Nhiều người gặp trục trặc về giấc ngủ thường tìm đến các loại thảo mộc với niềm tin dược liệu tự nhiên thì lành tính và an thần tốt hơn tân dược. Trong số đó, cây sì to (tên khoa học là Valeriana jatamansi, đồng danh Valeriana wallichii) được truyền tai như vị thuốc kỳ diệu giúp dứt điểm chứng khó ngủ.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy sì to không thể thay thế hoàn toàn thuốc ngủ kê đơn, đặc biệt đối với người mắc chứng mất ngủ mạn tính. Thảo dược này chỉ mang lại tác dụng an thần nhẹ và việc tự ý bỏ thuốc điều trị để dùng thảo mộc tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng.
Cơ chế tác động hỗ trợ an thần của sì to
Cây sì to thuộc chi Nữ lang, từ lâu đã được ghi nhận trong Dược điển Trung Quốc (các bản in năm 1977 và 2010) để hỗ trợ điều trị các vấn đề về giấc ngủ, rối loạn thần kinh cùng nhiều tình trạng sức khỏe khác [1]. Ở châu Á, loài cây này được xem là giải pháp thay thế tương tự cho cây nữ lang châu Âu (Valeriana officinalis) [1]. Phần thân rễ của cây chứa các thành phần có hoạt tính sinh học chính như tinh dầu, valepotriates và các iridoid [1, 2].
Khi đi vào cơ thể, các hợp chất trong tinh dầu và dịch chiết sì to có khả năng làm dịu hệ thần kinh trung ương và hỗ trợ cải thiện giấc ngủ [2, 5]. Thí nghiệm trên chuột Sprague-Dawley cho thấy dịch chiết nước từ rễ sì to giúp cải thiện tình trạng rối loạn giấc ngủ và nâng cao chất lượng giấc ngủ thông qua việc điều hòa các monoamine trong từng vùng não bộ [2]. Tinh dầu của cây cũng tác động lên con đường truyền tín hiệu oxit nitric ở chuột, làm thay đổi sự giải phóng các chất dẫn truyền thần kinh như norepinephrine và serotonin [2].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên mô ruột và động mạch của thỏ, chuột lang ghi nhận dịch chiết sì to thể hiện đặc tính chống co thắt cơ trơn nhờ kích hoạt kênh kali K+-ATP [3]. Dịch chiết nước và tinh dầu của dược liệu này cũng cho thấy khả năng giảm đau ngoại vi thông qua việc ức chế tổng hợp prostaglandin trong các thử nghiệm kích thích nhiệt và hóa chất trên chuột [3]. Tuy nhiên, phần lớn các cơ chế phân tử này mới dừng lại ở nghiên cứu tiền lâm sàng trên mô động vật.
Nghiên cứu lâm sàng: Hiệu quả nhưng quy mô còn nhỏ
Một trong những thử nghiệm lâm sàng hiếm hoi trên người được công bố vào năm 2015 nhằm so sánh hiệu quả giữa sì to (Tagara) và Jatamansi (Nardostachys jatamansi) trong việc xử lý chứng mất ngủ nguyên phát [4]. Thử nghiệm được tiến hành trên 34 bệnh nhân nội trú và ngoại trú đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán mất ngủ nguyên phát, trong đó có 30 bệnh nhân hoàn thành trọn vẹn thời gian nghiên cứu (15 người mỗi nhóm) [4].
Các đối tượng tham gia được chỉ định dùng bột thân rễ sì to với liều lượng 4 gam pha cùng sữa, uống 3 lần mỗi ngày và duy trì liên tục trong thời gian 1 tháng [4]. Kết quả sau 1 tháng ghi nhận nhóm dùng sì to có sự cải thiện đáng kể trên nhiều chỉ số chủ quan: khả năng bắt đầu giấc ngủ tăng 76,00%, tổng thời lượng giấc ngủ cải thiện 55,17%, hiện tượng giấc ngủ bị xáo trộn giảm 69,58%, và mức độ ảnh hưởng đến công việc sinh hoạt hằng ngày giảm 73,95% [4]. Nhóm dùng sì to cũng cho kết quả cải thiện vượt trội hơn so với nhóm dùng Jatamansi [4].
Dù số liệu cho thấy mức độ cải thiện khả quan, nghiên cứu này tồn tại giới hạn rất lớn về cỡ mẫu khi chỉ theo dõi trên đúng 15 người dùng dược liệu [4]. Thời gian can thiệp cũng chỉ kéo dài vỏn vẹn 1 tháng, chưa đủ cơ sở để khẳng định độ an toàn cũng như tính bền vững của hiệu quả trong việc can thiệp mất ngủ lâu năm.
Giới hạn của bằng chứng và lý do không thể thay thuốc ngủ
Một tổng quan hệ thống năm 2002 đã phân tích 18 nghiên cứu thực nghiệm kiểm tra tác động của chi thảo dược Nữ lang (Valeriana) trên giấc ngủ của con người [5]. Đa số các thử nghiệm báo cáo rằng thảo dược đem lại tác động tích cực đối với các cảm nhận chủ quan của người bệnh về giấc ngủ [5]. Tuy nhiên, khi đối chiếu bằng các thiết bị đo lường giấc ngủ khách quan, kết quả lại hoàn toàn không đồng nhất [5].
Điểm mấu chốt là tất cả 18 nghiên cứu được tổng hợp đều chỉ thực hiện trong một khoảng thời gian rất ngắn [5]. Trong toàn bộ kho dữ liệu, chỉ có duy nhất 2 nghiên cứu tiến hành so sánh đối đầu giữa chiết xuất Nữ lang với các loại thuốc ngủ tân dược chuyên khoa [5]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng thảo dược chỉ có thể mang lại một mức độ tác dụng an thần nhất định, đồng thời y văn thế giới đang thiếu hụt nghiêm trọng các thử nghiệm dài hạn cũng như các so sánh trực diện với phác đồ điều trị mất ngủ chuẩn hóa [5].
Mất ngủ mạn tính thường bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân phức tạp như tổn thương thực thể, bệnh lý tâm thần hoặc rối loạn dẫn truyền thần kinh kéo dài. Thuốc ngủ kê đơn tác động trúng đích với cường độ mạnh để tái thiết lập chu kỳ thức - ngủ. Trong khi đó, sì to chỉ có tác dụng an thần nhẹ và không thể điều trị dứt điểm căn nguyên gây bệnh [1, 3]. Việc tự ý ngừng thuốc điều trị chuyên khoa để chuyển sang thảo dược có thể khiến chứng mất ngủ bùng phát dữ dội hơn.
Chất lượng dược liệu tự nhiên thiếu tính đồng nhất
Bên cạnh giới hạn về mặt bằng chứng lâm sàng, chất lượng nguyên liệu sì to trên thị trường cũng là rào cản lớn đối với việc dùng làm thuốc trị bệnh. Các nghiên cứu nông học chỉ ra rằng hoạt chất tinh dầu và valepotriates tập trung nhiều nhất ở phần thân rễ, nhưng rễ cây chỉ đạt năng suất kinh tế và phẩm chất tốt nhất vào năm sinh trưởng thứ 3 [6].
Do việc canh tác đòi hỏi thời gian kéo dài, phần lớn nguồn sì to hiện nay phụ thuộc vào khai thác tự nhiên hoang dã [6]. Các mẫu thu hái từ tự nhiên có độ biến thiên sinh học rất lớn, thành phần hóa học không đồng đều giữa các lô thu hoạch, dẫn đến hàm lượng hoạt chất bất ổn định [6]. Các nhà khoa học gần đây đã phải chuẩn hóa phương pháp nhân bản vô tính bằng cách xử lý chồi ngọn với chất điều hòa sinh trưởng NAA nồng độ 50 ppm trong 30 phút nhằm kiểm soát chất lượng đồng nhất [6].
Chính vì sự chênh lệch lớn giữa các nguồn cây hoang dã, các sản phẩm trôi nổi chưa qua quy chuẩn rất khó kiểm soát liều lượng hoạt chất thực tế. Người bệnh tự mua rễ cây về đun sắc khó có thể xác định được lượng hoạt chất dung nạp, dẫn tới tình trạng lúc dùng không thấy tác dụng, lúc lại gặp phản ứng phụ ngoài ý muốn.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Dù các nghiên cứu ghi nhận chiết xuất Nữ lang ít gây tác dụng phụ trong thời gian can thiệp ngắn hạn [5], sự an toàn tuyệt đối của sì to vẫn chưa được xác nhận trên các nhóm dân số đặc biệt. Hiện tại hoàn toàn chưa có nghiên cứu an toàn lâm sàng của cây sì to trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Những đối tượng này tuyệt đối không được tự ý sử dụng nếu không có chỉ định từ bác sĩ.
Người đang dùng thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm hoặc các thuốc ức chế thần kinh trung ương khác cần đặc biệt cẩn trọng. Do sì to có hoạt tính an thần và tác động lên chất dẫn truyền thần kinh serotonin và norepinephrine [5, 6], việc kết hợp thảo dược này cùng thuốc điều trị có thể gây tương tác thuốc khó lường hoặc làm tăng quá mức tác dụng ức chế thần kinh. Người mắc bệnh nền mạn tính hoặc chuẩn bị phẫu thuật cũng cần thông báo với nhân viên y tế trước khi dùng.
Sử dụng sì to đúng cách trong đời sống
Nếu muốn sử dụng sì to như một biện pháp hỗ trợ giải tỏa căng thẳng và cải thiện cảm giác khó ngủ thoáng qua, người dùng cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng. Chỉ nên sử dụng các chế phẩm sì to có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã qua kiểm định tiêu chuẩn hàm lượng hoạt chất thay vì dùng thảo dược phơi khô trôi nổi [6].
Liều lượng từng được áp dụng trong thử nghiệm lâm sàng là 4 gam bột thân rễ kết hợp với sữa, chia làm 3 lần dùng mỗi ngày [4]. Tuy nhiên, đây là liều dùng thử nghiệm có giám sát y tế trong vòng 1 tháng, người bệnh không nên tự ý áp dụng kéo dài khi chưa có tư vấn chuyên môn [4]. Tuyệt đối không tự ý tăng liều khi thấy chưa ngủ được, và không dùng chung thảo dược với rượu bia hay các thức uống kích thích.
Sì to có thể hỗ trợ làm dịu thần kinh và cải thiện các triệu chứng mất ngủ mức độ nhẹ nhờ các thành phần tự nhiên [1, 4]. Dẫu vậy, thảo dược này không thể thay thế cho các loại thuốc ngủ kê đơn và không phải là giải pháp dứt điểm chứng mất ngủ mạn tính [5]. Khi giấc ngủ bị rối loạn kéo dài, người bệnh cần đến các cơ sở y tế để được thăm khám toàn diện thay vì tự chữa trị bằng thảo mộc truyền miệng.
