Thiếu sữa sau sinh luôn là nỗi ám ảnh lớn của nhiều sản phụ [1]. Trong dân gian, hạt đông quỳ (đông quỳ tử) thường được truyền tai nhau như một vị thuốc giúp thông sữa, lợi sữa nhanh chóng. Tuy nhiên, liệu kinh nghiệm này có thực sự được y học hiện đại chứng thực về hiệu quả và mức độ an toàn cho phụ nữ nuôi con bằng sữa mẹ?

Trả lời thẳng thắn: Hiện tại chưa có nghiên cứu lâm sàng nào trực tiếp chứng minh hạt đông quỳ kích thích tạo sữa ở phụ nữ đang cho con bú. Dữ liệu dược lý về độ an toàn của dược liệu này trên đối tượng nhạy cảm như mẹ sau sinh và trẻ sơ sinh vẫn còn thiếu hụt, đòi hỏi sự thận trọng cao độ [2].

Bối cảnh và áp lực gọi sữa của sản phụ

Sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng vàng cho trẻ nhỏ, đặc biệt là giai đoạn sơ sinh [1]. Dù vậy, tình trạng giảm tiết sữa sau sinh diễn ra rất phổ biến do căng thẳng tinh thần, lo âu hoặc bệnh tật từ người mẹ [1]. Tỷ lệ này ước tính chiếm khoảng 20-40% số bà mẹ có nguyện vọng nuôi con bằng sữa mẹ [1].

Trong bối cảnh áp lực phải có đủ sữa cho con, nhiều phụ nữ dễ rơi vào tâm lý hoang mang và tìm đến các loại thảo mộc lợi sữa theo lời đồn [2]. Việc tìm kiếm các biện pháp kích sữa truyền thống như đông quỳ tử xuất phát từ mong muốn tự chủ nguồn sữa, song quyết định này thường thiếu sự tư vấn thấu đáo từ nhân viên y tế [2].

Đông quỳ tử trong nghiên cứu dược lý thực tế

Hạt đông quỳ (tên khoa học là Malva verticillata L.) là quả chín khô của cây đông quỳ, từng được ghi nhận trong Dược điển Trung Quốc với nhiều ứng dụng [3]. Các nghiên cứu hóa dược hiện đại cho thấy chiết xuất từ dược liệu này chứa nhiều hoạt chất đặc biệt [3].

Về mặt tác dụng sinh học, các tổng quan nghiên cứu chỉ ra rằng đông quỳ tử thể hiện hoạt tính lợi tiểu, chống oxy hóa, hỗ trợ hạ đường huyết, chống khối u và cải thiện tình trạng rụng tóc [3]. Một nghiên cứu năm 2021 phân lập được axit linoleic và axit oleic từ hạt đông quỳ, xác nhận chất này thúc đẩy tăng sinh tế bào nhú bì nang tóc người bằng cách kích hoạt thụ thể Wnt/beta-catenin và tăng các yếu tố tăng trưởng [4]. Tuy nhiên, các báo cáo dược lý hiện tại của hạt đông quỳ tập trung chủ yếu vào lợi tiểu và tóc, hoàn toàn vắng bóng các thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu xác nhận khả năng kích sữa trực tiếp [3].

Cơ chế kích sữa: Khoa học ghi nhận những gì?

Trong nghiên cứu thực nghiệm về các thảo mộc kích sữa nói chung, giới khoa học đã quan sát thấy một số cơ chế sinh học thú vị. Một thử nghiệm năm 2015 trên 30 chuột cống trắng cái giống Sprague Dawley phân chia thành 3 nhóm (chuột chưa sinh, chuột cho con bú uống nước cất, và chuột cho con bú uống thang sắc thảo mộc kích sữa; mỗi nhóm 10 con) [1]. Kết quả cho thấy thang sắc thảo mộc làm tăng lượng sữa tiết ra có ý nghĩa thống kê (P < 0,05) [1].

Phân tích hóa mô miễn dịch và nhuộm Western blot trong nghiên cứu này chỉ ra rằng lượng protein kênh dẫn nước AQP-3 và AQP-5 tăng mạnh trong mô tuyến vú thời kỳ cho con bú, và việc dùng thang thảo mộc kích thích biểu hiện này tăng cao hơn nữa (P < 0,05) [1]. Kênh AQP-1 phân bố chủ yếu ở mao mạch, trong khi AQP-3 và AQP-5 xuất hiện nhiều ở tế bào biểu mô và ống tuyến vú, gợi ý thảo mộc có thể hỗ trợ bài tiết sữa nhờ điều hòa các kênh dẫn nước này [1].

Mặt khác, các nghiên cứu thảo mộc khác cho thấy hoạt chất kích sữa thường thúc đẩy phân chia tế bào tiết ở tuyến vú và kích thích cơ thể sản xuất prolactin - hormone chịu trách nhiệm tổng hợp protein sữa [5]. Dù vậy, những dữ liệu này chỉ phản ánh tác dụng của một số hỗn hợp thảo mộc nói chung hoặc thử nghiệm trên động vật, chứ chưa phải bằng chứng đặc hiệu cho riêng hạt đông quỳ trên người.

Đối chiếu các thảo mộc lợi sữa khác

Hiện nay, việc dùng các chất kích sữa từ thực phẩm và thảo dược ngày càng phổ biến trên thế giới dù chứng cứ lâm sàng còn hạn chế [2]. Một phân tích tổng hợp mạng lưới năm 2018 kiểm tra 5 nghiên cứu với 122 người tham gia cho thấy hạt cỏ cà ri (fenugreek) làm tăng tiết sữa có ý nghĩa so với giả dược (hiệu số trung bình 11,11; khoảng tin cậy 95% 6,77 đến 15,46) [6]. Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng chỉ ra tác dụng của cỏ cà ri vẫn kém hơn so với húng chanh (Coleus amboinicus) và quả chà là [6].

Trong khi đó, một nghiên cứu hồi cứu năm 2022 tại một trung tâm y tế trên 161 sản phụ sử dụng chế phẩm chứa Silitidil cho thấy tỷ lệ nuôi con bằng sữa mẹ duy trì tốt từ 1 đến 12 tháng [7]. Nhóm phụ nữ này phần lớn sinh con so (73,91%), sinh mổ (78,26%), với 24,22% trẻ sinh non trước 37 tuần [7]. Điều này cho thấy trong khi một số hoạt chất thảo mộc khác đã bắt đầu được thử nghiệm trên người, hạt đông quỳ vẫn chưa có các nghiên cứu tương đương để chứng minh hiệu quả.

Nguy cơ tiềm ẩn và hiểu lầm về chất nhuận tràng

Một trong những lý do đông quỳ tử thường được dân gian dùng để "thông" sữa có thể xuất phát từ tính chất nhuận tràng, thông tiểu theo quan niệm đông y [3]. Nhiều người lầm tưởng rằng các loại trà thảo mộc chứa lá hay hạt đông quỳ có tác dụng thanh lọc tự nhiên mà không gây hại.

Tuy nhiên, một nghiên cứu năm 2001 phân tích các mẫu trà thảo mộc giảm cân chứa lá đông quỳ (Malva verticillata L.) đã làm rõ vấn đề an toàn quan trọng: bản thân lá đông quỳ nguyên chất không chứa hợp chất sennoside A hay sennoside B [8]. Thực tế, trong 10 mẫu trà sức khỏe gắn mác đông quỳ được khảo sát, lượng sennoside thấp nhất ghi nhận là 6,1 mg/gói, và toàn bộ các sản phẩm này đều bị pha trộn thêm lá hoặc gân lá phan tả diệp (senna) [8]. Sennoside là hoạt chất nhuận tràng mạnh, việc sản phụ vô tình sử dụng các chế phẩm trà đông quỳ trôi nổi bị trộn tạp chất này có thể dẫn tới tiêu chảy, mất nước và ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe.

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Phụ nữ sau sinh đang cho con bú tuyệt đối không nên tự ý dùng hạt đông quỳ dạng sắc thuốc hay trà uống không rõ nguồn gốc. Chưa có nghiên cứu dược lý khẳng định hoạt chất từ đông quỳ có bài tiết qua sữa mẹ hay gây độc cho trẻ sơ sinh hay không.

Sản phụ có hệ tiêu hóa yếu, dễ tiêu chảy hoặc người có tiền sử bệnh lý nền cần thận trọng tối đa, không dùng các bài thuốc truyền miệng khi chưa được bác sĩ y học cổ truyền và bác sĩ sản khoa thăm khám trực tiếp.

Gợi ý áp dụng thực tế cho mẹ sau sinh

Thay vì mạo hiểm sử dụng những dược liệu chưa rõ tính an toàn như đông quỳ tử, sản phụ nên tập trung vào các biện pháp tự nhiên đã được khoa học chứng thực:

  • Tăng cường cho bé bú trực tiếp đúng khớp ngậm và bú theo nhu cầu để kích thích phản xạ tiết oxytocin và prolactin tự nhiên.
  • Duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước mỗi ngày để đảm bảo thể tích tuần hoàn và nguồn dịch tạo sữa.
  • Nghỉ ngơi hợp lý, tránh căng thẳng vì tâm lý ức chế là nguyên nhân lớn làm suy giảm phản xạ xuống sữa [1].
  • Khi gặp tình trạng tắc tia sữa hoặc thiếu sữa kéo dài, hãy tham khảo ý kiến chuyên gia tư vấn sữa mẹ hoặc bác sĩ chuyên khoa, không tự ý tìm đến các loại hạt, thảo dược chưa có kiểm chứng khoa học.

Kinh nghiệm dân gian về việc dùng hạt đông quỳ lợi sữa vẫn dừng lại ở mức truyền miệng mà chưa có nghiên cứu khoa học xác thực ở người. Người mẹ cần giữ sự tỉnh táo, ưu tiên an toàn của bản thân và con nhỏ bằng việc áp dụng các phương pháp nuôi con bằng sữa mẹ khoa học và tham vấn ý kiến chuyên môn y tế.