Nhiều người có thói quen hãm trà hoặc dùng tinh dầu hoa hồng trắng để giải tỏa căng thẳng sau ngày làm việc. Lời truyền miệng dân gian cho rằng loài hoa này giúp an thần, ngủ sâu và xua tan mệt mỏi nhanh chóng. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế dưới góc nhìn sinh học thần kinh vẫn là thắc mắc chung của rất nhiều người.
Hiện tại, chưa có nghiên cứu tiền lâm sàng hay thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên hoa hồng trắng (Rosa alba) trong dữ liệu khoa học được ghi nhận. Các bằng chứng thực nghiệm hiện có mới chỉ khảo sát trên các loài cùng chi hoa hồng (Rosa) như Rosa rugosa và Rosa roxburghii [1, 8]. Do đó, chưa thể khẳng định chắc chắn hoa hồng trắng có tác dụng điều trị mất ngủ ở người.
Cơ chế an thần được gợi mở từ các loài chi hoa hồng
Để tìm hiểu tác dụng điều hòa giấc ngủ, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm trên chiết xuất của các thực vật thuộc chi Rosa. Hệ thống thần kinh điều hòa giấc ngủ chịu sự chi phối mạnh mẽ từ hệ thống dẫn truyền thần kinh GABA (gamma-aminobutyric acid) và serotonin [1, 8]. Đây là hai con đường then chốt giúp ức chế hưng phấn, giảm căng thẳng và tạo điều kiện cho cơ thể đi vào giấc ngủ [1, 8].
Ở cấp độ phân tử, một số chiết xuất từ thực vật chi Rosa cho thấy khả năng gắn kết và đối kháng thụ thể serotonin 6 (5-HT6), từ đó ức chế hoạt động của phân tử truyền tin cAMP [1]. Sự điều biến này giúp làm dịu phản ứng lo âu và cải thiện chức năng nhận thức trong điều kiện thiếu ngủ [1]. Đồng thời, các hợp chất glycoside tự nhiên trong chi thực vật này cũng tham gia điều hòa chất dẫn truyền thần kinh tại cả hai con đường GABAergic và serotoninergic [2].
Bên cạnh đó, các phản ứng chống viêm và chống oxy hóa tại mô thần kinh cũng góp phần bảo vệ tế bào não [2]. Khi các tổn thương do căng thẳng oxy hóa và phản ứng viêm thần kinh giảm đi, não bộ duy trì cấu trúc giấc ngủ ổn định hơn [1, 8]. Dù vậy, các cơ chế trên mới chỉ được xác lập trên mô hình động vật thí nghiệm với các loài thuộc chi Rosa cụ thể [1, 8].
Bằng chứng tiền lâm sàng từ các nghiên cứu thực nghiệm
Nghiên cứu công bố năm 2016 đã đánh giá tác động chống căng thẳng của chiết xuất loài hoa hồng Rosa rugosa (thuộc họ Rosaceae) trên mô hình chuột bị thiếu ngủ hoàn toàn [1]. Thử nghiệm được thiết kế kết hợp cả đánh giá hành vi trên động vật sống (in vivo), xét nghiệm nồng độ corticosterone và monoamine tại hồi hải mã (ex vivo), cùng các thử nghiệm tế bào (in vitro) [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất này làm giảm hành vi lo âu do thiếu ngủ và cải thiện rối loạn nhận thức [1]. Cơ chế được xác định là nhờ sự ức chế hoạt tính cAMP thông qua đối kháng thụ thể 5-HT6 [1].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2024 tiến hành trên lá cây Rosa roxburghii (RRF) sử dụng mô hình chuột BALB/C bị gây mất ngủ bằng p-chlorophenylalanine (PCPA) [2]. Nhóm nghiên cứu đã phân tích 66 hợp chất bằng sắc ký lỏng siêu cao áp kết hợp khối phổ, phát hiện nhóm glycoside đóng vai trò chủ chốt [2]. Đánh giá hành vi trên chuột cho thấy chiết xuất cải thiện đáng kể thời gian ngủ và rút ngắn thời gian đi vào giấc ngủ [2].
Các phân tích hóa sinh trong nghiên cứu năm 2024 cũng khẳng định chiết xuất RRF điều hòa nồng độ chất dẫn truyền thần kinh theo cơ chế GABAergic và serotoninergic [2]. Đánh giá mô học bổ sung thêm bằng chứng về tác dụng chống oxy hóa và kháng viêm của chiết xuất này [2]. Giới hạn lớn nhất của cả hai nghiên cứu là đều tiến hành trên loài thực vật khác (Rosa rugosa, Rosa roxburghii) và chỉ thực hiện trên loài gặm nhấm, chưa có dữ liệu trực tiếp trên hoa hồng trắng hay trên người [1, 8].
Lợi ích thực tế và giới hạn dữ liệu
Dữ liệu tiền lâm sàng từ các loài cùng chi Rosaceae mang lại triển vọng về các hoạt chất có khả năng hỗ trợ giấc ngủ và giảm căng thẳng tâm lý [1, 8]. Khả năng tác động lên trục GABA và serotonin giúp mở ra hướng đi cho việc nghiên cứu các hoạt chất tự nhiên dùng trong hỗ trợ giấc ngủ [2]. Hơn nữa, tính an toàn sinh học và hoạt tính chống oxy hóa của các hợp chất thảo mộc họ hoa hồng cũng được ghi nhận tích cực [1, 8].
Dẫu vậy, khoảng cách từ thí nghiệm trên động vật đến ứng dụng đời sống ở người là rất lớn [1, 8]. Liều lượng, nồng độ chiết xuất và đường dùng trong phòng thí nghiệm hoàn toàn khác biệt với việc dùng hoa tươi hay trà hãm tại nhà. Người tiêu dùng không nên xem các kết quả tiền lâm sàng này là minh chứng rằng hoa hồng trắng có thể chữa khỏi bệnh mất ngủ kinh niên [1, 8].
Những hiểu lầm thường gặp về hoa hồng trắng
Nhiều người lầm tưởng rằng mọi loại hoa hồng đều có thành phần hóa học và tác dụng sinh học giống hệt nhau. Trên thực tế, mỗi loài trong chi Rosa, từ Rosa rugosa đến Rosa roxburghii, sở hữu tỷ lệ các hợp chất thứ cấp và glycoside khác nhau [1, 8]. Việc quy chụp tác dụng an thần từ loài này sang loài khác thiếu cơ sở khoa học nghiêm ngặt.
Một hiểu lầm khác là dùng thảo mộc thiên nhiên thì hoàn toàn không có tác dụng phụ và có thể thay thế thuốc kê đơn. Các chất tác động lên thụ thể thần kinh như 5-HT6 hoặc thụ thể GABA đều có thể gây tương tác sinh học phức tạp [1, 8]. Việc tự ý ngưng phác đồ điều trị của bác sĩ để chuyển sang dùng nước hãm hoa hồng trắng có thể khiến tình trạng mất ngủ trở nên nghiêm trọng hơn.
Nhóm đối tượng cần thận trọng khi sử dụng
Hiện tại chưa có nghiên cứu an toàn của chiết xuất hoa hồng trắng trên phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú. Do đó, nhóm đối tượng này không nên tự ý dùng các loại tinh dầu hay chiết xuất hoa hồng đậm đặc khi chưa có hướng dẫn y khoa. Trẻ nhỏ và người cao tuổi có hệ chuyển hóa nhạy cảm cũng cần được theo dõi cẩn trọng nếu sử dụng.
Người bệnh đang dùng các nhóm thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị. Việc dùng chung các sản phẩm thảo mộc tác động lên trục GABA hoặc serotonin có thể gây nguy cơ tương tác thuốc bất lợi [2]. Người có tiền sử dị ứng với phấn hoa hoặc thực vật họ Rosaceae cũng cần tránh tiếp xúc trực tiếp.
Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống
Trong sinh hoạt hàng ngày, hoa hồng trắng khô chỉ nên được sử dụng như một thức uống thảo mộc thông thường để tạo cảm giác thư giãn tinh thần. Người dùng có thể hãm một lượng vừa phải cánh hoa sạch với nước ấm vào buổi tối trước khi đi ngủ. Cần đảm bảo nguồn hoa không chứa tồn dư thuốc bảo vệ thực vật hay hóa chất bảo quản gây hại.
Đối với tinh dầu hoa hồng, phương pháp khuếch tán trong phòng ngủ qua máy xông hơi là lựa chọn an toàn để tạo không gian nghỉ ngơi thư thái. Tuyệt đối không uống tinh dầu nguyên chất hoặc bôi trực tiếp lên da mà không pha loãng. Cần duy trì lối sống lành mạnh, vệ sinh giấc ngủ tốt bằng cách giảm ánh sáng xanh và giữ phòng ngủ thoáng mát thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thảo mộc.
Nhìn chung, các nghiên cứu trên chiết xuất thực vật chi hoa hồng mới dừng lại ở bước đầu trên mô hình động vật với các loài như Rosa rugosa và Rosa roxburghii [1, 8]. Hoa hồng trắng chưa có bằng chứng thực nghiệm cụ thể chứng minh công dụng chữa mất ngủ ở người. Hãy coi trà hoa hồng trắng như một liệu pháp thư giãn hỗ trợ lối sống, và luôn tìm đến bác sĩ chuyên khoa nếu tình trạng rối loạn giấc ngủ kéo dài.
