Dân gian hay dùng hoa gạo trị đau bụng, tiêu chảy, kiết lỵ. Mùa hoa nở, nhiều người nhặt về phơi khô sắc nước uống. Liệu kinh nghiệm này có cơ sở khoa học?

Nghiên cứu hiện đại cho thấy hoa gạo chứa chất kháng khuẩn, kháng viêm và ức chế enzyme [5, 7]. Tuy nhiên, phần lớn dữ liệu mới dừng ở ống nghiệm và mô hình động vật. Chưa có thử nghiệm lâm sàng chuẩn xác nhận hoa gạo trị dứt tiêu chảy nhiễm trùng hay kiết lỵ ở người.

Cơ chế tác động theo góc nhìn sinh học

Tiêu chảy, kiết lỵ thường do vi khuẩn xâm nhập đường ruột gây viêm niêm mạc và tăng co thắt cơ trơn tiêu hóa. Nghiên cứu tổng quan xác nhận hoa gạo chứa quercetin, kaempferol, acid gallic, catechin, beta-sitosterol và mangiferin [1]. Nhóm flavonoid và polyphenol này có hoạt tính kháng vi sinh vật gây hại, giảm phản ứng viêm tại mô ruột [1].

Hoa gạo còn thể hiện khả năng ức chế enzyme acetylcholinesterase (AChE) [2]. Enzyme này phân giải chất dẫn truyền thần kinh điều hòa co bóp cơ trơn. Việc ức chế AChE liên quan trực tiếp đến nhu động ruột, giải thích phần nào kinh nghiệm làm dịu cơn co thắt bụng trong dân gian [2].

Bằng chứng kháng khuẩn từ các bộ phận cây gạo

Hoạt tính diệt khuẩn là yếu tố quan trọng nhất để trị kiết lỵ. Dữ liệu từ các bộ phận của cây gạo cho thấy phổ kháng khuẩn rõ rệt trong phòng thí nghiệm.

Nghiên cứu năm 2023 phân tích rễ cây gạo (Bombax ceiba) bằng kỹ thuật GC-MS và LC-MS [3]. Chiết xuất methanol từ rễ cho thấy nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) đối với tụ cầu vàng Staphylococcus aureus đạt 100 microg/mL [3]. Kết quả này mạnh hơn kháng sinh ampicillin đối chứng với MIC 250 microg/mL [3].

Thử nghiệm năm 2017 trên vỏ thân cây gạo ghi nhận khả năng kháng nhiều chủng vi khuẩn gram âm và gram dương [4]. Chiết xuất vỏ thân ức chế Bacillus subtilis, Staphylococcus aureus, Escherichia coli, Pseudomonas aeruginosa và Salmonella typhi [4]. Trong đó, vi khuẩn thương hàn Salmonella typhi kháng thuốc mạnh nhất, còn Staphylococcus aureus nhạy cảm nhất [4].

Tổng quan dược lý xác nhận hoa gạo sở hữu hoạt tính kháng vi sinh vật nhờ các hợp chất tự nhiên [1]. Dù vậy, dữ liệu riêng trên các chủng lỵ đường ruột như Shigella hay Entamoeba histolytica ở hoa gạo vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng.

Khả năng ức chế enzyme và chống co thắt ruột

Nghiên cứu năm 2022 dùng kỹ thuật chiết phân đoạn hoa gạo bằng nhiều dung môi: ether dầu hỏa, dichloromethane, ethyl acetate, n-butanol và nước [2]. Phân đoạn ethyl acetate (EtOAc) đạt hàm lượng flavonoid tổng số 367,72 microg RE/mg chiết xuất và polyphenol tổng số 47,97 microg GAE/mg chiết xuất [2].

Phân đoạn EtOAc thể hiện khả năng ức chế acetylcholinesterase với giá trị IC50 đạt 3,27 mg/mL [2]. Hoạt tính này giải thích cơ sở dược lý của việc làm chậm nhu động ruột, giảm số lần đi ngoài khi bị tiêu chảy cấp.

Bên cạnh đó, phân đoạn EtOAc của hoa gạo còn dọn gốc tự do DPPH với IC50 đạt 29,56 microg/mL và ABTS+ với IC50 đạt 84,60 microg/mL [2]. Khả năng khử sắt FRAP đạt 889,62 microg FeSO4/mg chiết xuất, vượt chất chống oxy hóa tổng hợp BHT [2]. Đặc tính này hỗ trợ bảo vệ niêm mạc ruột trước tổn thương oxy hóa do nhiễm trùng.

Hàm lượng hoạt chất và độc tính tế bào

Nghiên cứu năm 2022 khảo sát dung môi chiết hoa gạo thu được kết quả: nước cho hàm lượng hoạt chất cao nhất, kế đến là ethanol, methanol, chloroform, ether dầu hỏa [5]. Cụ thể, chiết xuất nước chứa 120,33 +- 2,33 mg/g polyphenol, 60,77 +- 1,02 mg/g flavonoid, 60,26 +- 1,20 mg/g glycosaponin và 0,167 +- 0,02 mg/g polysaccharide [5]. Chiết xuất ethanol chứa 91,00 +- 1,00 mg/g polyphenol và 9,22 +- 1,02 mg/g flavonoid [5]. Lối sắc nước hoa gạo dân gian vì vậy thu được lượng hoạt chất cao [5].

Nghiên cứu năm 2014 đánh giá dịch chiết diethyl ether (DE) và ether dầu hỏa (PE) của hoa gạo trên các dòng tế bào [6]. Dịch chiết DE cho hiệu quả cao trong thử nghiệm tẩy màu beta-carotene [6]. Cả hai phân đoạn ức chế tăng sinh tế bào ung thư biểu mô tuyến thận (ACHN) phụ thuộc nồng độ, nhờ chứa beta-sitosterol và các acid béo [6].

Thử nghiệm năm 2022 dùng chiết xuất ethanol hoa gạo trên tế bào gan [7]. Chiết xuất này chứa lượng lớn polyphenol, dọn gốc tự do DPPH mạnh [7]. Ở nồng độ 1/4 IC50, 1/2 IC50, IC50 và gấp đôi IC50, chiết xuất gây đứt gãy DNA và độc tế bào dòng Huh7 sau 48 giờ phụ thuộc liều, nhưng không gây độc dòng HepG2 và tế bào phổi A549 [7]. Điều này cho thấy chiết xuất đậm đặc có hoạt tính sinh học mạnh, cần thận trọng về liều lượng.

Dịch chiết lá cây gạo khi thử nghiệm trên chuột đái tháo đường ở liều 200 và 400 mg/kg thể trọng giúp giảm đáng kể glucose máu và HbA1c (p < 0,001), cải thiện chỉ số lipid sau 20 ngày nhờ chứa 0,04% mangiferin [8].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng hoa gạo

Nhiều người tin hoa gạo lành tính, uống thay nước lọc sẽ cầm tiêu chảy tức thì. Đây là quan niệm sai. Tiêu chảy nhiễm trùng cần bù nước điện giải trước tiên; cầm tiêu chảy sai cách làm ứ đọng độc tố vi khuẩn trong ruột.

Quan niệm hái hoa gạo rụng ven đường sắc uống cũng tiềm ẩn rủi ro nấm mốc, bụi bẩn, ký sinh trùng gây nhiễm khuẩn tiêu hóa nặng hơn.

Hoa gạo không thể thay thế kháng sinh đặc hiệu khi mắc kiết lỵ do trực khuẩn lỵ hay amip. Dữ liệu y học hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh tiêu chảy [1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người già, trẻ nhỏ và phụ nữ có thai không tự ý dùng nước sắc hoa gạo đậm đặc khi chưa có hướng dẫn y tế. Độc tính tế bào ở liều cao trên một số mô hình thí nghiệm đòi hỏi kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt [7].

Người bị tiêu chảy mất nước nặng, đi ngoài phân có máu, sốt cao cần đến bệnh viện ngay. Người đang điều trị thuốc tiểu đường hoặc thuốc huyết áp cần hỏi ý kiến bác sĩ do hoa gạo có hoạt tính ức chế enzyme chuyển hóa đường [1, 7].

Gợi ý áp dụng an toàn trong đời sống

Chỉ dùng hoa tươi hái trên cây sạch hoặc hoa khô chế biến đúng quy chuẩn vệ sinh, không dùng hoa rụng đất ẩm mốc.

Dùng 15-20g hoa gạo khô rửa sạch, đun sôi kỹ với 500ml nước trong 10-15 phút để chiết polyphenol và flavonoid [5]. Uống chia 2 lần trong ngày khi bụng ậm ạch, tiêu lỏng nhẹ không sốt.

Bù đủ nước bằng dung dịch oresol hoặc nước cháo muối. Không uống nước sắc hoa gạo quá đặc dài ngày. Khi triệu chứng tiêu chảy kéo dài trên 48 giờ, phải khám chuyên khoa tiêu hóa.

Hoa gạo chứa nhiều polyphenol, flavonoid có hoạt tính kháng khuẩn và chống oxy hóa thực nghiệm [5, 7, 8]. Tuy nhiên, dược liệu này chỉ đóng vai trò hỗ trợ; không thay thế phác đồ điều trị y khoa khi nhiễm trùng tiêu hóa nặng.