Nhiều người truyền tai nhau dùng hạt cườm rụng (còn gọi là ý dĩ, Coix lacryma-jobi L.) để hạ axit uric và kiểm soát cơn đau gút. Đây là loại ngũ cốc quen thuộc trong ẩm thực và các bài thuốc dân gian tại các nước Đông Á và Đông Nam Á [1].

Tuy nhiên, câu trả lời trực tiếp từ khoa học hiện tại là: hạt cườm rụng chỉ là thực phẩm giàu dinh dưỡng và chưa có đủ bằng chứng lâm sàng chứng minh khả năng thay thế thuốc hạ axit uric hay thuốc trị gút. Người bệnh tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc điều trị chuẩn để dùng thảo dược.

Hạt cườm rụng là gì và đặc tính sinh học

Cây cườm rụng có tên khoa học là Coix lacryma-jobi L., thuộc họ Hòa thảo (Poaceae), có quan hệ di truyền gần gũi với các chi như Zea (ngô) và Sorghum (kê, cao lương) [1], [2]. Cây được trồng phổ biến tại các nước Đông Á và Đông Nam Á để làm lương thực và làm dược liệu [1].

Tại Trung Quốc, diện tích gieo trồng loại cây này ước tính đạt khoảng 73.000 ha [1]. Về mặt nông học và thực phẩm, cườm rụng là nguồn dinh dưỡng giá trị cho người và vật nuôi nhờ hàm lượng protein và dầu cao hơn so với nhiều loại ngũ cốc thông thường khác [1].

Hệ gen của Coix lacryma-jobi có bộ nhiễm sắc thể lưỡng bội 2n = 20 [1], [2]. Các phân tích di truyền cho thấy khoảng 76% hệ gen của loài này là các chuỗi ADN lặp lại, chủ yếu là các yếu tố chuyển vị ngược dòng LTR [2]. Độ đa dạng di truyền tổng thể của các quần thể cườm rụng tại vùng Tây Nam Trung Quốc (gồm Quý Châu, Quảng Tây, Vân Nam, Tứ Xuyên) tương đối thấp, với chỉ số đa dạng gen dao động từ 0,1854 đến 0,2564 [3].

Nguy cơ của tăng axit uric và bệnh gút

Bệnh gút là tình trạng viêm khớp do sự lắng đọng các tinh thể monosodium urate tại khớp khi nồng độ urate trong máu tăng cao kéo dài [4]. Bệnh lý này gây ảnh hưởng đến khoảng 9,2 triệu người trưởng thành tại Mỹ [4], chiếm tỷ lệ 6% ở nam giới và 2% ở nữ giới [5].

Tăng axit uric máu và bệnh gút không chỉ tổn hại khớp mà còn liên quan độc lập đến việc gia tăng nguy cơ mắc bệnh động mạch vành, suy tim và tử vong do tim mạch [4]. Nguy cơ xảy ra các biến cố tim mạch chính (MACE) ở nhóm người tăng axit uric máu cao hơn so với nhóm bình thường với tỷ số nguy cơ RR = 1,72 (khoảng tin cậy 95%: 1,28-2,33) [6]. Tỷ lệ gặp biến cố tim mạch chung cũng tăng với RR = 1,35 (95% CI: 1,12-1,62) [6].

Đặc biệt, nghiên cứu chỉ ra rằng những bệnh nhân bị nhồi máu cơ tim có kèm bệnh gút hoạt động sẽ có tiên lượng sống sót kém hơn so với nhóm bệnh nhân nhồi máu cơ tim đang được điều trị gút ổn định [4]. Ngưỡng axit uric máu 5,26 mg/dL được xác định là yếu tố tiên lượng độc lập cho nhồi máu cơ tim gây tử vong ở phụ nữ [4].

Các liệu pháp điều trị chuẩn hiện nay

Để kiểm soát axit uric máu trên mức tiêu chuẩn (ngưỡng tăng axit uric thường định nghĩa từ 6,8 mg/dL trở lên [5]), các hướng dẫn y khoa khuyến cáo sử dụng nhóm thuốc ức chế enzyme xanthine oxidase (XOI) như allopurinol hoặc febuxostat làm liệu pháp đầu tay [6].

Thuốc ức chế xanthine oxidase giúp giảm tổng hợp axit uric trong cơ thể [6], [7]. Trong 7 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng so sánh nhóm XOI với giả dược hoặc không can thiệp, ở nhóm nguy cơ tim mạch thấp, XOI giúp giảm biến cố tim mạch chính với RR = 0,35 (95% CI: 0,20-0,62) và giảm biến cố tim mạch chung với RR = 0,61 (95% CI: 0,44-0,85) [6]. Ở nhóm nguy cơ tim mạch cao, XOI giúp giảm biến cố tim mạch chung với RR = 0,69 (95% CI: 0,54-0,88) [6].

Ngoài ra, thuốc colchicine thường được sử dụng trong điều trị gút và viêm màng ngoài tim, đã cho thấy khả năng cải thiện kết cục tim mạch độc lập với tác dụng hạ lipid máu ở người bệnh sau nhồi máu cơ tim gần đây hoặc bệnh động mạch vành ổn định qua các thử nghiệm lâm sàng [4].

Một nghiên cứu đoàn hệ trên 24.108 cặp bệnh nhân được ghép cặp điểm xu đồng tại Mỹ cho thấy việc bắt đầu dùng thuốc ức chế xanthine oxidase có tỷ lệ biến cố tim mạch tổng hợp là 24,1 trên 1.000 người-năm, so với 21,4 trên 1.000 người-năm ở nhóm tăng axit uric máu không điều trị (HR = 1,16; 95% CI: 0,99-1,34), cho thấy không làm tăng hay giảm đáng kể nguy cơ tim mạch tổng hợp sau khi hiệu chỉnh [5].

Bằng chứng khoa học về hạt cườm rụng nói gì?

Nhiều người tìm kiếm thông tin về khả năng ức chế xanthine oxidase từ thực phẩm tự nhiên như hạt cườm rụng để tránh tác dụng phụ của thuốc tây [7]. Tuy nhiên, các tài liệu hệ thống về gen và sinh học của Coix lacryma-jobi hiện chỉ tập trung vào đặc điểm di truyền nông nghiệp, khả năng chịu hạn, và phân loại loài [3], [1], [2], [8].

Cụ thể, nghiên cứu năm 2021 phân tích phiên mã sau 7 ngày xử lý hạn đã phát hiện 5.315 gen biểu hiện khác biệt trên cây cườm rụng, gồm 3.460 gen tăng biểu hiện và 1.855 gen giảm biểu hiện, phục vụ chọn giống kháng hạn [1]. Nghiên cứu năm 2014 và 2010 tập trung giải mã cấu trúc tâm động và các chuỗi lặp lại retrotransposon CRC, vệ tinh 153 bp để tìm hiểu quá trình tiến hóa từ dạng đa bội cổ [2], [8].

Hiện không có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô trên người chứng minh hạt cườm rụng hạ được axit uric máu hoặc kiểm soát bệnh gút tương đương thuốc điều trị chuẩn. Dù hướng nghiên cứu các hoạt chất tự nhiên hay vi khuẩn đường ruột (như chủng Limosilactobacillus fermentum 2644 có thể làm giảm trên 20% axit uric trong thử nghiệm động vật [7]) đang được quan tâm, cườm rụng vẫn chưa có chứng cứ điều trị rõ ràng.

Lợi ích dinh dưỡng và giới hạn thực tế

Hạt cườm rụng cung cấp hàm lượng đạm và chất béo thực vật dồi dào, là loại ngũ cốc thay thế tốt cho chế độ ăn thường nhật [1]. Việc bổ sung cườm rụng vào bữa ăn có thể làm phong phú khẩu phần tinh bột, cung cấp năng lượng từ ngũ cốc thô.

Giới hạn lớn nhất là không thể dùng hàm lượng dinh dưỡng để suy đoán công dụng chữa bệnh. Việc tự ý uống nước sắc hạt cườm rụng hoặc ăn cháo cườm rụng để thay thế hoàn toàn các thuốc chỉ định như allopurinol, febuxostat hay colchicine sẽ khiến lượng axit uric tự do tiếp tục tích tụ [4], [5]. Tình trạng này kéo dài làm gia tăng biến cố viêm khớp cấp tính, biến dạng khớp và nâng cao nguy cơ các biến cố tim mạch nguy hiểm [4], [6].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người mắc bệnh gút đã có chẩn đoán xác định cần tuyệt đối tuân thủ phác đồ thuốc được kê đơn, không bỏ thuốc hạ axit uric để dùng cườm rụng đơn thuần.

Bệnh nhân gút có bệnh lý nền về tim mạch, suy tim, bệnh thận mạn tính hoặc tiền sử nhồi máu cơ tim cần được bác sĩ chuyên khoa theo dõi sát sao nồng độ urate máu định kỳ [4], [5].

Người có tiền sử dị ứng với các loại ngũ cốc hoặc có vấn đề về rối loạn tiêu hóa khi ăn các loại hạt cứng, nhiều dầu cần dùng thử với lượng nhỏ để đánh giá phản ứng của đường ruột [1].

Hướng dẫn sử dụng hạt cườm rụng hợp lý

Trong đời sống hằng ngày, người dân có thể sử dụng hạt cườm rụng như một loại thực phẩm bổ sung lành mạnh:

  • Dùng cườm rụng nấu cháo, nấu súp hoặc hầm chung với các loại đậu và rau củ để bổ sung năng lượng, chất xơ và đạm thực vật [1].
  • Không chế biến cườm rụng cùng các loại thực phẩm quá giàu nhân purin như nội tạng động vật, thịt đỏ đậm đặc hoặc các loại nước hầm xương đậm đặc vì dễ làm kích hoạt cơn gút cấp.
  • Uống đủ 2-2,5 lít nước mỗi ngày để hỗ trợ thận đào thải các chất chuyển hóa tự nhiên ra khỏi cơ thể.
  • Duy trì chế độ vận động nhẹ nhàng, kiểm soát cân nặng và hạn chế bia rượu, đồ uống ngọt chứa nhiều đường fructose.

Kết luận

Hạt cườm rụng là ngũ cốc bổ dưỡng với hàm lượng đạm và dầu cao [1], nhưng không phải là thuốc hạ axit uric. Bệnh nhân gút không được tự ý ngừng thuốc theo đơn của bác sĩ để thay thế bằng thảo dược truyền miệng. Hãy xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng và tái khám định kỳ để kiểm soát nồng độ axit uric an toàn.