Xông hơi lá dược liệu là thói quen quen thuộc của nhiều gia đình Việt Nam mỗi khi thời tiết giao mùa hoặc cơ thể xuất hiện các dấu hiệu ớn lạnh, nghẹt mũi, nhức đầu. Trong số các loại thảo mộc vùng cao, cây chùa dù (thuộc chi Elsholtzia) thường được truyền tai như bài thuốc xông giải cảm công hiệu, giúp người bệnh nhanh chóng nhẹ đầu và thông mũi.

Theo góc nhìn y học hiện đại, liệu pháp xông lá chùa dù thực chất chỉ hỗ trợ giảm nhẹ triệu chứng bên ngoài đường hô hấp và mang lại sự thư giãn tạm thời, hoàn toàn không có khả năng tiêu diệt virus trong máu hay triệt tiêu căn nguyên bệnh cảm như nhiều người lầm tưởng.

Cơ chế tác động: Thông mũi và giãn mạch ngoại vi

Khi đun sôi lá chùa dù, nhiệt độ cao làm bốc hơi nước cùng các hợp chất dễ bay hơi có trong tinh dầu thực vật. Hơi nước ấm đi vào đường thở hỗ trợ làm ẩm niêm mạc, làm loãng chất tiết nhầy và cải thiện lưu thông khí tạm thời, mang lại cảm giác dễ thở hơn cho người đang bị nghẹt mũi [1].

Bên cạnh đó, tác động nhiệt ẩm từ hơi nước lên bề mặt da giúp các mạch máu ngoại vi giãn nở, kích thích tuyến mồ hôi hoạt động nhằm điều hòa nhiệt độ cơ thể. Một nghiên cứu năm 1993 ghi nhận liệu pháp khí dung hơi nước đem lại tác dụng làm giãn phế quản, kháng khuẩn cục bộ và ổn định huyết động phổi ở những bệnh nhân mắc bệnh lý phổi không đặc hiệu [2]. Hơi ấm kích thích hệ thần kinh phó giao cảm, làm dịu cảm giác ớn lạnh ngoài da và giảm bớt tình trạng đau nhức cơ bắp do cảm lạnh.

Hơn nữa, việc hít thở hơi nước ấm cũng tác động tích cực lên hệ thần kinh trung ương. Nghiên cứu thực hiện năm 2019 trên 17 nam giới trưởng thành bị khó ngủ nhẹ và lo âu cho thấy: việc sử dụng mặt nạ tạo hơi nước ấm ở nhiệt độ 38-40 độ C trong 15 phút trước giờ ngủ giúp giảm đáng kể sự lo lắng chủ quan, tăng mật độ sóng delta trên điện não đồ trong 1/3 đầu của giấc ngủ và nâng cao chất lượng giấc ngủ vào sáng hôm sau [3]. Cảm giác thư giãn này giải thích vì sao người bệnh sau khi xông thường thấy nhẹ nhõm và dễ ngủ hơn.

Nghiên cứu khoa học nói gì về xông hơi và chi Chùa dù?

Để đánh giá tính xác thực của phương pháp này, y học đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng và tổng quan hệ thống về cả liệu pháp xông hơi lẫn thành phần hóa học của cây thuộc chi Chùa dù (Elsholtzia).

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2022 thực hiện theo chuẩn PRISMA đã sàng lọc 52 bài báo khoa học nhằm đánh giá hiệu quả của việc xông hơi đối với các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp do virus, đặc biệt là SARS-CoV-2 [4]. Kết quả phân tích từ 3 nghiên cứu đáp ứng tiêu chuẩn lựa chọn kết luận rằng việc xông hơi có hỗ trợ làm dịu triệu chứng đường thở, tuy nhiên dữ liệu hiện tại không đủ để khẳng định xông hơi có vai trò điều trị hoặc phòng ngừa lây nhiễm virus [4].

Về mặt kiểm soát suy hô hấp ở đường thở dưới, một tổng quan hệ thống của Cochrane năm 2011 đã khảo sát các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên về xông hơi hoặc thở oxy ẩm trên trẻ dưới 3 tuổi bị viêm tiểu phế quản cấp [1]. Tổng quan ghi nhận duy nhất 1 nghiên cứu đủ điều kiện trên 156 trẻ từ 7 tuần đến 24 tháng tuổi, chia làm ba nhóm: phun khí dung salbutamol, phun khí dung nước muối và xông hơi trong lều [1]. Kết quả chỉ ra nhóm dùng salbutamol giảm đáng kể điểm suy hô hấp, trong khi nhóm xông hơi trong lều không cho thấy sự cải thiện đáng kể về điểm số này [1].

Về đặc tính hóa thực vật của dược liệu, một nghiên cứu năm 2019 đã phân tích tinh dầu chưng cất hơi nước từ phần trên mặt đất của 4 loài thuộc chi Chùa dù (Elsholtzia stachyodes, Elsholtzia communis, Elsholtzia griffithii và Elsholtzia beddomei) bằng phương pháp sắc ký khí - khối phổ (GC-MS) [5]. Các thành phần chính được chia thành hai nhóm: dẫn xuất acylfuran và monoterpene chứa oxy [5]. Thử nghiệm invitro chứng minh tinh dầu E. stachyodes có tác dụng ức chế vi khuẩn Staphylococcus aureus và Staphylococcus epidermidis với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) lần lượt là 0,78 và 1,56 microL/mL, thể hiện hoạt tính kháng khuẩn mạnh gấp 5 lần kháng sinh erythromycin trong phòng thí nghiệm [5]. Dù vậy, hoạt tính kháng khuẩn này chỉ được ghi nhận trong ống nghiệm trên vi khuẩn gây mụn, không đồng nghĩa với khả năng tiêu diệt virus gây bệnh trong cơ thể sống.

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Những dữ liệu trên chỉ ra rằng lợi ích thực sự của việc xông lá chùa dù nằm ở tác dụng hỗ trợ cơ học và tâm lý: làm dịu niêm mạc hầu họng tạm thời, tạo sự thông thoáng đường hô hấp trên và giúp tinh thần sảng khoái, giảm căng thẳng [1, 3, 6].

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học khẳng định rõ xông hơi hoàn toàn không thay thế được thuốc điều trị khi bệnh đã tấn công sâu xuống đường hô hấp dưới hoặc gây suy hô hấp [1]. Tác dụng kháng khuẩn của tinh dầu chiết xuất từ chi Chùa dù trên bề mặt vi khuẩn ngoài da hoàn toàn không đại diện cho việc đẩy lùi các loại virus gây cảm cúm trong cơ thể [5].

Hiểu lầm thường gặp: Xông để "diệt virus trong máu"

Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là xông hơi nóng trùm kín chăn sẽ "thấm sâu vào máu", giúp "quét sạch mầm bệnh và triệt tiêu virus". Đây là suy diễn sai lệch về sinh lý học người.

Các tác nhân gây cảm lạnh hoặc cảm cúm sau khi xâm nhập sẽ nhân lên trong tế bào niêm mạc và tuần hoàn trong cơ thể. Hơi nước nóng và các phân tử tinh dầu chỉ tiếp xúc ở bề mặt niêm mạc hô hấp trên và lớp biểu bì da rồi ngưng tụ hoặc bay hơi; chúng không bao giờ đi vào lòng mạch máu để tiêu diệt virus [4]. Hơn nữa, việc cố tình hít hơi nước quá nóng với hy vọng "tiệt trùng" đường thở còn gây nguy cơ bỏng biểu mô phế quản và tổn thương hàng rào bảo vệ tự nhiên của phổi [6].

Ai nên thận trọng khi xông hơi?

Dù là phương pháp dân gian quen thuộc, xông hơi tiềm ẩn rủi ro tai nạn nghiêm trọng nếu thực hiện sai cách hoặc áp dụng sai đối tượng.

Nguy cơ bỏng nước sôi và bỏng hơi nóng là mối nguy hàng đầu. Một báo cáo năm 2020 từ trung tâm bỏng Chelsea and Westminster (Vương quốc Anh) cho thấy trong giai đoạn 2 năm (2018-2019), đơn vị này tiếp nhận 19 bệnh nhân từ 2 tuần tuổi đến 91 tuổi bị bỏng nước sôi do xông hơi, trong đó 84% (16/19 người) bị bỏng ở phần dưới cơ thể và 6 trường hợp phải phẫu thuật [7]. Trên phạm vi toàn quốc gia Anh, cơ sở dữ liệu quốc tế ghi nhận tới 201 trường hợp bỏng do xông hơi trong cùng khoảng thời gian trên [7]. Do đó, người già yếu, trẻ nhỏ tuyệt đối không nên tự xông hơi trùm chăn để tránh nguy cơ làm đổ nồi nước nóng.

Ngoài ra, hít phải luồng hơi nước ở nhiệt độ quá cao có thể gây tổn thương đường thở cấp tính. Một y văn năm 1996 cảnh báo rằng tổn thương đường hô hấp do hít phải hơi nước nóng làm tổn hại biểu mô phế nang, dẫn đến tăng tính thấm mao mạch phổi, phù phổi cấp và cản trở nghiêm trọng quá trình trao đổi khí [6]. Trẻ sơ sinh, trẻ dưới 3 tuổi bị viêm tiểu phế quản hoặc người có bệnh nền suy hô hấp tuyệt đối không nên dùng liệu pháp xông hơi nước nóng trùm kín [2, 5].

Hướng dẫn áp dụng an toàn tại nhà

Để khai thác tác dụng giảm nghẹt mũi và thư giãn của lá chùa dù mà vẫn đảm bảo an toàn, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

Chỉ nên sử dụng một nắm lá chùa dù tươi hoặc khô (khoảng 30-50 gram), rửa sạch bụi bẩn, cho vào nồi nước đun sôi rồi bắc xuống. Khi xông, giữ khoảng cách mặt với mặt nước ít nhất 30-40 cm, dùng khăn mỏng trùm nhẹ vùng đầu mặt thay vì trùm kín toàn bộ cơ thể trong chăn hẹp cùng nồi nước sôi. Hít thở nhẹ nhàng đều đặn bằng mũi và thở ra bằng miệng trong khoảng 10-15 phút. Không nên xông quá 20 phút mỗi lần và chỉ thực hiện tối đa 1 lần mỗi ngày trong 2-3 ngày đầu khi bị nghẹt mũi.

Sau khi xông, dùng khăn mềm thấm khô mồ hôi, ngồi nghỉ ở nơi kín gió và uống một cốc nước ấm để bù lượng dịch đã thoát qua da. Khi người bệnh có các triệu chứng kéo dài, sốt cao không hạ, khó thở hoặc có bệnh lý mãn tính, cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ.

Tóm lại, xông lá chùa dù là biện pháp hỗ trợ giúp giảm nghẹt mũi và tạo cảm giác thư giãn dễ chịu, không phải là phương pháp diệt virus hay chữa khỏi bệnh cảm. Người bệnh nên áp dụng đúng khoảng cách, nhiệt độ vừa phải và tuyệt đối không lạm dụng để tránh biến chứng bỏng da hoặc tổn thương đường hô hấp.