Nhiều người quan tâm tìm kiếm dược liệu tự nhiên giúp bảo vệ cơ thể và ngừa lão hóa sớm. Cây bọ mắm rừng hay các thảo dược giàu hoạt chất tự nhiên thường được nhắc tới trong các bài thuốc dân gian. Tuy nhiên, các dữ liệu phân tích hóa học hiện đại có thực sự làm rõ các chất này không?
Hiện nay, các nghiên cứu khoa học phân lập chưa công bố số liệu thống kê cụ thể về hàm lượng polyphenol và flavonoid tổng số trực tiếp từ lá loài mang tên bọ mắm rừng trong dữ liệu đã xác thực. Dù vậy, các nghiên cứu sinh hóa trên các nhóm thực vật cùng chi hoặc họ thực vật giàu hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên đã làm sáng tỏ nhiều cơ chế và nhóm chất tiêu biểu.
Cơ chế chống oxy hóa của các hợp chất tự nhiên
Chất chống oxy hóa tự nhiên giúp trung hòa các gốc tự do và các loại oxy phản ứng (ROS) dư thừa trong cơ thể. Khi mất cân bằng oxy hóa xảy ra, các tế bào dễ bị tổn thương dẫn đến hiện tượng viêm nhiễm và lão hóa sớm [1].
Các chất thuộc nhóm phenolic và flavonoid sở hữu các nhóm hydroxyl phenolic trên cấu trúc phân tử [2]. Sự gia tăng số lượng các nhóm hydroxyl phenolic giúp nâng cao năng lực chống oxy hóa một cách rõ rệt [2]. Ngoài ra, hoạt tính này tăng mạnh khi các vị trí C-3', 4' trên vòng B của flavonoid được gắn nhóm hydroxyl [2].
Vị trí gắn của các nhóm phenolic hydroxyl có ảnh hưởng đến hoạt tính chống oxy hóa mạnh hơn là tổng số lượng nhóm hydroxyl [2]. Khi nhóm hydroxyl ở vị trí ortho có chứa nhóm methoxyl (chất cho electron), khả năng bắt gốc tự do cũng được cải thiện [2]. Tuy nhiên, nếu flavonoid bị glycosyl hóa, hoạt tính chống oxy hóa lại có xu hướng suy giảm [2].
Các hoạt chất chống oxy hóa tiêu biểu qua nghiên cứu
Nghiên cứu công bố năm 2025 khảo sát toàn cây loài Cornus sanguinea bằng dịch chiết methanol đã phân lập và xác định cấu trúc của 25 hợp chất [3]. Các hợp chất này bao gồm axit phenolic, flavonoid, megastigmane và benzofuran [3]. Nghiên cứu cũng phát hiện 4 hợp chất mới chưa từng được báo cáo trước đó gồm một dẫn xuất megastigmane và ba axit phenolic, cùng 2 hợp chất oxylipin sơ bộ [3].
Dịch chiết nói trên thể hiện khả năng ức chế sinh các gốc tự do ROS trên dòng tế bào sừng người HaCat bị kích thích bởi 2 mM H2O2 ở dải nồng độ từ 32 đến 125 microgam/mL [3].
Một nghiên cứu khác khảo sát quả tươi và quả khô của Cornus sanguinea và Cornus mas bằng phương pháp LC-ESI-QTOF-MS đã tìm thấy các flavonoid, iridoid và axit phenolic là thành phần chính [4]. Các hợp chất kaempferol 3-O-galactoside, kaempferol 3-O-glucoside, quercetin, quercetin 3-O-xyloside và myricetin 3-O-galactoside lần đầu tiên được ghi nhận xuất hiện ở loài này [4]. Dịch chiết ngâm hydroalcoholic của quả khô cho thấy tác dụng chống oxy hóa rõ rệt và ức chế các enzyme alpha-glucosidase cũng như lipase [4].
Tác động bảo vệ tế bào và chống lão hóa
Năm 2021, nghiên cứu trên quả Cornus sanguinea đã phân lập được 5 hợp chất mới cùng 15 hợp chất đã biết [5]. Chúng bao gồm các glycoside flavonol, megastigmane, dẫn xuất cyclohexylethanoid và phenylethanoid [5].
Thử nghiệm trên mô hình nguyên bào sợi da và nướu người bị kích thích lão hóa sớm bởi H2O2 cho thấy nhiều hoạt chất làm giảm sản sinh ROS [5]. Đặc biệt, một số hợp chất ký hiệu 8, 14 và 20 giúp hạn chế sự lão hóa tế bào qua việc giảm biểu hiện của p21 và p53 [5].
Riêng hợp chất 14 còn có khả năng làm giảm sản xuất cytokine gây viêm IL-6 ở cả hai loại mô hình tế bào [5]. Đồng thời, chất này đảo ngược tình trạng suy giảm biểu hiện collagen do H2O2 gây ra ở tế bào da người [5].
Cũng trong năm 2021, nghiên cứu trên dịch chiết toàn cây Thonningia sanguinea ghi nhận hàm lượng phenolic tổng số đạt mức 980,1 mg/g tính theo đương lượng axit gallic [6]. Phân đoạn phenolic này có khả năng quét gốc tự do DPPH với giá trị EC50 là 11,14 microgam/mL [6]. Đồng thời, phân đoạn này thể hiện hoạt tính gây độc tế bào trên dòng ung thư vú MCF-7 và gan HepG2 với IC50 lần lượt là 16,67 và 13,51 microgam/mL [6].
Hiệu quả phụ thuộc vào phương pháp chế biến
Hàm lượng hoạt chất trong dược liệu lá cây phụ thuộc lớn vào kỹ thuật làm khô và chiết xuất [7]. Nghiên cứu năm 2013 trên lá Streblus asper cho thấy sấy thăng hoa (freeze-drying) giữ lại tối đa hàm lượng phenolic và flavonoid [7].
Ngược lại, sấy nhiệt bằng lò có thể làm phân hủy các hợp chất thực vật và làm mất hoạt tính của enzyme polyphenol oxidase [7]. Nhiệt độ cao làm các chất phenolic suy giảm nhanh chóng, kéo theo việc giảm khả năng chống oxy hóa của mẫu thử [7].
Mối tương quan giữa tổng lượng flavonoid và hoạt tính chống oxy hóa trong lá Streblus asper ở mức trung bình (r = 0,602), và mối tương quan giữa flavonoid và tổng lượng phenolic là r = 0,592 [7]. Điều này cho thấy flavonoid chỉ đóng góp một phần vào tổng năng lực chống oxy hóa, phần còn lại đến từ các cấu trúc phenolic khác [7].
Nhiều nghiên cứu khác cũng chỉ ra hàm lượng flavonoid không phải lúc nào cũng tỷ lệ thuận tuyệt đối với khả năng chống oxy hóa [8]. Ví dụ trong một nghiên cứu năm 2016 về nấm, hàm lượng flavonoid thấp hơn lại đi kèm khả năng chống oxy hóa cao hơn do sự đóng góp chính của tannin, axit ascorbic, beta-carotene hay tocopherol [8].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu
Nhiều người lầm tưởng rằng thảo dược tự nhiên có thể dùng tùy tiện không giới hạn liều lượng. Thực tế, dịch chiết đậm đặc của các hoạt chất phenolic có hoạt tính sinh học mạnh trên tế bào, can thiệp vào chu trình tế bào và biểu hiện gene [6].
Quan niệm cho rằng đun sắc nhiệt độ cao càng lâu càng chiết được nhiều hoạt chất tốt cũng không chính xác. Các liên kết phenolic và cấu trúc flavonoid rất nhạy cảm với nhiệt độ, việc đun sôi kéo dài có thể làm phân hủy đáng kể các phân tử có lợi [7].
Dược liệu tự nhiên cũng không thể thay thế cho các liệu pháp điều trị y khoa chuyên sâu. Dù thể hiện tiềm năng ngăn ngừa thoái hóa tế bào hay ức chế vi sinh vật gây bệnh [1], các kết quả này đa phần được ghi nhận ở điều kiện thử nghiệm in vitro [1, 3, 4].
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Người có tiền sử dị ứng với các loại thảo mộc họ thực vật tự nhiên cần cẩn trọng để tránh phản ứng quá mẫn.
Bệnh nhân đang sử dụng thuốc điều trị tiểu đường, tim mạch hoặc thuốc chống đông máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thêm các dịch chiết thảo dược [2, 5]. Hoạt chất thực vật có khả năng ức chế các enzyme chuyển hóa đường và chất béo, dễ dẫn đến thay đổi hiệu quả điều trị của thuốc theo toa [4].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý dùng các loại dịch chiết cô đặc chưa qua kiểm định an toàn lâm sàng.
Cách áp dụng dược liệu an toàn trong đời sống
Nếu sử dụng lá thảo dược khô để hãm nước uống, nên ưu tiên các loại nguyên liệu được phơi hoặc sấy ở điều kiện nhiệt độ thấp để bảo tồn dưỡng chất [7]. Không nên đun nấu ở nhiệt độ quá cao trong thời gian dài [7].
Uống nước sắc thảo dược ở mức độ vừa phải, xen kẽ với việc uống đủ nước lọc hàng ngày. Không nên lạm dụng để thay thế hoàn toàn nguồn nước uống chính.
Kết hợp chế độ ăn uống đa dạng các loại quả mọng và rau củ tươi để bổ sung tự nhiên các flavonoid như rutin, quercetin, myricetin và kaempferol [2, 8]. Duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng, tập thể dục đều đặn là giải pháp cốt lõi để hạn chế gốc tự do gây hại.
Khoa học đã chứng minh các hợp chất thực vật mang lại tiềm năng chống oxy hóa đáng kể cho cơ thể. Người dân cần tiếp cận các thông tin dược liệu với góc nhìn cẩn trọng, không tự ý dùng liều cao và luôn tham vấn ý kiến nhân viên y tế trước khi áp dụng nhằm bảo đảm an toàn.
