Hoạt chất chống oxy hóa trong hoa quỳnh: Nghiên cứu phòng thí nghiệm cho thấy gì?

Hoa quỳnh từ lâu đã quen thuộc với người Việt qua vẻ đẹp nở về đêm và hương thơm thanh khiết. Trong dân gian, loài hoa này thường được truyền tai như một vị thuốc quý giúp bồi bổ và thanh nhiệt cơ thể. Nhiều người thắc mắc liệu loài hoa này có thực sự chứa các hoạt chất chống oxy hóa mạnh mẽ như lời đồn đại hay không.

Câu trả lời từ góc độ khoa học thực nghiệm là các bằng chứng trực tiếp về phenolic, flavonoid chống oxy hóa trong hoa quỳnh vẫn còn rất hạn chế. Các nghiên cứu hiện tại trên chi thực vật này chủ yếu tập trung vào sắc tố betalain ở quả và hợp chất polysaccharide, thay vì chứng minh hàm lượng polyphenol dồi dào trong chính cánh hoa nở ban đêm.

Góc nhìn khoa học về chi thực vật hoa quỳnh

Hoa quỳnh thuộc chi thực vật Epiphyllum, thuộc họ Xương rồng (Cactaceae), chủ yếu được biết đến và trồng làm cây cảnh nhờ hoa to, thơm và thường nở về đêm ^[1]. Bên cạnh những đóa hoa rực rỡ, một số loài và giống lai của chi này còn cho quả ăn được với nhiều màu sắc khác nhau từ xanh lục đến vàng hoặc đỏ tím ^[1].

Mặc dù rất quen thuộc trong đời sống sinh hoạt, dữ liệu độc tính học và dược lý học của các loài thực vật thuộc chi Quỳnh (Epiphyllum) cho đến nay vẫn nhận được rất ít sự quan tâm của giới khoa học ^[1]. Báo cáo khoa học chỉ ra rằng hiện chưa có nhiều nguồn tài liệu đáng tin cậy ghi nhận đầy đủ về các hoạt tính sinh học từ các bộ phận của loài cây này, ngoại trừ một số ghi nhận riêng lẻ về tác dụng giữ ẩm từ chiết xuất Epiphyllum oxypetalum ^[1].

Gốc tự do và vai trò của các hoạt chất thực vật

Trong cơ thể sống, các quá trình chuyển hóa tự nhiên cùng tác động từ môi trường liên tục sinh ra các gốc tự do. Đây là những phân tử không ổn định, nếu tích tụ quá mức sẽ gây ra hiện tượng stress oxy hóa, làm tổn thương màng tế bào, protein và chuỗi DNA.

Để ngăn chặn quá trình này, các chất chống oxy hóa tự nhiên đóng vai trò như lá chắn trung hòa và dập tắt các gốc tự do. Trong giới thực vật nói chung, phenolic và flavonoid là những nhóm hợp chất chuyển hóa thứ cấp phổ biến nhất đảm nhận chức năng này. Tuy nhiên, việc quy kết hoa quỳnh chứa hàm lượng dồi dào các hoạt chất này cần phải dựa trên các phân tích phòng thí nghiệm chuẩn xác chứ không thể suy đoán cảm tính.

Nghiên cứu phòng thí nghiệm phát hiện những gì ở chi Quỳnh?

Khi tiến hành khảo sát các tài liệu khoa học thực chứng về chi Quỳnh (Epiphyllum), dữ liệu phòng thí nghiệm hiện tại chưa cung cấp các thông số định lượng trực tiếp về hàm lượng phenolic hay flavonoid trên bộ phận hoa quỳnh. Thay vào đó, các phân tích chuyên sâu đã ghi nhận những phát hiện sinh học quan trọng khác trên quả và loài quỳnh trắng.

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá các loài trong họ Xương rồng, bao gồm chi Epiphyllum, Hylocereus và Opuntia ^[1]. Nghiên cứu này tập trung vào quả ăn được của các cây họ Xương rồng nhằm xác định sắc tố betalain bằng kỹ thuật sắc ký lỏng ghép khối phổ (LC-MS/MS), đo hàm lượng betalain tổng số qua quang phổ kế, phân tích nhóm chức năng bằng quang phổ hồng ngoại biến đổi Fourier (FT-IR) và kiểm tra khả năng chống oxy hóa qua các mô hình DPPH, ABTS, FRAP, DCFH-DA ^[1].

Kết quả thực nghiệm cho thấy giống lai quỳnh hồng (Epiphyllum pink hybrid) sở hữu giá trị sắc tố betalain tổng số cao nhất trong tất cả các mẫu khảo sát, đồng thời cũng thể hiện hoạt tính chống oxy hóa cao nhất trong thử nghiệm ^[1]. Tổng cộng có 20 loại betalain đã được định danh từ các mẫu quả xương rồng này ^[1]. Phân tích cũng khẳng định các mẫu quả này không chứa hợp chất độc hại ở mức đáng kể và có khả năng chống oxy hóa tốt, dù phép thử kháng khuẩn trên đĩa thạch cho thấy chúng không ức chế hiệu quả vi khuẩn S. aureus, E. coli hay nấm C. albicans ^[1].

Bên cạnh hoạt tính chống oxy hóa từ sắc tố ở quả, một nghiên cứu công bố năm 2023 đã phân lập thành công một hợp chất polysaccharide có tên ký hiệu là EOP từ loài quỳnh trắng Epiphyllum oxypetalum (DC.) Haw. ^[2]. Bằng các phương pháp phân tích đa phổ, nhóm nghiên cứu đã xác định hợp chất EOP này có trọng lượng phân tử là 5,77 x 10^6 Da, được cấu thành từ rhamnose, arabinose, galactose và galacturonic acid theo tỷ lệ mol lần lượt là 26,65 : 11,48 : 53,79 : 6,04 ^[2].

Nghiên cứu này không đo lường chỉ số phenolic hay flavonoid, mà tập trung kiểm tra hoạt tính điều hòa miễn dịch của polysaccharide trong điều kiện ống nghiệm và trên mô hình động vật ^[2]. Thử nghiệm in vitro trên tế bào RAW 264.7 cho thấy phân đoạn này thúc đẩy sự tăng sinh của đại thực bào, tăng cường khả năng thực bào và kích thích sản sinh các cytokine gồm nitric oxide (NO), yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và interleukin-6 (IL-6) ^[2]. Thử nghiệm in vivo trên mô hình cá ngựa vằn (zebrafish) cũng khẳng định hợp chất này giúp làm giảm lượng hạt vi cầu huỳnh quang còn sót lại, chứng minh khả năng gia tăng thực bào trong cơ thể sinh vật sống ^[2].

Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng hiện nay

Dữ liệu thực nghiệm mở ra triển vọng rằng các thành phần tự nhiên từ chi thực vật hoa quỳnh có thể ứng dụng trong ngành công nghiệp thực phẩm hoặc y học ^[2]. Sắc tố betalain chiết xuất từ quả của chi Quỳnh là nguồn chất màu tự nhiên an toàn, sở hữu năng lực dập tắt gốc tự do đáng kể trong phòng thí nghiệm ^[1]. Tương tự, hoạt chất đường đa polysaccharide từ cây quỳnh trắng cho thấy tiềm năng điều hòa phản ứng miễn dịch rõ nét trên mô hình tế bào và cá ngựa vằn ^[2].

Dẫu vậy, khoảng trống khoa học đối với câu hỏi về hàm lượng phenolic, flavonoid và khả năng trung hòa gốc tự do trực tiếp trên cánh hoa quỳnh vẫn còn rất lớn. Các thử nghiệm lâm sàng trên người hoàn toàn chưa được thực hiện. Toàn bộ các kết quả ghi nhận mới chỉ dừng lại ở mô hình phòng thí nghiệm trên các dòng tế bào nuôi cấy hoặc động vật mô hình như cá ngựa vằn, do đó không thể coi hoa quỳnh là một nguồn bổ sung phenolic hay flavonoid đã được chuẩn hóa khoa học ^[2].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng hoa quỳnh

Một hiểu lầm rất phổ biến là đánh đồng mọi bộ phận của cây hoa quỳnh đều chứa cùng một loại hoạt chất sinh học. Người tiêu dùng thường tin rằng sắc hoa quỳnh nở về đêm chứa lượng chất chống oxy hóa polyphenol vượt trội giúp phòng ngừa bách bệnh. Trên thực tế, dữ liệu về hoạt tính chống oxy hóa ghi nhận được lại nằm ở sắc tố betalain trong quả của giống quỳnh lai, chứ không phải phenolic hay flavonoid từ cánh hoa ^[1].

Nhiều người cũng nhầm lẫn rằng các thử nghiệm dập tắt gốc tự do trong ống nghiệm (như mô hình DPPH, ABTS, FRAP) đồng nghĩa với việc ăn hoặc uống hoa quỳnh sẽ mang lại tác dụng sinh học tương tự trong cơ thể người. Khi đi vào hệ tiêu hóa, các phân tử sinh học phải trải qua quá trình chuyển hóa phức tạp, hấp thu qua biểu mô ruột và biến đổi ở gan trước khi đến được các mô đích. Sự suy diễn từ đĩa petri sang cơ thể người sống là hoàn toàn thiếu cơ sở.

Hiểu lầm tai hại khác là xem hoa quỳnh như một vị thuốc có thể thay thế hoàn toàn các phương pháp điều trị y khoa hiện đại. Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào khẳng định chiết xuất hoa quỳnh có thể chữa khỏi các bệnh lý viêm nhiễm hay thoái hóa mạn tính ở người. Việc tự ý thu hái hoa quỳnh để nấu nước uống thay thuốc chữa bệnh có thể dẫn đến nguy cơ bỏ lỡ thời gian điều trị vàng của các bệnh lý nguy hiểm.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng hoa quỳnh?

Do các dữ liệu về an toàn sinh học và dược lý học của hoa quỳnh trên cơ thể người vẫn còn rất sơ sài ^[1], việc sử dụng tùy tiện bộ phận hoa này cần được cân nhắc cẩn thận:

• Phụ nữ mang thai và người mẹ đang cho con bú: Tuyệt đối không tự ý dùng các loại nước sắc đặc hoặc chế phẩm tự chế từ hoa quỳnh khi chưa có ý kiến của bác sĩ chuyên khoa, bởi chưa có nghiên cứu kiểm chứng tính an toàn trên thai nhi và trẻ nhỏ.
• Người có cơ địa dị ứng thực vật: Những người từng bị dị ứng với phấn hoa, bụi cây cảnh hoặc các loài cây cùng họ Xương rồng cần cẩn trọng trước nguy cơ kích ứng, ngứa ngáy hoặc rối loạn tiêu hóa khi tiếp xúc hoặc dung nạp hoa quỳnh.
• Bệnh nhân đang sử dụng thuốc điều trị mạn tính: Hợp chất tự nhiên trong thực vật khi dung nạp liều cao có thể tương tác với quá trình hấp thu và chuyển hóa thuốc tại gan hoặc thận. Nhóm đối tượng này phải tham vấn cán bộ y tế trước khi dùng bất kỳ thảo dược nào.

Gợi ý tiếp cận và sử dụng trong đời sống

Trong đời sống thường nhật, việc thưởng thức hoa quỳnh như một nét đẹp văn hóa hoặc chế biến một bát canh hoa quỳnh thanh mát là thói quen ẩm thực lành tính. Nếu sử dụng, người dân chỉ nên dùng hoa quỳnh tươi được trồng tại nhà ở mức độ vừa phải, đảm bảo nguồn gốc sạch sẽ và không nhiễm hóa chất bảo vệ thực vật hay thuốc kích thích sinh trưởng.

Để bổ sung chất chống oxy hóa cho cơ thể một cách khoa học, người dân không nên đặt kỳ vọng vào một loài hoa đơn lẻ mà cần xây dựng chế độ ăn uống đa dạng. Việc kết hợp phong phú các loại rau củ, quả chín, các loại đậu và ngũ cốc nguyên hạt là con đường bền vững nhất để nạp đủ các vitamin, phenolic và flavonoid tự nhiên đã được kiểm chứng đầy đủ về mặt lâm sàng.

Bằng chứng phòng thí nghiệm hiện tại cho thấy chi thực vật hoa quỳnh chứa sắc tố betalain có khả năng chống oxy hóa trong quả và hợp chất polysaccharide có hoạt tính miễn dịch ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, các khảo sát về hàm lượng phenolic và flavonoid trực tiếp trên hoa vẫn còn thiếu vắng dữ liệu xác thực. Người tiêu dùng nên giữ góc nhìn khoa học khách quan, thưởng thức hoa quỳnh như một món ăn dân dã và luôn tham khảo ý kiến chuyên gia y tế khi muốn ứng dụng thảo dược chăm sóc sức khỏe.