Cây vạn tuế (Cycas revoluta) là loại cây cảnh quen thuộc trong nhiều gia đình, công viên và khuôn viên công sở tại Việt Nam. Khi cây đơm hoa kết trái, những chùm hạt vạn tuế chín đỏ mọng bắt mắt thường khiến nhiều người tò mò không biết hạt này có ăn được hay không. Nhiều lời đồn truyền miệng thậm chí còn cho rằng loại hạt này có tác dụng bồi bổ hoặc dùng làm thuốc dân gian.

Câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng độc chất học là: Tuyệt đối không ăn hạt vạn tuế. Toàn bộ cây vạn tuế, đặc biệt là hạt chín, chứa nồng độ độc tố cực cao mang tên cycasin cùng các hợp chất azoglycoside khác [1]. Khi đi vào cơ thể, chất này bị chuyển hóa thành hợp chất gây tổn thương gan cấp tính, hoại tử tế bào gan và gây đột biến gen dẫn đến ung thư [1, 2].

Hạt vạn tuế chứa độc tố nguy hiểm nào?

Vạn tuế là loài thực vật cổ xưa có nguồn gốc từ châu Á (Trung Quốc và Nhật Bản) [1]. Trước khi trở thành cây cảnh phổ biến, tinh bột từ thân cây từng được xử lý phức tạp để làm lương thực cứu đói tại một số vùng kém phát triển [1]. Tuy nhiên, trong tự nhiên, loài cây này sở hữu một hệ thống phòng thủ hóa học cực mạnh để chống lại sinh vật ăn cỏ [1, 2].

Các nhà khoa học đã xác định được nhiều nhóm độc tố phân bố ở mọi bộ phận của cây vạn tuế [1]. Đáng chú ý nhất là các hợp chất azoglycoside bao gồm macrozamin, neocycasin và cycasin [1]. Ngoài ra, cây còn chứa axit amin gây độc thần kinh mang tên beta-N-methylamino-L-alanine (BMAA) cùng các hợp chất có trọng lượng phân tử cao chưa xác định [1].

Mặc dù độc tố hiện diện trên khắp thân, rễ và lá cây, hạt vạn tuế lại là nơi tích tụ nồng độ độc tố cao nhất [1]. Phân tích hóa học ghi nhận hàm lượng cycasin trong hạt vạn tuế dao động từ 2% đến 4% theo thể tích trọng lượng [2]. Đây là mức độc chất rất cao, chỉ cần ăn phải một lượng nhỏ cũng đủ gây ngộ độc nghiêm trọng [1].

Độc tố cycasin phá hủy lá gan như thế nào?

Bản thân cycasin là một phân tử glucoside không màu [2]. Khi đi vào dạ dày, môi trường axit có thể thủy phân cycasin thành methanol, formaldehyde, nitơ và glucose [2]. Tuy nhiên, con đường nguy hiểm nhất xảy ra khi liên kết phân tử của cycasin tiếp xúc với enzym beta-glucosidase do vi khuẩn đường ruột, thực vật hoặc mô động vật tiết ra [2].

Quá trình thủy phân này giải phóng methylazoxymethanol (gọi tắt là MAM) [1, 2]. MAM là một chất lỏng không màu, không bền nhưng lại là một chất độc cực mạnh đối với tế bào gan, gây dị tật thai nhi và thúc đẩy hình thành khối u ung thư [1, 2]. MAM tự phân hủy để tạo ra formaldehyde, các ion methyladiazonium hoạt tính cao và các gốc tự do mang tâm carbon [2].

Các gốc tự do này đóng vai trò như những tác nhân kiềm hóa (alkylating agents) cực mạnh [2]. Chúng tấn công trực tiếp vào vật chất di truyền, làm methyl hóa các axit nucleic tại các vị trí O6-, N7- và C8 của phân tử guanine trong chuỗi DNA [2]. Quá trình này phá vỡ cấu trúc di truyền của tế bào gan, ngăn chặn quá trình sửa chữa tự nhiên và mở đường cho các biến đổi ác tính hình thành khối u ung thư gan [1, 2].

Nghiên cứu khoa học nói gì về nguy cơ suy gan và ngộ độc vạn tuế?

Dữ liệu độc chất học và dịch tễ học đã ghi nhận nhiều trường hợp tổn thương gan nặng do ăn phải bộ phận của cây vạn tuế, đặc biệt là hạt [1, 6].

Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2020 về tình trạng ngộ độc cây trồng ở động vật cảnh tại châu Âu cho thấy độc tính của vạn tuế rất khốc liệt [1]. Các báo cáo ghi nhận chó là loài đặc biệt nhạy cảm với độc tố này [1]. Động vật chỉ cần nuốt phải 1 hoặc 2 hạt vạn tuế là đã có thể tử vong [1]. Tỷ lệ tử vong chung do ngộ độc vạn tuế lên tới khoảng 30% [1].

Khi động vật ăn phải hạt vạn tuế, các dấu hiệu lâm sàng xuất hiện chỉ sau vài giờ [1]. Ban đầu là các triệu chứng đường tiêu hóa như tiêu chảy (đôi khi có máu) hoặc táo bón, kèm theo các dấu hiệu thần kinh [1]. Tổn thương gan cấp diễn tiến nhanh chóng với biểu hiện tăng men gan rõ rệt, hạ protein máu, hạ đường huyết và giảm tiểu cầu [1]. Tại Thụy Điển, Trung tâm Thông tin Ngộ độc từng ghi nhận trường hợp chó 9 tuổi nuốt phải rễ vạn tuế dẫn đến các tổn thương tiêu hóa kèm theo rối loạn đông máu nội mạch lan tỏa nghiêm trọng [1].

Trên người, dữ liệu giám sát của Trung tâm Chống độc bang Texas (Hoa Kỳ) giai đoạn 2000–2018 đã phân tích 192 trường hợp phơi nhiễm với cây vạn tuế [3]. Kết quả cho thấy đường phơi nhiễm phổ biến nhất là đường ăn uống (chiếm 55,7%) và tiếp xúc qua da (chiếm 34,4%) [3]. Trẻ em từ 5 tuổi trở xuống chiếm 28,1% số ca, nhóm 6–12 tuổi chiếm 15,1% và người trưởng thành từ 20 tuổi trở lên chiếm 50,5% [3].

Nghiên cứu tại Texas chỉ ra rằng 92,2% trường hợp xảy ra do vô tình và 94,8% sự cố diễn ra ngay tại nơi cư trú [3]. Các ảnh hưởng lâm sàng thường gặp nhất liên quan đến đường tiêu hóa là nôn mửa (chiếm 8,9%) và buồn nôn (chiếm 7,8%) [3]. Ngoài ra, việc chạm vào các gai nhọn của lá cây còn gây vết thương đâm thủng (16,1%), kích ứng da hoặc đau rát (14,6%) và phù nề (8,9%) [3]. Phần lớn các trường hợp phơi nhiễm ngoài da hoặc nuốt lượng rất nhỏ chưa tới mức nghiêm trọng và được xử trí tại chỗ chiếm 78,6%, nhưng vẫn có 12,0% phải đến cơ sở y tế và 8,9% được chuyển tuyến điều trị [3].

Những hiểu lầm nguy hiểm về hạt vạn tuế

Nhiều người lầm tưởng rằng cây vạn tuế trồng làm cảnh quen thuộc thì quả và hạt của nó cũng vô hại như các loại hạt thông thường. Một số người cao tuổi hoặc người chuộng thảo dược dân gian truyền tai nhau rằng hạt vạn tuế phơi khô có thể ngâm rượu làm thuốc bồi bổ cơ thể hoặc giảm đau nhức.

Trong lịch sử, tại bán đảo Kii thuộc đảo Honshu (Nhật Bản), hạt vạn tuế khô từng được dùng để chế biến thuốc bổ cho trẻ nhỏ; còn ở châu Đại Dương, cùi hạt độc hại từng được giã nát làm thuốc đắp vết thương ngoài da [2]. Thậm chí ở một số quốc gia như Costa Rica hay Honduras, độc tính chết người của loài cây này từng bị lợi dụng làm vũ khí hoặc công cụ hành quyết [2].

Tuy nhiên, y học hiện đại khẳng định mọi hình thức chế biến tại gia như luộc, rang, sấy khô hay ngâm rượu đều không thể loại bỏ hoàn toàn độc tố cycasin hay MAM [1, 2]. Uống rượu ngâm hạt vạn tuế hay nuốt hạt tươi đều khiến lá gan tiếp nhận lượng lớn chất độc có khả năng hủy hoại tế bào gan tức thì [1, 2]. Sự hiện diện của enzym beta-glucosidase tự nhiên trong cơ thể sẽ biến cycasin thành MAM - một tác nhân gây độc tế bào và biến đổi DNA [2].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Mọi đối tượng đều có nguy cơ ngộ độc nếu tiêu thụ các bộ phận của cây vạn tuế, nhưng các nhóm sau cần được bảo vệ đặc biệt:

  • Trẻ nhỏ: Trẻ em rất tò mò trước những chùm quả có màu đỏ cam sặc sỡ mọc ngang tầm mắt hoặc hạt rụng dưới gốc cây [1, 6]. Số liệu cho thấy hơn 43% ca phơi nhiễm vạn tuế nằm ở độ tuổi từ 12 trở xuống [3]. Do thể trọng nhỏ và chức năng gan chưa hoàn thiện, trẻ nuốt phải hạt vạn tuế đối mặt với nguy cơ suy gan cấp rất cao [1].
  • Thú cưng (chó, mèo): Chó là loài vật có bản tính gặm nhấm các vật thể lạ trong sân vườn và là loài đặc biệt mẫn cảm với cycasin [1]. Chỉ cần nhai 1–2 hạt vạn tuế rơi rụng ngoài sân cũng có thể khiến một chú chó trưởng thành tử vong vì hoại tử gan cấp tính [1].
  • Người làm vườn và chăm sóc cây cảnh: Những người thường xuyên cắt tỉa cây vạn tuế dễ bị lá nhọn đâm thủng da, gây kích ứng cơ học và viêm tấy tại chỗ do tiếp xúc với nhựa cây [3].

Lời khuyên và xử trí an toàn trong đời sống

Để phòng tránh những tai nạn đáng tiếc từ cây vạn tuế trong khuôn viên sống, bạn nên áp dụng các biện pháp phòng ngừa sau:

  • Tuyệt đối không thu hái, nếm thử, chế biến thức ăn, làm mứt hay ngâm rượu từ hạt hoặc rễ cây vạn tuế dưới bất kỳ hình thức nào [1, 2].
  • Khi cây vạn tuế trong vườn trổ hoa cái và kết hạt chín đỏ, nếu gia đình có trẻ nhỏ hoặc nuôi thú cưng, tốt nhất nên cắt bỏ chùm quả trước khi hạt rụng xuống đất [1, 6].
  • Khi chăm sóc, bứng tỉa hoặc dọn dẹp cành lá vạn tuế, hãy đeo găng tay dày và quần áo bảo hộ dài tay để tránh bị đầu lá nhọn đâm thủng da hoặc dính dịch cây gây viêm rát phù nề [3].
  • Nếu phát hiện người thân hoặc vật nuôi vô tình nuốt phải hạt vạn tuế, cần dừng ngay hành vi này và liên hệ ngay với trung tâm y tế hoặc trạm thú y gần nhất [1, 6]. Không tự ý cho uống các bài thuốc truyền miệng để giải độc.

Hạt vạn tuế dù có màu sắc bắt mắt nhưng là một nguồn độc chất tự nhiên vô cùng nguy hiểm. Độc tính hủy hoại gan và nguy cơ biến đổi tế bào của hợp chất cycasin là mối đe dọa trực tiếp đến tính mạng [1, 2]. Giữ khoảng cách an toàn, chỉ chiêm ngưỡng như một loài cây cảnh và tuyệt đối không đưa vào đường tiêu hóa là cách bảo vệ tốt nhất cho bản thân và gia đình.