Thói quen uống trà hoa và câu hỏi về tính an toàn
Nhiều người có thói quen pha các loại trà thảo mộc, đặc biệt là trà từ cánh hoa hồng, để thanh nhiệt và làm đẹp da mỗi ngày. Hương thơm dịu nhẹ cùng nguồn chất chống oxy hóa phong phú khiến thức uống này trở thành lựa chọn quen thuộc của giới văn phòng lẫn người cao tuổi.
Tuy nhiên, liệu có phải ai cũng có thể uống loại trà này liên tục với lượng lớn? Câu trả lời là không; những người có bệnh lý đường tiêu hóa như viêm loét dạ dày, phụ nữ mang thai hoặc người bị rối loạn đông máu cần hết sức thận trọng và không nên tùy tiện dùng hàng ngày.
Dù các loại thảo mộc nói chung và chi hoa hồng nói riêng thường được xem là lành tính, việc lạm dụng hoặc dùng không đúng thể trạng có thể gây ra những phản ứng bất lợi [1].
Chiết xuất hoa hồng chứa những hoạt chất gì?
Các nghiên cứu hóa thực vật hiện đại cho thấy các loài thuộc chi hoa hồng (Rosa) chứa hàm lượng hợp chất có hoạt tính sinh học rất phong phú [1]. Chiết xuất polyphenol từ hoa hồng dạng dung dịch nước (RAP) qua phân tích phổ UHPLC-HESI-MS/MS cho thấy có tới 23 loại hợp chất phenolic khác nhau, trong đó quercetin glycoside là thành phần chủ yếu [2].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu chuyển hóa thực vật trên hai loại trà hoa hồng phổ biến là Rosa rugosa var. plena và Rosa chinensis cv. "JinBian" đã xác định được 2.030 chất chuyển hóa [3]. Các nhà khoa học đã tìm ra 6 hợp chất có khả năng ức chế tyrosinase – một enzym quan trọng trong quá trình tổng hợp sắc tố da, bao gồm di-O-galloyl-HHDP-glucoside, tri-O-galloyl-HHDP-glucoside, spiraeoside, axit quinic, rugosin A và 1,2,3,6-tetra-O-galloyl-glucose [3].
Ngoài ra, cánh hoa hồng khô còn chứa nhiều protein, chất xơ hòa tan, flavonoid và các axit hữu cơ [4]. Các quả thuộc chi hoa hồng (rosehips) cũng rất giàu polyphenol, flavonoid, anthocyanin, carotenoid và vitamin C [5].
Bằng chứng khoa học về lợi ích sinh học
Nghiên cứu thực nghiệm trên sinh vật mô hình giun tròn Caenorhabditis elegans cho thấy chiết xuất polyphenol từ trà hoa hồng Rosa rugosa giúp tăng tuổi thọ trung bình, nâng cao khả năng chịu nhiệt và tăng sức đề kháng chống lại stress oxy hóa theo tỷ lệ phụ thuộc nồng độ [2]. Chiết xuất này cũng bảo vệ vật chất di truyền trước tổn thương oxy hóa và cải thiện nồng độ enzym superoxide dismutase (SOD) cùng năng lực chống oxy hóa tổng thể [2].
Ở khía cạnh ẩm thực và chế biến, chiết xuất trà hoa hồng Rosa rugosa giàu hợp chất phenolic đã được thử nghiệm trên thịt bò xay rán ở 160°C và 220°C [6]. Kết quả cho thấy chiết xuất làm giảm sự hao hụt khối lượng khi nấu và ức chế đáng kể sự hình thành các amin dị vòng (HCA) gây ung thư, bao gồm việc giảm nồng độ norharman, harman và đặc biệt hiệu quả trong việc ngăn chặn tạo thành chất PhIP [6].
Về mặt công nghệ bảo quản, nghiên cứu áp dụng phương pháp định lượng protein nhãn tự do (LFQ) trên giống hoa Rosa rugosa cv. Plena đã nhận diện 2.187 loại protein [4]. Kết quả chỉ ra rằng kỹ thuật sấy thăng hoa chân không (FD) giúp bảo toàn quá trình dịch mã protein và chuyển hóa năng lượng tốt hơn phương pháp sấy vi sóng chân không (VD), duy trì phẩm chất dinh dưỡng của trà khô [4].
Tuy vậy, những người làm nghiên cứu cũng lưu ý rằng các đánh giá an toàn về mặt độc tính học trên người của cây thuộc chi hoa hồng còn tương đối hạn chế, và nhiều người thường bỏ qua liều lượng sử dụng hợp lý dẫn đến rối loạn chức năng cơ thể [1].
Hiểu lầm: Cứ là thảo mộc tự nhiên thì an toàn 100%
Một quan niệm sai lầm phổ biến là các loại thảo dược dùng làm thực phẩm thì uống bao nhiêu cũng được và không thể gây hại [1]. Thực tế, nhiều bộ phận của cây hoa hồng chứa nồng độ tannin, axit hữu cơ và các dẫn xuất phenolic đậm đặc [3, 7]. Khi nạp vào cơ thể với tần suất liên tục mỗi ngày, các hợp chất này có thể tương tác với niêm mạc ruột non, dạ dày hoặc ảnh hưởng đến sự hấp thu dưỡng chất.
Chưa kể, các nghiên cứu sinh học hiện nay chủ yếu thực hiện trên mô hình tế bào, giun tròn C. elegans hoặc trong phòng thí nghiệm hóa học chứ chưa có nhiều thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người về tính an toàn của việc uống trà hoa hồng trắng dài ngày [2, 7].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Nhóm đầu tiên cần lưu ý là người bị viêm loét dạ dày tá tràng. Cánh hoa hồng chứa nhiều axit hữu cơ như axit quinic và các hợp chất polyphenol chát [3, 7]. Khi uống trà lúc đói hoặc uống quá đặc mỗi ngày, các chất này có thể kích thích niêm mạc dạ dày tiết thêm dịch vị, làm tăng cảm giác cồn cào, ợ chua hoặc khiến các vết loét sẵn có trở nên đau rát hơn.
Nhóm thứ hai là phụ nữ đang mang thai. Theo các y văn cổ truyền và tổng kết dược lý, một số loài thuộc chi Rosa được ghi nhận có tác dụng điều hòa kinh nguyệt, hành khí và hoạt huyết [4]. Hiện chưa có đủ nghiên cứu an toàn lâm sàng trên phụ nữ mang thai đối với việc dùng trà hoa hồng trắng liều lượng lặp lại mỗi ngày; việc tự ý sử dụng có thể kích thích co bóp tử cung nhẹ hoặc gây rối loạn tiêu hóa không mong muốn [1].
Nhóm thứ ba là những người có rối loạn đông máu hoặc đang chuẩn bị phẫu thuật. Trà hoa hồng chứa phong phú các hợp chất flavonoid, quercetin và polyphenol có hoạt tính sinh học cao [2, 7]. Một số hoạt chất tự nhiên này có thể can thiệp nhẹ vào cơ chế ngưng tập tiểu cầu hoặc tương tác với quá trình đông máu. Với người đang dùng thuốc chống đông hoặc có bệnh lý suy giảm tiểu cầu, việc uống trà hoa đặc hàng ngày có thể làm tăng nguy cơ bầm tím hoặc kéo dài thời gian chảy máu.
Cách sử dụng trà hoa an toàn trong đời sống
Để thưởng thức trà hoa hồng trắng mà không gây áp lực lên cơ thể, người tiêu dùng chỉ nên dùng một lượng vừa phải, không nên hãm trà quá đặc [1]. Nước trà nên có màu vàng nhạt hoặc hồng nhẹ tự nhiên, không nên để qua đêm vì dễ biến chất và nhiễm khuẩn.
Thời điểm thích hợp nhất để uống là sau bữa ăn chính khoảng 30 đến 60 phút, tránh uống khi bụng rỗng để bảo vệ niêm mạc dạ dày. Không nên dùng trà hoa thay thế hoàn toàn cho nước lọc thông thường trong cả ngày.
Khi chọn mua nguyên liệu, nên ưu tiên các sản phẩm được chế biến bằng công nghệ sấy thăng hoa đạt chuẩn để giữ được hương vị tự nhiên và hạn chế biến tính protein có ích [4]. Tránh mua hoa không rõ nguồn gốc để phòng ngừa nguy cơ tồn dư thuốc bảo vệ thực vật.
Lời khuyên cân bằng cho sức khỏe
Trà hoa hồng nói chung là thức uống thanh nhã, cung cấp nhiều chất chống oxy hóa tự nhiên giúp bảo vệ tế bào trước stress oxy hóa [2, 6]. Tuy nhiên, dược tính tự nhiên luôn đi kèm với những giới hạn dung nạp của từng cá nhân [1].
Lắng nghe phản ứng của cơ thể, không lạm dụng theo trào lưu và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng thường xuyên chính là cách bảo vệ sức khỏe thông minh nhất.
