghĩ là thực phẩm ăn được, 10% ăn để bồi bổ sức khỏe và 10% dùng để phòng ngừa ung thư [5]. Đáng lưu ý, tất cả bệnh nhân đều đã rửa sạch và nấu chín hạt nhưng vẫn bị trúng độc [5]. Thời gian khởi phát triệu chứng trung bình là 2,8 giờ (dao động từ 30 phút đến 7 giờ) sau khi ăn từ 1 đến 30 hạt [5]. Nôn mửa dữ dội là triệu chứng nổi bật nhất, gần như toàn bộ bệnh nhân gặp rối loạn tiêu hóa và 90% phải nhập viện cấp cứu [5]. Xét nghiệm máu ở 6 bệnh nhân cho thấy nồng độ xyanua hoặc thiocyanate tăng cao hơn mức bình thường [5].
Tại Bỉ năm 2024, một báo cáo ca bệnh ghi nhận người đàn ông 43 tuổi nhập viện cấp cứu do ngộ độc hạt mơ sau khi ăn hạt tươi để tăng cường sinh lực [6]. Ngay sau khi dùng, bệnh nhân xuất hiện hồi hộp, chóng mặt, buồn nôn, thất điều cử động, nhịp tim nhanh và toan chuyển hóa [6]. Bệnh nhân phải điều trị tích cực, rửa dạ dày và tiêm thuốc giải độc đặc hiệu hydroxocobalamin mới có thể giữ được tính mạng [6]. Báo cáo nhấn mạnh chỉ cần ăn từ 1 đến 3 hạt mơ đã có thể xuất hiện triệu chứng nặng và ăn trên 20 hạt có thể dẫn đến tử vong [6].
Nghiên cứu trên chim hoang dã năm 2010 cũng ghi nhận nhiều cá thể chim chết đột ngột do ăn quá nhanh quả cây Nandina domestica chứa glycoside sinh xyanua [2]. Độc chất xyanua được giải phóng ồ ạt và hấp thu nhanh vào máu là yếu tố quyết định dẫn đến tử vong nhanh chóng ở động vật và các triệu chứng diễn tiến tương tự như ở động vật có vú [2].
Tại New Zealand, khảo sát trên 100 mẫu thực phẩm năm 2013 cho thấy hàm lượng axit xyanhydric tổng số trong các loại hạt và sản phẩm từ hạt dao động rất lớn, trong đó hạt lanh chứa hàm lượng cao nhất từ 91 đến 178 mg/kg [1]. Nghiên cứu năm 2015 đo lường amygdalin trong hạt của 15 giống táo khác nhau ghi nhận hàm lượng từ 1 mg/g đến 4 mg/g [7]. Những con số này cảnh báo rằng lượng độc tố tích tụ trong phần hạt của các loài thực vật luôn ở mức đáng kể [2, 3].
Dấu hiệu nhận biết ngộ độc xyanua cấp tính
Tùy thuộc vào lượng hạt ăn vào và tốc độ giải phóng độc tố, triệu chứng ngộ độc cấp có thể xuất hiện sau vài chục phút đến vài giờ [4, 6].
Ở mức độ phơi nhiễm ban đầu, người bệnh thường cảm thấy buồn nôn, nôn mửa dữ dội, tiêu chảy, đau quặn bụng kèm theo hoa mắt, chóng mặt, đau đầu và suy nhược cơ thể [4, 8]. Khi độc tố xyanua ngấm sâu vào hệ tuần hoàn, người bệnh sẽ bị hồi hộp, tim đập nhanh, rối loạn nhịp thở, toan chuyển hóa và mất khả năng phối hợp động tác [6, 8].
Nếu lượng hạt tiêu thụ lớn, xyanua làm tê liệt hệ thần kinh trung ương và hệ tim mạch, người bệnh có thể hôn mê nhanh, tụt huyết áp và tử vong đột ngột [2, 6, 8].
Hiểu lầm phổ biến khi sử dụng các loại hạt hoang dại
Nhiều người tin rằng thảo mộc hoặc cây cỏ mọc tự nhiên thì hoàn toàn lành tính và không có tác dụng phụ. Đây là quan niệm sai lầm phổ biến khiến nhiều người tự ý hái hạt chùm bao lớn hoặc hạt cây dại về sử dụng làm thuốc [4, 6].
Một hiểu lầm nguy hiểm khác là cho rằng các loại hạt đắng chứa xyanua có khả năng chữa bệnh nan y hoặc tiêu diệt tế bào ung thư [4, 6]. Khoa học đã khẳng định glycoside sinh xyanua là độc chất tự nhiên có khả năng gây chết người chứ không phải thần dược bồi bổ cơ thể [3, 6, 8]. Việc nuốt hạt tươi để mong nhận được tác dụng nâng cao thể lực thực chất là đưa chất kịch độc vào dạ dày [6].
Nhiều người còn chủ quan cho rằng việc nấu chín hoặc phơi khô thông thường sẽ làm bay hơi hết độc tố. Nghiên cứu thực tế tại Đài Loan đã chỉ ra tất cả các ca ngộ độc hạt Cycas đều đã trải qua khâu ngâm rửa và nấu chín trước khi ăn [5]. Điều này cho thấy việc sơ chế thủ công tại nhà không thể đảm bảo loại bỏ hoàn toàn tiền chất xyanua độc hại [5].
Những đối tượng cần tuyệt đối tránh xa
Hạt chùm bao lớn và các loại hạt chứa glycoside sinh xyanua tuyệt đối không được dùng cho bất kỳ ai dưới dạng ăn tươi trực tiếp [6, 8].
Trẻ nhỏ và người cao tuổi là nhóm có nguy cơ tử vong cao nhất nếu vô tình nuốt phải, do thể trọng thấp và hệ thống chuyển hóa gan thận chưa hoàn thiện hoặc đã suy giảm.
Phụ nữ mang thai và đang cho con bú tuyệt đối không tiếp xúc với các chế phẩm từ hạt dại chưa rõ nguồn gốc vì xyanua và các chất chuyển hóa có thể đi qua nhau thai, gây hại cho thai nhi [1, 8].
Người đang mắc bệnh về đường tiêu hóa, suy giảm chức năng gan, thận hoặc bệnh tim mạch cũng cần tránh xa, bởi chỉ một lượng nhỏ độc tố cũng đủ gây suy sụp tuần hoàn và toan chuyển hóa nghiêm trọng [6, 8].
Nguyên tắc phòng ngừa và xử trí khi gặp sự cố
Để tránh nguy cơ ngộ độc xyanua đe dọa tính mạng, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn thực phẩm:
- Tuyệt đối không thu hái, cắn thử, nhai nuốt các loại hạt cây dại, hạt lạ trong rừng hay trong vườn nhà khi chưa có kiểm định khoa học rõ ràng [4, 6].
- Không tin theo các mẹo dân gian truyền miệng về việc ăn hạt tươi để trị bệnh, phòng ngừa ung thư hoặc tăng cường sinh lực [4, 6].
- Khi ăn các loại quả thông thường có chứa amygdalin như táo, mận, đào, cần loại bỏ hoàn toàn phần hạt, không nhai nát hạt [3, 8].
- Nếu phát hiện bản thân hoặc người xung quanh vô tình ăn phải hạt nghi chứa độc và có biểu hiện chóng mặt, buồn nôn, hồi hộp, cần nhanh chóng đưa nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất [4, 6].
- Việc can thiệp y tế sớm trong vòng 2 giờ đầu thông qua rửa dạ dày, hồi sức tích cực và sử dụng các thuốc giải độc đặc hiệu như hydroxocobalamin, natri thiosunfat là yếu tố quyết định để bảo toàn tính mạng [6].
Dù chùm bao lớn hay nhiều loài thảo mộc khác có thể mang lại một số giá trị trong tự nhiên, phần hạt tươi của chúng luôn tiềm ẩn mối nguy sinh độc xyanua khó lường [1, 2, 8]. Sự cẩn trọng, hiểu biết đúng đắn và nói không với việc tự ý sử dụng hạt cây dại là cách tốt nhất để bảo vệ an toàn cho bản thân và gia đình.
