Cây si (danh pháp khoa học phổ biến là Ficus benjamina) là loại cây bóng mát quen thuộc tại nhiều vùng quê và đô thị Việt Nam. Khi cây đơm hoa kết trái, những chùm quả si rừng đổi sắc từ xanh sang vàng cam hay đỏ thẫm khiến không ít người thắc mắc: liệu loại quả này có ăn được không và chứa giá trị dược tính gì cho sức khỏe.
Câu trả lời ngắn gọn là các nghiên cứu khoa học sơ bộ bước đầu xác nhận chiết xuất từ quả si chứa các hợp chất polyphenol và flavonoid có khả năng chống oxy hóa [1]. Tuy nhiên, các chuyên gia chưa khuyến cáo người dân thu hái để làm thực phẩm hay trái cây ăn vặt hằng ngày vì dữ liệu an toàn sinh học ở người còn rất hạn chế.
Hoạt chất chống oxy hóa trong quả si vận hành thế nào?
Căng thẳng oxy hóa sinh ra do các gốc tự do tích tụ trong quá trình trao đổi chất của cơ thể [2]. Tình trạng này là nguyên nhân sâu xa dẫn đến hiện tượng viêm mạn tính, tổn thương tế bào và đẩy nhanh quá trình lão hóa mô [2, 3].
Các loài thuộc chi Ficus (chi Dâu tằm/Họ Sung) thường chứa nguồn chất chuyển hóa thứ cấp rất dồi dào, nổi bật là polyphenol, tannin và flavonoid [1, 3, 4]. Những hợp chất này giúp loại bỏ hoặc trung hòa các gốc tự do có hại thông qua các phản ứng hóa học đặc thù [2]. Nhờ cơ chế đó, dịch chiết từ các loài thực vật họ này có thể bảo vệ cấu trúc tế bào trước các tác nhân gây oxy hóa [1, 3].
Nghiên cứu sơ bộ phát hiện gì từ quả si?
Để tìm kiếm các phân tử hoạt tính tự nhiên, nhiều phòng thí nghiệm trên thế giới đã tiến hành phân lập và đánh giá sinh hóa trên quả si (Ficus benjamina).
Năm 2015, một nghiên cứu hóa thực vật công bố trên một tạp chí khoa học đã phân tích phân đoạn chiết xuất ethyl acetate (EtOAc) từ quả màu vàng của loài Ficus benjamina var. nuda [1]. Kết quả phân tích cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) và khối phổ đã phân lập được 6 hợp chất isoflavone mới, 2 hợp chất coumarano-chroman-4-one mới cùng 15 hợp chất đã biết [1]. Trong thử nghiệm ức chế enzyme aspartic protease BACE1 (một enzyme liên quan đến bệnh Alzheimer), chiết xuất quả ở nồng độ ban đầu 30 µg/mL đã làm giảm khoảng 50% (cụ thể 53 ± 3%) hoạt tính enzyme này [1]. Hai dẫn xuất coumarano-chroman-4-one và một số isoflavone phân lập được thể hiện hoạt tính ức chế ở mức độ vừa phải [1]. Đây là minh chứng bước đầu cho thấy quả si chứa các hợp chất chống oxy hóa nhóm isoflavonoid đặc thù [1].
Trước đó, một khảo sát sinh học tại Ai Cập năm 1994 đã tiến hành sàng lọc hoạt tính của dịch chiết quả từ 4 loài thuộc chi Ficus, bao gồm cả Ficus benjamina [3]. Thử nghiệm cho thấy dịch chiết quả si thể hiện hoạt tính kháng u trong mô hình đĩa khoai tây (potato disc bioassay) và có hoạt tính kháng khuẩn rõ rệt [3]. Đáng chú ý, trong thử nghiệm độc tính trên ấu trùng tôm tẩm nước muối (Artemia salina), dịch chiết quả si không cho thấy độc tính cấp tính [3].
Năm 2014, một công trình nghiên cứu khác trên các bộ phận của cây si (Ficus benjamina) cho thấy các phân đoạn chiết xuất từ rễ, thân và lá đều rất giàu chất chống oxy hóa [4]. Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) tìm thấy 4 hợp chất phenolic ở rễ (axit chlorogenic, p-coumaric, ferulic, syringic), 3 hợp chất ở thân và 1 hợp chất ở lá (axit caffeic) [4]. Nghiên cứu này ghi nhận dịch chiết các bộ phận của cây si có hoạt tính tán huyết đáng kể trên tế bào máu [4].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay
Mặc dù các phát hiện trong ống nghiệm rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ ranh giới giữa nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và thực tế sử dụng.
Hầu hết các dữ liệu hóa học trên quả si chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) hoặc các mô hình sinh học đơn giản như đĩa vi khuẩn, đĩa khoai tây [1, 6]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người để chứng minh quả si mang lại lợi ích chống oxy hóa khi ăn trực tiếp qua đường tiêu hóa.
Hơn nữa, các nhà khoa học sử dụng các dung môi chiết xuất hữu cơ (như ethyl acetate, methanol) để cô đặc hoạt chất ở hàm lượng tinh khiết cao [1, 3]. Việc ăn một quả si tươi hoàn toàn không đồng nghĩa với việc cơ thể hấp thu được lượng chất có hoạt tính tương tự như trong phòng thí nghiệm.
Hiểu lầm thường gặp về quả si và thảo dược họ sung
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cùng họ Dâu tằm (Ficus) thì trái nào cũng có thể ăn ngon và bổ dưỡng như quả sung ngọt (Ficus carica) hay quả sung rừng (Ficus racemosa) [3, 4]. Trên thực tế, mỗi loài trong số hơn 800 loài thuộc chi Ficus lại có hàm lượng hoạt chất và độc tính khác biệt [1, 4].
Một quan niệm sai lầm khác là “cứ có chất chống oxy hóa thì nên hái ăn càng nhiều càng tốt”. Quả si rừng mọc tự nhiên có thể chứa nhiều tạp chất, chất chát (tannin cao) gây kích ứng đường tiêu hóa nếu dùng bừa bãi [2].
Ngoài ra, việc cây si được ghi nhận trong y học dân gian (như Ayurveda hay y học cổ truyền một số nước) để điều trị ngoài da, viêm nhiễm không đồng nghĩa với việc quả của nó là món ăn vặt an toàn [1, 4, 5].
Ai nên thận trọng khi tiếp xúc hoặc dùng quả si?
Hiện tại, chưa có dữ liệu an toàn nào về việc tiêu thụ quả si trên các nhóm đối tượng đặc thù như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm này tuyệt đối không tự ý dùng thử hay nếm quả si rừng dưới bất kỳ hình thức nào.
Người có cơ địa dị ứng thực vật hoặc mẫn cảm với mủ/nhựa cây (latex) cần đặc biệt cẩn trọng [4]. Nhựa của các loài cây si có thể gây viêm da tiếp xúc hoặc kích ứng niêm mạc miệng.
Người đang điều trị bệnh lý nền bằng thuốc tây không nên tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng từ quả si, nhằm tránh tương tác bất lợi với thuốc điều trị. Nghiên cứu cũng chỉ ra dịch chiết một số bộ phận cây si có hoạt tính tán huyết [4], đòi hỏi việc thận trọng tối đa.
Gợi ý tiếp cận và ứng dụng thực tế an toàn
Thay vì tự ý hái quả si để ăn nhằm mục đích "bổ sung chất chống oxy hóa", bạn nên áp dụng các cách tiếp cận an toàn và khoa học hơn trong đời sống hằng ngày:
- Ưu tiên nguồn chống oxy hóa từ trái cây thông dụng: Nếu muốn bổ sung flavonoid và polyphenol, người dân nên chọn các loại hoa quả ăn được đã được chứng minh an toàn và giàu dưỡng chất như nho, lựu, quả họ cam chanh [5]. Đây là nguồn chất chống oxy hóa dồi dào, cơ thể dễ hấp thu và đã được khoa học thực phẩm kiểm chứng [5].
- Chỉ ngắm cảnh, tránh thu hái quả si tự do: Quả cây si trồng đô thị hoặc mọc dại bên bờ rào thường bám nhiều bụi mịn, nấm mốc và kim loại nặng từ khói xe. Hãy xem cây si như cây cảnh quan tạo bóng mát, không nên xem như cây ăn trái.
- Tham khảo ý kiến chuyên gia: Nếu quan tâm đến các bài thuốc y học cổ truyền có thành phần từ rễ, lá hoặc quả cây si, người dân bắt buộc phải tham vấn các bác sĩ y học cổ truyền được cấp phép. Không tự ý ngâm rượu quả si hay sắc nước uống theo các bài thuốc truyền miệng trên mạng xã hội.
Các nghiên cứu sơ bộ khẳng định quả si chứa nhiều phân tử sinh học có giá trị chống oxy hóa và ức chế enzyme tiềm năng [1]. Tuy nhiên, từ ống nghiệm đến bàn ăn là một chặng đường dài cần nhiều kiểm nghiệm độc tính và thử nghiệm lâm sàng. Người dân nên duy trì chế độ ăn đa dạng các loại rau quả thông dụng để bảo vệ sức khỏe một cách an toàn và bền vững.
