Dân gian lưu truyền nhiều bài thuốc dùng hạt mào gà trắng chữa đau mắt đỏ, mờ mắt, viêm kết mạc. Người bệnh thường tìm mua hạt về sắc nước uống hoặc xông mắt. Thói quen tự ý dùng thảo dược điều trị các vấn đề về thị lực tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Khoa học hiện đại xác nhận hạt mào gà trắng chứa hoạt chất kháng viêm và chống oxy hóa. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên mắt người hiện vẫn chưa có. Người dân không tự ý đắp, nhỏ nước sắc vào mắt hoặc bỏ thuốc điều trị chuẩn.

Cây mào gà trắng và kinh nghiệm dân gian

Cây mào gà trắng có tên khoa học là Celosia argentea L., thuộc họ Dền (Amaranthaceae). Hạt của loài này trong y học cổ truyền gọi là thanh tương tử. Tại Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc, thanh tương tử được ghi chép trong dược điển để trị các bệnh về mắt và thanh nhiệt can [1], [2]. Dân gian còn dùng cây để hạ sốt, trị vàng da, đái tháo đường và cải thiện thị lực [3].

Các ghi chép cổ phần lớn dựa trên quan sát kinh nghiệm qua nhiều thế hệ. Lý thuyết đông y cho rằng mắt liên quan mật thiết với tạng can. Khi can nhiệt, mắt dễ sưng đỏ, đau nhức hoặc mờ sương. Việc dùng thanh tương tử nhằm mục đích giải nhiệt, từ đó giảm triệu chứng đau mắt.

Y học hiện đại cần dữ liệu kiểm chứng độc lập. Các nhà khoa học đã tiến hành phân tích thành phần hóa học để tìm cơ chế sinh học thực tế.

Phân tích hóa học: Hạt mào gà trắng chứa chất gì?

Nghiên cứu hóa thực vật cho thấy hạt mào gà trắng sở hữu nguồn hoạt chất đa dạng. Nghiên cứu năm 2019 dùng phương pháp UPLC-ESI-Q-TOF-MS đã phân lập sơ bộ 49 hợp chất từ hạt [4]. Nhóm này gồm 14 triterpenoid, 17 flavonoid, 11 peptide vòng, 2 phenol, 2 acid hữu cơ và 3 steroid [4]. Trong đó, 19 hợp chất lần đầu tiên được phát hiện trên loài thực vật này [4].

Phân tích bằng sắc ký ghép khối phổ năm 2022 cũng ghi nhận 20 saponin triterpenoid từ hạt [5]. Nổi bật nhất là nhóm celosin mang đặc tính sinh học riêng biệt của cây. Nghiên cứu năm 2025 chỉ ra rằng celosin F là dấu ấn hóa học đặc hiệu chỉ có ở hạt mào gà trắng (C. argentea) mà không tìm thấy ở mào gà đỏ (C. cristata) [1].

Nghiên cứu năm 2025 trên các bộ phận khác cũng cho thấy cụm hoa mào gà trắng chứa nhiều flavonoid, phenol, saponin và terpenoid [3]. Những nhóm chất này tạo tiền đề cho các phản ứng sinh học chống viêm, dọn gốc tự do trong mô tế bào.

Cơ chế chống viêm và chống oxy hóa trong phòng thí nghiệm

Viêm mắt xuất hiện khi tế bào miễn dịch phản ứng quá mức, sinh chất trung gian gây sưng đỏ và đau. Hạt mào gà trắng can thiệp vào quá trình này thông qua việc ức chế các tác nhân gây viêm.

Nghiên cứu công bố năm 2020 đánh giá dịch chiết acetone và methanol từ mào gà trắng giai đoạn ra hoa [6]. Kết quả trên đại thực bào cho thấy dịch chiết ức chế vừa phải quá trình sinh nitric oxide (NO) phụ thuộc theo liều lượng [6]. Bốn saponin chiết xuất từ hạt gồm celosin E, F, G và cristatain được xác định có khả năng ức chế tạo NO [6]. NO là chất trung gian gây giãn mạch và phản ứng viêm; chặn NO giúp giảm phù nề, sưng nóng.

Thử nghiệm độc tính tế bào (MTT) năm 2020 chỉ ra dịch chiết không gây độc ở mọi nồng độ thử nghiệm [6]. Dịch chiết acetone còn hỗ trợ tăng sinh thể tích tế bào, mở ra tiềm năng phục hồi mô tổn thương [6].

Bên cạnh đó, dịch chiết cụm hoa thể hiện khả năng chống oxy hóa mạnh trong thử nghiệm ống nghiệm năm 2025 [3]. Tỷ lệ dọn gốc tự do đạt 92,33% ở thử nghiệm DPPH, 70,3% ở thử nghiệm ABTS và 60,38% ở thử nghiệm H2O2 [3]. Ngoài ra, hợp chất polysaccharide mang tính acid tên celosian từ hạt cho thấy khả năng ức chế sinh peroxide lipid phụ thuộc liều [7]. Khả năng dọn gốc tự do giúp bảo vệ màng tế bào khỏi tổn thương do stress oxy hóa.

Nghiên cứu trên động vật: Tác động miễn dịch và bảo vệ gan

Hiện tại, chưa có nghiên cứu chuyên biệt trên mô hình động vật bị viêm màng bồ đào hay viêm giác mạc. Dữ liệu thực nghiệm tập trung vào tác động điều hòa miễn dịch toàn thân và bảo vệ mô gan.

Nghiên cứu năm 1998 tiêm màng bụng dịch chiết nước hạt mào gà trắng (CAE) trên chuột suốt 7 ngày trước khi cấy tế bào ung thư [2]. CAE kích thích đại thực bào sản sinh interleukin (IL)-12 trong ống nghiệm [2]. Nồng độ đỉnh của IL-12 và interferon (IFN)-gamma trong huyết thanh chuột đạt được sau lần lượt 2-3 giờ và 6 giờ [2]. Dịch chiết thúc đẩy tiết IL-2, IFN-gamma và giảm IL-4, chuyển hướng hệ miễn dịch sang trạng thái ưu thế Th1 [2].

Về khả năng bảo vệ mô, nghiên cứu năm 1996 dùng hoạt chất celosian trên chuột bị tổn thương gan [7]. Celosian ngăn chặn sự tăng men gan (GPT, GOT, LDH) và bilirubin do hóa chất CCl4 gây ra [7]. Hoạt chất này cũng làm giảm tỷ lệ tử vong trên chuột bị viêm gan bùng phát do độc tố D-Ga1N/LPS [7]. Dù không chặn giải phóng TNF-alpha, celosian bảo vệ mô gan chuột chống lại tổn thương do rhTNF-alpha gây nên [7].

Tác động hạ men gan và điều hòa miễn dịch gián tiếp hỗ trợ cơ sở đông y "thanh can sáng mắt". Tuy nhiên, việc bảo vệ gan không đồng nghĩa với khả năng điều trị trực tiếp nhiễm trùng mắt.

Giới hạn nghiên cứu và rủi ro nhầm lẫn dược liệu

Toàn bộ dữ liệu khoa học về tác dụng chống viêm của mào gà trắng mới dừng ở ống nghiệm và động vật. Giới hạn lớn nhất là hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên mắt người. Chưa có nghiên cứu xác định liều uống an toàn hoặc nồng độ thuốc nhỏ mắt chiết xuất từ hạt cây này.

Nguy cơ nghiêm trọng khác đến từ tình trạng nhầm lẫn và pha tạp dược liệu trên thị trường. Hạt mào gà trắng rất dễ bị thu hái sai hoặc pha trộn với 5 loài khác cùng họ Amaranthaceae [5]. Các hạt giả mạo gồm hạt mào gà đỏ (C. cristata), hạt rau dền ba màu (A. tricolor), dền gai (A. spinosus), dền đuôi chồn (A. cruentus) và dền nhăn (A. retroflexus) [5].

Nghiên cứu năm 2025 ghi nhận hạt mào gà đỏ trôi nổi phổ biến trên thị trường nhưng không nằm trong dược điển chính thức [1]. Hạt mào gà đỏ có diện tích hình chiếu lớn hơn gấp đôi hạt mào gà trắng [1]. Về mặt hóa học, mào gà đỏ chứa celosin H, J, K, trong khi mào gà trắng chỉ chứa celosin F [1]. Việc dùng nhầm hạt giả mạo làm mất tác dụng điều trị và tiềm ẩn nguy cơ nhiễm độc tạp chất.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng hạt mào gà trắng

Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên thì tuyệt đối an toàn và dùng bừa bãi. Thực tế, dịch chiết thực vật thô luôn chứa nhiều thành phần chưa được tinh lọc hoàn toàn [6].

Sai lầm nguy hiểm nhất là tự ý sắc nước hạt mào gà trắng để nhỏ hoặc ngâm rửa mắt. Dịch sắc tự làm không đảm bảo vô trùng, chứa nhiều cặn lơ lửng và độ pH không tương thích sinh lý. Hành động này dễ dẫn đến trầy xước giác mạc, bội nhiễm vi khuẩn và gây mù lòa vĩnh viễn.

Hiểu lầm thứ hai là tin rằng uống thanh tương tử có thể chữa dứt điểm mọi bệnh mắt. Đau mắt bắt nguồn từ nhiều căn nguyên: khô mắt, dị ứng, vi khuẩn, virus, tăng nhãn áp (cườm nước) hoặc rách giác mạc. Tự uống thảo dược khiến người bệnh bỏ qua giai đoạn điều trị vàng, gây tổn hại thị lực không thể phục hồi.

Ai nên thận trọng?

Người mắc các bệnh lý mắt cấp tính tuyệt đối không tự điều trị bằng hạt mào gà trắng tại nhà:

  • Người bị đỏ mắt kèm đau nhức dữ dội, sợ ánh sáng hoặc suy giảm thị lực đột ngột.
  • Người nghi ngờ viêm loét giác mạc, chấn thương mắt hoặc tăng nhãn áp cấp.
  • Trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú do thiếu dữ liệu an toàn độc tính.
  • Người chuẩn bị phẫu thuật mắt hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị đặc hiệu khác.
  • Người có cơ địa dị ứng thảo mộc, dễ nổi mề đay hoặc viêm da tiếp xúc.

Bất kỳ biểu hiện bất thường nào ở mắt cần được bác sĩ chuyên khoa Nhãn khoa thăm khám bằng thiết bị chuyên dụng.

Khuyến nghị và cách áp dụng an toàn

Hạt mào gà trắng là vị thuốc y học cổ truyền có tiềm năng sinh học rõ rệt. Tuy nhiên, việc sử dụng cần tuân thủ đúng nguyên tắc khoa học để bảo vệ an toàn:

  • Tuyệt đối không nhỏ mắt: Không tự ý giã nát hạt tươi, không xông hơi mắt bằng nước sắc và không dùng nước thảo mộc tự chế để rửa mắt.
  • Sử dụng dạng uống theo đơn: Nếu dùng thanh tương tử đường uống nhằm hỗ trợ thanh nhiệt, cần có chỉ định về liều lượng và dạng phối ngũ từ thầy thuốc y học cổ truyền.
  • Đảm bảo nguồn gốc: Tránh mua hạt trôi nổi vì tỷ lệ trộn lẫn các loại hạt dền dại và mào gà đỏ rất cao [5]. Nên mua dược liệu tại cơ sở uy tín đã qua kiểm nghiệm định danh.
  • Đi khám chuyên khoa: Khi mắt có biểu hiện cộm, đỏ, chảy mủ, giảm tầm nhìn, cần đến bệnh viện chuyên khoa mắt ngay lập tức để điều trị bằng thuốc đã chuẩn hóa.

Dịch chiết hạt mào gà trắng sở hữu đặc tính kháng viêm, chống oxy hóa và điều hòa miễn dịch trong phòng thí nghiệm. Dù vậy, thảo dược này không thể thay thế phác đồ điều trị mắt hiện đại. Tiếp cận cẩn trọng, dựa trên chẩn đoán y khoa chính xác là cách tốt nhất để bảo vệ đôi mắt sáng khỏe.