Nhiều người truyền tai nhau dùng các loại thảo dược quanh vườn để chữa bệnh theo kinh nghiệm dân gian mà không rõ độc tính tiềm ẩn. Trong đó, thạch toán (tên khoa học là Lycoris radiata, còn gọi là hoa bỉ ngạn) là loài cây cảnh quen thuộc nhưng chứa lượng độc tố tự nhiên rất mạnh [1], [2]. Việc tự ý đào củ tươi về sắc nước uống có thể dẫn đến ngộ độc cấp tính nguy kịch tính mạng [1].
Thực tế y khoa ghi nhận người uống nước sắc từ củ thạch toán có thể đối mặt với hội chứng ngộ độc cấp bao gồm tụt huyết áp nhanh, nôn mửa, tiêu chảy và suy hô hấp [1]. Dù y học cổ truyền từng ghi chép loài cây này có dược tính, việc dùng củ tươi chưa qua chiết xuất chuẩn hóa mang lại rủi ro sức khỏe khôn lường [1], [3].
Bẫy ngầm từ kinh nghiệm dân gian truyền miệng
Thạch toán là cây thân thảo lâu năm thuộc họ Amaryllidaceae, mọc phổ biến ở các nước Đông Á như Nhật Bản, Trung Quốc và Việt Nam [1], [2]. Trong y học dân gian, như ghi chép từ Bản thảo cương mục, cây từng được nhắc đến như vị thuốc hỗ trợ giảm đau, chống viêm, giải độc hay lợi tiểu [3]. Phần củ của cây từng được dùng ngoài để đắp mụn nhọt, vết loét [3].
Chính những ghi chép này khiến một số người lầm tưởng rằng có thể dùng củ thạch toán sắc nước uống bồi bổ hoặc trị bệnh. Tuy nhiên, dân gian thường bỏ qua thực tế rằng củ tươi chứa hàm lượng ancaloit cực kỳ đậm đặc và độc hại [1], [2]. Khi đun nấu thô sơ, các chất độc này hòa tan hoàn toàn vào nước, tạo thành dung dịch độc tính cao [1].
Người bệnh sau khi uống thường chủ quan vì dấu hiệu ban đầu có thể nhẹ hoặc thoáng qua [1]. Đến khi độc tố phát tác toàn diện, các cơ quan nội tạng rơi vào tình trạng suy sụp nhanh chóng, gây khó khăn cho việc xử trí cấp cứu [1].
Độc chất trong củ thạch toán tác động thế nào?
Củ và hoa thạch toán chứa một lượng lớn các hợp chất ancaloit [2]. Đến nay, hơn 110 ancaloit Amaryllidaceae đã được phân lập và xác định cấu trúc từ chi Lycoris, riêng loài Lycoris radiata đã tìm thấy tới 79 ancaloit [3], [2]. Hai hoạt chất chính chịu trách nhiệm cho độc tính cấp là lycorine và galanthamine [1].
Lycorine đóng vai trò là chất kích thích trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương và đường tiêu hóa [1]. Khi vào cơ thể, chất này gây tổn thương và kích ứng niêm mạc dạ dày - ruột dữ dội, đồng thời kích hoạt các thụ thể gây nôn ở não bộ [1]. Trên mô hình chuột cống thí nghiệm, nghiên cứu năm 1983 ghi nhận lycorine liều 1 mg/kg tiêm gây tăng tiết mật rõ rệt [4].
Galanthamine lại là một chất ức chế thuận nghịch enzym acetylcholinesterase [1]. Khi enzym này bị ức chế, chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine tích tụ ồ ạt tại các synap thần kinh, kích thích quá mức thụ thể cholinergic [1]. Sự dư thừa acetylcholine toàn thân dẫn đến "cơn bão cholinergic" làm rối loạn hô hấp, tuần hoàn và vận động [1].
Rủi ro 1: Rối loạn tiêu hóa cấp tính và nôn mửa dữ dội
Hậu quả xuất hiện sớm nhất khi uống nước sắc củ thạch toán là tình trạng rối loạn tiêu hóa nghiêm trọng [1]. Độc chất lycorine tác động trực tiếp lên niêm mạc dạ dày dẫn đến nôn mửa liên tục và tiêu chảy nặng [1].
Nôn mửa quá mức khiến cơ thể mất nước và điện giải nhanh chóng, dẫn đến kiệt sức [1]. Tình trạng nôn tháo kết hợp với rối loạn tri giác làm tăng nguy cơ sặc dịch dạ dày vào đường thở [1]. Đây là yếu tố nguy hiểm khiến phổi bị tổn thương thứ phát ngay trong giai đoạn đầu của ngộ độc.
Người bệnh không nên tự ý dùng thuốc chống nôn cầm chừng tại nhà. Việc đào thải độc chất cần được kiểm soát y tế để tránh hít sặc và mất cân bằng kiềm toan nghiêm trọng.
Rủi ro 2: Suy hô hấp cấp và tắc nghẽn đường thở
Nguy cơ đe dọa trực tiếp đến tính mạng người ngộ độc thạch toán là tình trạng suy giảm chức năng hô hấp nhanh chóng [1]. Do tác dụng ức chế acetylcholinesterase của galanthamine, hệ phó giao cảm bị kích thích quá mức, gây tăng tiết dịch đường hô hấp dữ dội [1].
Dịch đờm dãi tiết ra ồ ạt trong khí phế quản gây bít tắc đường thở, kèm theo hiện tượng co thắt phế quản [1]. Bệnh nhân rơi vào trạng thái ngạt thở, thiếu oxy máu cấp tính và cần phải đặt ống nội khí quản, thở máy khẩn cấp để duy trì sự sống [1].
Bên cạnh đó, việc suy giảm tri giác và cơ lực suy yếu khiến phản xạ ho khạc bị triệt tiêu [1]. Nếu không có phương tiện hỗ trợ hô hấp kịp thời, bệnh nhân có thể ngừng thở nhanh chóng.
Rủi ro 3: Trụy mạch và tụt huyết áp nghiêm trọng
Tác động của độc tố thạch toán lên hệ tuần hoàn diễn biến rất phức tạp [1]. Cơn khủng hoảng cholinergic cùng tình trạng mất dịch do nôn và tiêu chảy dẫn đến suy sụp huyết động nhanh chóng [1].
Huyết áp của bệnh nhân tụt dốc không phanh, dẫn đến thiếu máu nuôi dưỡng các cơ quan trọng yếu như não, tim và thận [1]. Để nâng huyết áp và duy trì tưới máu mô, các bác sĩ cấp cứu bắt buộc phải sử dụng thuốc vận mạch liều cao [1].
Tình trạng tụt huyết áp kéo dài nếu không được xử trí sẽ biến chứng thành sốc tuần hoàn, suy đa tạng và tử vong. Đây là biến chứng đòi hỏi bệnh nhân phải được theo dõi liên tục tại khoa hồi sức tích cực [1].
Rủi ro 4: Rối loạn thần kinh và hội chứng cholinergic khởi phát muộn
Hội chứng ngộ độc cấp thạch toán còn gây rối loạn chức năng thần kinh thực vật và vận động [1]. Các dấu hiệu đặc trưng bao gồm co đồng tử (miosis), tăng tiết nước bọt (hypersalivation) và co giật cơ (myoclonus) [1].
Nghiên cứu ca bệnh công bố năm 2025 tại Nhật Bản báo cáo trường hợp cụ bà 83 tuổi nhập viện do ngộ độc củ Lycoris radiata hái từ vườn [1]. Ban đầu, biểu hiện lâm sàng của bệnh nhân không có gì nổi bật [1]. Tuy nhiên, 8 giờ sau khi nhập viện, các triệu chứng tiến triển cực kỳ nhanh chóng: co đồng tử, tăng tiết nước bọt, tăng tiết dịch đường thở, nôn, tiêu chảy và co giật cơ giật [1]. Bệnh nhân suy giảm huyết động và hô hấp nghiêm trọng, phải dùng thuốc vận mạch và thở máy [1].
Xét nghiệm ghi nhận nồng độ butyrylcholinesterase huyết thanh của bệnh nhân giảm rất thấp [1]. Ban đầu nghi ngờ ngộ độc thuốc trừ sâu phospho hữu cơ, các bác sĩ đã chỉ định dùng pralidoxime [1]. Tình trạng bệnh nhân sau đó cải thiện dần song song với việc nồng độ butyrylcholinesterase hồi phục, cho phép giảm dần can thiệp hồi sức [1]. Ca bệnh cho thấy ngộ độc củ thạch toán có thể khởi phát muộn sau nhiều giờ và hội chứng cholinergic có thể kéo dài dai dẳng [1].
Bằng chứng nghiên cứu và những hiểu lầm nguy hiểm
Dù chi Lycoris chứa nhiều hoạt chất được quan tâm trong nghiên cứu y dược học như các ancaloit chống ung thư hay ức chế enzym topoisomerase I, đây hoàn toàn là các thử nghiệm phòng thí nghiệm [5]. Ví dụ, một nghiên cứu năm 2016 tách chiết ancaloit hippeastrine từ thạch toán và nhận thấy chất này ức chế topoisomerase I với IC50 đạt 23,0 micromol/L, tương đương chất camptothecin (19,3 micromol/L) [5]. Một số nghiên cứu khác tập trung vào cơ chế sinh học phân tử của cây, như phân tích gen bộc lộ hay nấm nội sinh làm tăng tích lũy ancaloit [3], [6], [7], [8].
Những phát hiện phòng nghiệm này không đồng nghĩa với việc củ thạch toán có thể dùng làm thuốc uống trị bệnh [1], [5]. Hiểu lầm rằng cây cỏ tự nhiên là lành tính khiến nhiều người trả giá bằng sức khỏe [1]. Việc tự ý sắc nước uống củ tươi đưa toàn bộ hỗn hợp ancaloit độc hại vào cơ thể mà không có bất kỳ sự kiểm soát liều lượng hay tinh chế nào [1], [2].
Ai cần tuyệt đối tránh xa và cách xử trí ngộ độc
Không có liều lượng an toàn nào cho việc tự ý chế biến và sử dụng củ thạch toán tươi để uống [1]. Tất cả mọi người, đặc biệt là người cao tuổi, trẻ em, phụ nữ có thai và người có bệnh nền mạn tính, tuyệt đối không được thử uống nước sắc từ loài cây này [1].
Cần lưu ý:
- Tuyệt đối không đào củ hoa thạch toán (hoa bỉ ngạn) để sắc uống, làm trà hay ngâm rượu theo các bài thuốc truyền miệng [1].
- Khi trồng cây làm cảnh trong vườn, cần dặn dò người thân, đặc biệt là người già và trẻ nhỏ, về độc tính của cây [1].
- Nếu phát hiện hoặc nghi ngờ đã uống phải củ thạch toán, cần đến ngay cơ sở y tế có khoa hồi sức cấp cứu gần nhất [1].
- Mang theo mẫu cây hoặc củ đã sử dụng để nhân viên y tế nhanh chóng nhận diện độc chất và có phác đồ điều trị trúng đích [1].
Các loại cây cỏ quanh nhà luôn tiềm ẩn cả dược tính lẫn độc tính khôn lường. Thạch toán là cây cảnh chứa nhiều ancaloit có độc lực cao đối với hệ thần kinh và tim mạch [1], [2]. Mọi người dân cần từ bỏ thói quen tự ý sắc nước củ tươi làm thuốc để bảo vệ tính mạng bản thân và gia đình.
