Thiên tiên tử (tên khoa học Hyoscyamus niger, dân gian gọi cây henbane) là vị thuốc y học cổ truyền nhưng tiềm ẩn độc tính chết người nếu dùng sai [1, 2]. Nhiều người tự ý thu hái cây cỏ hoang dại hoặc tự ý tăng liều hạt thiên tiên tử để trị bệnh mà không lường trước nguy cơ ngộ độc cấp tính [1, 4].
Hạt và các bộ phận của thiên tiên tử chứa hàm lượng lớn alkaloid gây ức chế hệ thần kinh cholinergic, dẫn đến hội chứng kháng cholinergic cấp tính [1, 2]. Nhận diện sớm 4 nhóm dấu hiệu điển hình giúp người bệnh được cấp cứu kịp thời trước khi xảy ra suy hô hấp hoặc trụy tim mạch [2, 3].
Cơ chế gây độc của hạt thiên tiên tử
Cây thiên tiên tử chứa các chất kháng cholinergic cực mạnh, cơ chế tác động tương tự như atropine [1, 2]. Khi nuốt phải hạt hoặc các bộ phận của cây, những alkaloid này làm suy giảm hoạt tính truyền tin của acetylcholine trong hệ thần kinh trung ương và ngoại vi [1, 3].
Ở hệ thần kinh trung ương, tình trạng giảm cholinergic dẫn đến hội chứng mê sảng tăng động [1]. Ở hệ thần kinh ngoại vi, độc chất làm ngưng trệ các tuyến tiết, giảm vận động cơ trơn và kích thích thụ thể adrenergic lấn át [3, 8]. Tình trạng này khiến cơ thể rơi vào trạng thái khô kiệt dịch, sốt cao, đồng tử giãn to và tim đập nhanh [2, 3].
4 dấu hiệu sớm nhận biết ngộ độc hạt thiên tiên tử
Ngộ độc hạt thiên tiên tử khởi phát nhanh với các biểu hiện rất đặc trưng [1, 8]. Việc nắm rõ 4 biểu hiện then chốt sau giúp phân biệt tình trạng này với các rối loạn thông thường:
Đồng tử giãn to và nhìn mờ: Đây là dấu hiệu ngoại vi xuất hiện rất sớm [1]. Đồng tử hai bên mắt mở rộng bất thường, cố định và mất phản xạ với ánh sáng [2, 6]. Người bệnh than phiền mắt mờ rõ rệt do liệt cơ điều tiết [1].
Khô miệng, khô da và sốt cao: Độc chất ức chế tuyến nước bọt khiến niêm mạc miệng khô khốc, khó nuốt [1, 3]. Các tuyến mồ hôi ngừng hoạt động làm da khô ran, ửng đỏ và thân nhiệt tăng cao bất thường [3, 8].
Kích động, lú lẫn và ảo giác: Hội chứng thần kinh trung ương bộc lộ qua sự hoang mang, mất định hướng, kích động tâm thần và nhìn thấy hình ảnh ảo giác [1, 2, 6]. Nếu ngộ độc sâu, người bệnh có thể rơi vào co giật hoặc hôn mê [2, 3].
Tim đập nhanh hoặc loạn nhịp: Tác dụng kháng cholinergic làm tim mất kiểm soát phó giao cảm, dẫn đến nhịp tim nhanh rõ rệt [2, 5, 8]. Trường hợp nặng xuất hiện rối loạn nhịp tim đe dọa tính mạng [2].
Bằng chứng y văn về ngộ độc cây thiên tiên tử
Các trường hợp ngộ độc cấp tính do nuốt phải cây và hạt thiên tiên tử đã được ghi nhận trong y văn với các triệu chứng lâm sàng rõ rệt [1, 2, 4].
Báo cáo ca lâm sàng công bố năm 2024 mô tả một nam thợ làm vườn 35 tuổi tại Sudan [3]. Sau khi tiêu thụ các bộ phận của cây thiên tiên tử (Hyoscyamus niger), bệnh nhân nhập viện trong tình trạng lú lẫn, ảo giác, khô miệng và giãn đồng tử [3]. Bệnh nhân được xử trí bằng bù dịch, uống than hoạt tính và dùng thuốc giải độc đặc hiệu physostigmine, sau đó hồi phục lâm sàng nhanh chóng [3].
Một tài liệu công bố năm 2005 xác nhận thiên tiên tử là thực vật có độc tính gây ảo giác, phân bố rộng rãi và dễ tiếp cận [2]. Việc nuốt phải vô tình hay cố ý đều gây suy giảm thể chất lẫn tâm thần nghiêm trọng, thậm chí dẫn đến tử vong [2]. Bệnh cảnh ngộ độc tương tự atropine, biểu hiện qua giãn đồng tử, tim đập nhanh, loạn nhịp, kích động, co giật và hôn mê [2]. Phương pháp can thiệp bao gồm rửa dạ dày, điều trị hỗ trợ và dùng giải độc đặc hiệu physostigmine [2].
Trước đó, báo cáo năm 1987 ghi nhận hai trường hợp cấp cứu tại trung tâm chống độc do nuốt phải rễ cây hoang dã không rõ nguồn gốc [4]. Cả hai bệnh nhân đều biểu hiện hội chứng kháng cholinergic [4]. Kết quả phân tích hóa học mẫu cây thu thập tại hiện trường xác định ngộ độc xuất phát từ việc nuốt phải cây thiên tiên tử (Hyoscyamus niger) [4].
Ngoài các nghiên cứu trực tiếp trên thiên tiên tử, các ca ngộ độc thuốc có đặc tính kháng cholinergic khác như olanzapine [1], dicyclomine [5], hoặc cetirizine quá liều ở trẻ 6 tuổi [6] đều cho thấy mô hình triệu chứng tương tự: mê sảng, run rẩy, mất điều hòa, bí tiểu, giảm nhu động ruột, ngưng xoang ngắt quãng [3, 5, 6].
Mức độ nguy hiểm và nguy cơ nhầm lẫn
Hội chứng kháng cholinergic do hạt thiên tiên tử diễn tiến rất nhanh và có thể tử vong nếu không xử lý kịp [2]. Trường hợp cực đoan dẫn tới co giật, suy hô hấp, hôn mê sâu và trụy tim mạch [1]. Thậm chí có thể xuất hiện các rối loạn nhịp tim hiếm gặp như ngừng xoang ngắt quãng kéo dài từ 5 đến 10 giây [5].
Triệu chứng ngộ độc rất dễ bị chẩn đoán nhầm [4, 7]. Biểu hiện kích động, ảo giác hay lú lẫn thường bị nhận định sai thành bệnh tâm thần nguyên phát hoặc sa sút trí tuệ [7]. Sự nhầm lẫn này có thể khiến bệnh nhân không được dùng thuốc giải độc kịp thời, kéo dài thời gian điều trị hoặc áp dụng sai phác đồ can thiệp [7].
Nhóm đối tượng có nguy cơ cao
Người già và trẻ nhỏ là hai nhóm nhạy cảm nhất với độc tố của cây [6, 7]. Người cao tuổi dễ bị lẫn lộn, suy giảm trí nhớ nghiêm trọng khi tiếp xúc với độc chất kháng cholinergic [7]. Trong khi đó, trẻ nhỏ chuyển hóa nhanh, dễ bị kích động dữ dội, sốt cao và giãn đồng tử cố định dù chỉ nuốt phải lượng nhỏ [6].
Người có bệnh lý tim mạch, người có vấn đề về tiết niệu hoặc người đang điều trị các thuốc an thần, chống trầm cảm cần tuyệt đối cảnh giác [3, 7]. Sự cộng hưởng độc tính trên hệ cholinergic có thể nhanh chóng đẩy người bệnh vào đợt cấp suy tim hoặc trụy mạch [3, 5].
Xử trí cấp cứu và nguyên tắc an toàn
Ngay khi nghi ngờ ngộ độc hạt thiên tiên tử, người bệnh cần được đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất [1, 2]. Không tự ý gây nôn tại nhà nếu nạn nhân đã có dấu hiệu lú lẫn hoặc kích động vì nguy cơ sặc vào đường thở [1, 3].
Tại bệnh viện, phác đồ chuẩn bao gồm các biện pháp hỗ trợ như rửa dạ dày, cho uống than hoạt để hấp phụ độc chất, bù dịch truyền tĩnh mạch và theo dõi tim mạch, hô hấp liên tục [1, 2, 3]. Bác sĩ có thể chỉ định thuốc ức chế enzyme acetylcholinesterase như physostigmine để hóa giải độc tính thần kinh trung ương và ngoại vi [1, 3].
Để phòng ngừa, người dân tuyệt đối không tự ý thu hái, sắc uống hoặc ngâm rượu các loại hạt, rễ cây hoang dã chưa rõ nguồn gốc [1, 4]. Mọi bài thuốc y học cổ truyền chứa thiên tiên tử bắt buộc phải có chỉ định, định lượng chính xác từ bác sĩ có chứng chỉ hành nghề, không tự ý mua dùng trôi nổi trên thị trường.
