Hoạt chất sinh học trong hồ liêm đằng gồm những gì?

Thảo dược quen thuộc và thắc mắc về hoạt chất sinh học

Hồ liêm đằng (tên khoa học là Cissus adnata Roxb., thuộc họ Nho - Vitaceae) là loài dây leo thân gỗ phổ biến trong y học cổ truyền ở nhiều khu vực Nam Á và Đông Nam Á ^[1]. Người dân thường sử dụng các bộ phận của cây này để đắp hoặc sắc uống hỗ trợ giảm đau nhức, giải nhiệt, cải thiện các chứng rối loạn thông thường. Tuy nhiên, ít ai hiểu rõ thành phần hóa học thực sự bên trong loài cây này gồm những chất gì và tác động của chúng đối với sức khỏe đã được khoa học ghi nhận ra sao.

Các nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh dịch chiết từ hồ liêm đằng chứa tổ hợp phong phú các hoạt chất tự nhiên ^[2], ^[1]. Trong đó, nhóm flavonoid, polyphenol (hợp chất phenol), alkaloid, tannin cùng terpenoid đóng vai trò chủ lực tạo nên các đặc tính sinh học đáng chú ý như chống oxy hóa, giảm đau và an thần ^[2], ^[1].

Điểm danh các nhóm hoạt chất chính trong hồ liêm đằng

Qua các bước sàng lọc hóa thực vật, các nhà khoa học phát hiện hồ liêm đằng quy tụ nhiều hợp chất chuyển hóa thứ cấp quan trọng ^[2], ^[1]. Mỗi nhóm chất đảm nhiệm các chức năng sinh hóa khác nhau trong việc bảo vệ tế bào và ức chế các tác nhân gây viêm hay đau đớn.

Nhóm flavonoid và polyphenol: Nghiên cứu phân tích dịch chiết methanol và ethanol từ lá hồ liêm đằng cho thấy hàm lượng polyphenol dồi dào ^[2], ^[1]. Dịch chiết lá thể hiện hoạt tính chống oxy hóa mạnh mẽ qua các phương pháp đo lường như khử gốc tự do DPPH, đo năng lực khử sắt và tổng năng lực chống oxy hóa ^[1].

Nhóm alkaloid: Sàng lọc hóa thực vật đối với chiết xuất ethanol từ lá ghi nhận sự có mặt của alkaloid ^[1]. Đây là nhóm chất thường tương tác với hệ thần kinh và các thụ thể cảm thụ cảm giác, đóng góp một phần vào tác dụng ức chế cảm giác đau trên mô hình thực nghiệm ^[1].

Các hoạt chất bổ trợ khác: Bên cạnh ba nhóm chính kể trên, hồ liêm đằng còn chứa saponin, tannin, terpenoid, carbohydrate và glycoside tim ^[2], ^[1]. Sự kết hợp tự nhiên giữa các thành phần này được xem là nền tảng tạo ra tác dụng sinh học tổng hòa của dược liệu ^[2].

Cơ chế tác động sinh học qua góc nhìn khoa học

Các phản ứng bất lợi trong cơ thể thường khởi phát từ sự gia tăng gốc tự do và phản ứng viêm tại mô tổn thương. Hoạt tính chống oxy hóa ghi nhận được từ hồ liêm đằng nhờ sự đóng góp trực tiếp của các hợp chất phenolic và flavonoid ^[1]. Những chất này hoạt động như các tác nhân dập tắt gốc tự do thông qua khả năng nhường hydro, từ đó giảm thiểu tác động phá hủy cấu trúc tế bào ^[3].

Bên cạnh đó, phản ứng đau và kích ứng mô ngoại vi liên quan chặt chẽ đến các chất trung gian hóa học. Khi thử nghiệm trên động vật, chiết xuất lá hồ liêm đằng cho thấy khả năng can thiệp trực tiếp vào phản ứng đau quặn do kích ứng màng bụng bằng acid acetic và phản ứng liếm chân do kích thích bằng formalin ^[1]. Điều này cho thấy các hoạt chất sinh học trong cây có khả năng ức chế các đường dẫn truyền tín hiệu gây đau ở cả cấp độ ngoại vi và trung gian ^[1].

Nghiên cứu thực nghiệm nói gì về hồ liêm đằng?

Nhiều công trình đã kiểm tra hoạt tính sinh học của chiết xuất từ hồ liêm đằng trên các mô hình động vật và ống nghiệm:

Nghiên cứu về giảm đau và kháng khuẩn (công bố năm 2017): Tiến hành kiểm tra chiết xuất ethanol từ lá hồ liêm đằng (Cissus adnata) qua các mô hình in vitro và in vivo ^[1]. Kết quả định tính xác nhận sự hiện diện của alkaloid, carbohydrate, flavonoid, phenol, terpenoid, saponin và tannin ^[1]. Thử nghiệm chống oxy hóa cho thấy chiết xuất có năng lực khử mạnh tương quan với hàm lượng polyphenol cao ^[1]. Trên mô hình chuột nhắt trắng thử cảm thụ đau bằng acid acetic và formalin, chiết xuất thể hiện tác dụng giảm đau rõ rệt, phụ thuộc vào liều lượng ^[1]. Ngoài ra, chiết xuất còn biểu hiện tính kháng khuẩn trên phương pháp khuếch tán đĩa thạch và hoạt tính diệt giun ký sinh trên mô hình giun thủy sinh (Tubifex tubifex) với mức độ độc tính tế bào thấp ở thử nghiệm tôm biển ^[1]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ dừng lại ở dịch chiết toàn phần, chưa tách chiết riêng rẽ từng phân tử đơn chất ^[1].

Nghiên cứu về tác dụng an thần và hạ đường huyết (công bố năm 2019): Thực hiện đánh giá chiết xuất methanol của Cissus adnata trên chuột nhắt trắng dòng Swiss albino ^[2]. Nhóm tác giả dùng mô hình mê cung chữ thập nâng cao (EPM) và mô hình lỗ chui (hole board test) để đo tác dụng giải lo âu/an thần, so sánh với thuốc đối chứng diazepam (1 mg/kg) ^[2]. Đồng thời, tác dụng hạ đường huyết được kiểm tra bằng nghiệm pháp dung nạp glucose, đối chứng với glibenclamide (10 mg/kg) ^[2]. Chiết xuất hồ liêm đằng dùng ở mức liều 200 mg/kg và 400 mg/kg ^[2]. Kết quả cho thấy chiết xuất làm tăng đáng kể số lần thò đầu và thời gian lưu lại ở nhánh mở của mê cung chữ thập (p < 0,05) khi tăng liều, đồng thời giảm lượng đường huyết hiệu quả ^[2]. Sàng lọc hóa thực vật ghi nhận dịch chiết chứa saponin, flavonoid, terpenoid, phenol, carbohydrate, glycoside tim và tannin ^[2]. Giới hạn của nghiên cứu là chỉ thực hiện trên động vật gặm nhấm khỏe mạnh, chưa xác định rõ liều an toàn dài hạn ^[2].

Lợi ích tiềm năng và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Các kết quả thực nghiệm chỉ ra tiềm năng to lớn của hồ liêm đằng trong việc phát triển các chế phẩm hỗ trợ chống oxy hóa, hỗ trợ kiểm soát đường huyết và làm dịu thần kinh ^[2], ^[1]. Tác động ức chế cảm giác đau phụ thuộc liều cũng mở ra hướng nghiên cứu chiết xuất giảm đau tự nhiên ^[1].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn dữ liệu. Toàn bộ các thử nghiệm kể trên mới chỉ được tiến hành trên động vật (chuột nhắt) hoặc môi trường ống nghiệm ^[2], ^[1]. Đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên người để xác nhận hiệu quả, liều dùng chuẩn cũng như độc tính tích lũy của cây hồ liêm đằng. Việc các chiết xuất có hoạt tính in vivo không đồng nghĩa rằng sử dụng thảo dược thô sẽ mang lại kết quả tương tự trên cơ thể người.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng hồ liêm đằng

Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên là hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc tây trị tiểu đường hay thuốc giảm đau. Đây là quan niệm nguy hiểm. Chiết xuất hồ liêm đằng chỉ mới cho thấy hiệu quả làm giảm đường huyết và giảm đau trên mô hình chuột thí nghiệm so với thuốc glibenclamide hay diazepam ^[2], tuyệt đối không thể tự ý bỏ phác đồ điều trị của bác sĩ để thay bằng nước sắc cây cỏ.

Một hiểu lầm khác là gom chung mọi loài thuộc chi Cissus lại với nhau. Chẳng hạn, dây chìa vôi (Cissus quadrangularis) hay hồ liêm đằng (Cissus adnata) dù cùng chi nhưng có thể khác biệt về tỷ lệ thành phần hóa học và tác dụng sinh học cụ thể ^[1], ^[3]. Người dùng không nên tự ý quy đổi công dụng giữa các loài cây khác nhau.

Những ai cần thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?

Do thiếu các dữ liệu nghiên cứu độ an toàn trên người, các nhóm đối tượng đặc biệt sau đây cần hết sức cẩn trọng:

Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào khẳng định mức độ an toàn của hồ liêm đằng trên thai nhi và trẻ bú mẹ. Tránh tự ý sử dụng dưới mọi hình thức nấu nước uống hay ngâm rượu.

Người đang điều trị bệnh tiểu đường: Chiết xuất hồ liêm đằng có hoạt tính làm giảm nồng độ đường trong máu trên động vật ^[2]. Nếu tự ý kết hợp với thuốc hạ đường huyết kê đơn, nguy cơ tụt đường huyết quá mức có thể xảy ra.

Người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc an thần: Các hợp chất trong cây có khả năng tương tác hoặc làm tăng tác dụng ức chế thần kinh trung ương tương tự như quan sát thấy trong thử nghiệm giải lo âu ^[2]. Bệnh nhân cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn thử nghiệm bất kỳ bài thuốc dân gian nào từ loài cây này.

Gợi ý áp dụng và lời khuyên sử dụng an toàn

Hiện tại, các tài liệu khoa học chưa đưa ra mức liều chuẩn xác định cho người hay công thức chế biến cụ thể nào để điều trị bệnh từ hồ liêm đằng ^[2], ^[1]. Vì vậy, việc áp dụng cần tuân thủ sự thận trọng tối đa:

Không tự ý thu hái: Thảo dược hoang dã dễ bị nhầm lẫn hình thái với các loài dây leo có độc khác cùng họ hoặc môi trường sống. Việc nhận diện cần có sự can thiệp của chuyên gia dược liệu.

Duy trì lối sống lành mạnh: Thay vì tìm kiếm tác dụng chống oxy hóa hay kháng viêm từ một loại cây chưa rõ liều lượng lâm sàng, độc giả nên ưu tiên nguồn polyphenol và flavonoid phong phú từ rau củ quả tươi, trà xanh và chế độ ăn cân bằng dinh dưỡng hàng ngày.

Hồ liêm đằng là một nguồn dược liệu chứa nhiều hợp chất tự nhiên quý giá như flavonoid, polyphenol và alkaloid với triển vọng chống oxy hóa, giảm đau và hỗ trợ chuyển hóa ^[2], ^[1]. Dẫu vậy, các bằng chứng khoa học hiện hữu mới chỉ dừng ở mức tiền lâm sàng trên động vật ^[2], ^[1]. Người tiêu dùng cần tỉnh táo, coi đây là cơ sở khoa học để tiếp tục nghiên cứu, không tự ý dùng thay thế thuốc chữa bệnh khi chưa có chỉ định y khoa.