Hoạt chất trong thảo đậu khấu có thật sự ức chế viêm?

Hoạt chất thảo đậu khấu và thắc mắc kháng viêm

Thảo đậu khấu (hạt của cây Alpinia katsumadai, họ Gừng) từ lâu đã xuất hiện trong nhiều bài thuốc y học cổ truyền chữa nôn mửa hoặc rối loạn dạ dày ^[1]. Gần đây, nhiều người tìm kiếm thảo dược này với hy vọng tìm được giải pháp tự nhiên giúp chặn đứng các phản ứng viêm mạn tính trong cơ thể.

Liệu các hoạt chất chiết xuất từ thảo đậu khấu có thực sự dập tắt được viêm nhiễm như lời đồn? Câu trả lời ngắn gọn: Các bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy một số hoạt chất đơn lẻ như flavonoid (alpinetin) và triterpenoid từ hạt thảo đậu khấu có khả năng ức chế các chất gây viêm rõ rệt trong phòng thí nghiệm và trên động vật [2, 3, 5]. Tuy nhiên, các nghiên cứu này mới dừng lại ở mức tế bào (in vitro) và mô hình chuột, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người [2, 3, 4, 6].

Thành phần hóa học và cơ chế kháng viêm cơ bản

Hạt thảo đậu khấu chứa nguồn hợp chất tự nhiên rất đa dạng, bao gồm chalcone, flavonoid, diarylheptanoid, stilbene, monoterpene, sesquiterpenoid và labdane [1, 7]. Những nhóm chất này từng được ghi nhận mang lại tác dụng chống oxy hóa, kháng virus, chống nôn và bảo vệ tế bào [1, 7].

Trong phản ứng viêm, các tế bào miễn dịch tiếp nhận kích thích từ độc tố vi khuẩn (như lipopolysaccharide - LPS) thông qua thụ thể TLR4 [2, 3]. Quá trình này kích hoạt chuỗi tín hiệu nội bào MAPK (gồm ERK, JNK, p38) và phức hợp phiên mã NF-kappaB [2, 3]. Khi các con đường này bị kích thích, tế bào sẽ ồ ạt sản xuất các cytokine tiền viêm như hoại tử u alpha (TNF-alpha), interleukin-1beta (IL-1beta), interleukin-6 (IL-6), cùng các enzyme như iNOS (sinh NO) và COX2 [2, 3, 5].

Về mặt cơ chế tế bào, các hoạt chất từ thảo đậu khấu can thiệp trực tiếp vào chuỗi tín hiệu này. Điển hình, flavonoid alpinetin kích hoạt thụ thể PPAR-gamma, từ đó làm giảm thụ thể TLR4 và ức chế sự hoạt hóa của NF-kappaB cũng như các kinase ERK, JNK, p38 ^[2]. Hoạt chất triterpenoid PHT cũng ức chế quá trình phosphoryl hóa ERK và NF-kappaB ^[3]. Đồng thời, chiết xuất hạt kích hoạt enzym bảo vệ heme oxygenase-1 (HO-1), giúp kìm hãm thêm dòng thác gây viêm [4, 5].

Chi tiết các nghiên cứu thực nghiệm

Hiệu quả kháng viêm của hạt thảo đậu khấu đã được ghi nhận qua nhiều thí nghiệm cụ thể trên mô hình nuôi cấy tế bào và động vật:

Nghiên cứu công bố năm 2012 khảo sát cao chiết cồn từ hạt thảo đậu khấu (AKEE) và ba hợp chất chính gồm alpinetin, cardamonin, pinocembrin trên đại thực bào RAW264.7 kích thích bằng LPS ^[4]. Kết quả ghi nhận AKEE cùng các hoạt chất này ức chế sản sinh NO và PGE2 ^[4]. Riêng AKEE làm giảm giải phóng IL-6, TNF-alpha và biểu hiện enzyme iNOS thông qua ngăn chặn sự thoái biến IkappaB-alpha, ức chế NF-kappaB chuyển vị vào nhân và cảm ứng sinh HO-1 ^[4].

Nghiên cứu năm 2013 thử nghiệm flavonoid alpinetin phân lập từ Alpinia katsumadai trên đại thực bào THP-1 của người ^[2]. Kết quả cho thấy alpinetin ức chế nồng độ TNF-alpha, IL-6 và IL-1beta theo mức độ phụ thuộc liều ^[2]. Về mặt sinh hóa, alpinetin chặn đứng việc phân giải IkappaBalpha, ức chế phosphoryl hóa ERK, JNK, p38, đồng thời kích hoạt PPAR-gamma ^[2]. Khi dùng chất ức chế GW9662 khóa thụ thể PPAR-gamma, tác dụng kháng viêm của alpinetin bị đảo ngược ^[2].

Nghiên cứu công bố năm 2020 phát hiện một triterpenoid mạch hở mang tên PHT (2,3,5,22,23-pentahydroxy-2,6,10,15,19,23-hexamethyl-tetracosa-6,10,14,18-tetraene) từ hạt thảo đậu khấu ^[3]. Trên tế bào J774 chuột kích thích bởi LPS, PHT không gây độc tế bào, làm giảm tiết NO, ức chế biểu hiện protein iNOS và COX2, đồng thời hạ biểu hiện gen IL-1beta và IL-6 (nhưng không làm giảm TNF-alpha) ^[3]. Trên mô hình chuột bị viêm bàn chân mạn tính do tiêm formalin, chuột uống PHT liều 50 mg/kg giúp giảm rõ rệt cả độ dày và thể tích phù nề bàn chân thông qua ức chế phosphoryl hóa ERK và NF-kappaB ^[3].

Nghiên cứu năm 2013 kiểm tra alpinetin trên mô hình chuột bị viêm tuyến vú do LPS và tế bào biểu mô tuyến vú chuột ^[5]. Trên tế bào nuôi cấy, alpinetin kìm hãm TLR4, TNF-alpha, IL-1beta và IL-6 khi kích thích bởi LPS, nhưng không ức chế được IL-1beta và IL-6 nếu kích thích trực tiếp bằng TNF-alpha ^[5]. Trên chuột sống, alpinetin giảm thâm nhiễm bạch cầu trung tính, hạ hoạt tính myeloperoxidase và giảm lượng cytokine TNF-alpha, IL-1beta, IL-6 tại mô ^[5].

Nghiên cứu năm 2015 đánh giá vai trò của alpinetin trên tổn thương thận cấp do LPS ở chuột ^[6]. Kết quả cho thấy alpinetin làm giảm tổn thương mô học thận, hạ nồng độ BUN và creatinine máu, giảm lượng ROS, MDA cùng các cytokine TNF-alpha, IL-6, IL-1beta ^[6]. Tác dụng bảo vệ này đạt được nhờ kích hoạt Nrf2, tăng HO-1 theo liều và ức chế trục TLR4/NF-kappaB ^[6].

Ngoài ra, nghiên cứu năm 2011 dùng cao chiết hạt thảo đậu khấu (EAKS) liều 50 mg/kg cho chuột nhảy (gerbil) uống 1 lần mỗi ngày trong 7 ngày trước khi gây thiếu máu cục bộ não thoáng qua ^[7]. Sau 4 ngày hồi lưu máu, nhóm uống EAKS giữ được 68,3% nơ-ron hình tháp vùng hải mã CA1 còn nguyên vẹn so với nhóm đối chứng chỉ còn 13,18% ^[7]. Chiết xuất này cũng làm giảm kích hoạt tế bào sao và tế bào vi sắc thần kinh, hạ mức protein GFAP và Iba-1 trong não ^[7].

Cần lưu ý thêm về nhóm chất diarylheptanoid: Mặc dù hạt thảo đậu khấu chứa diarylheptanoid [1, 7], các dữ liệu khẳng định diarylheptanoid ức chế trực tiếp cytokine TNF-alpha và điều hòa chuyển hóa glycerophospholipid (chẳng hạn phosphatidylethanolamine 18:0/18:1) trong tài liệu thực nghiệm năm 2018 lại được tiến hành trên thân rễ cây cao lương khương (Alpinia officinarum), một loài cùng chi nhưng khác bộ phận và khác loài với thảo đậu khấu ^[8]. Chưa có dữ liệu thử nghiệm tác động trên cytokine của riêng diarylheptanoid chiết xuất từ hạt Alpinia katsumadai trong các nguồn nêu trên.

Lợi ích ghi nhận và giới hạn của bằng chứng hiện nay

Các dữ liệu thực nghiệm đã chỉ ra tiềm năng to lớn của các chiết xuất từ hạt thảo đậu khấu:

• Ức chế đa dạng các chất chỉ thị gây viêm (NO, PGE2, iNOS, COX2) [2, 5].
• Giảm sản sinh các cytokine tiền viêm nguy hiểm như IL-1beta, IL-6, TNF-alpha trên dòng tế bào và mô động vật [2, 3, 4, 6].
• Giảm sưng phù bàn chân, giảm tổn thương thận và bảo vệ tế bào thần kinh trên động vật thí nghiệm [1, 2, 4].

Tuy nhiên, khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới việc sử dụng trên người còn rất xa:

• Giới hạn in vitro và mô hình động vật: Toàn bộ kết quả đều thực hiện trên đĩa nuôi cấy tế bào (RAW264.7, THP-1, J774) hoặc động vật gặm nhấm (chuột nhắt, chuột nhảy) [1, 2, 3, 4, 5, 6]. Cơ thể người có hệ miễn dịch, chuyển hóa và hấp thu phức tạp hơn nhiều.
• Dạng dùng tinh khiết khác dược liệu thô: Các thử nghiệm thường dùng phân đoạn chiết cồn hoặc hoạt chất tinh khiết cô lập liều cao (như alpinetin tinh khiết, hợp chất PHT) [2, 3, 4, 5, 6]. Khi sắc hoặc dùng hạt thảo đậu khấu nguyên bản, hàm lượng hoạt chất hấp thu vào cơ thể là dấu hỏi lớn.
• Chưa có thử nghiệm lâm sàng: Tính đến nay, chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào được tiến hành trên người để chứng minh khả năng giảm viêm của hạt thảo đậu khấu.

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng thảo đậu khấu có thể thay thế hoàn toàn thuốc chống viêm chỉ định (như NSAID hay corticoid). Đây là nhận thức sai lầm vì thảo dược thô không thể tạo ra nồng độ hoạt chất đủ mạnh và tức thì như thuốc tân dược. Việc tự ý bỏ thuốc điều trị để dùng thảo đậu khấu có thể khiến các đợt viêm cấp bùng phát dữ dội.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên thì an toàn 100% và uống càng nhiều càng nhanh hết viêm. Thực tế, bất kỳ hoạt chất sinh học nào khi đưa vào cơ thể liều cao đều tạo gánh nặng chuyển hóa lên gan và thận, nhất là khi các dữ liệu độc tính dài hạn trên người chưa được thiết lập đầy đủ.

Một nhầm lẫn khác là gộp chung tác dụng của các loài thuộc chi Alpinia. Mỗi loài và mỗi bộ phận (thân rễ, lá, hạt) có hàm lượng hoạt chất khác biệt. Ví dụ, tác dụng của diarylheptanoid đã nghiên cứu trên củ riềng nếp (Alpinia officinarum) không thể đánh đồng hoàn toàn với dịch chiết hạt thảo đậu khấu (Alpinia katsumadai) ^[8].

Ai nên thận trọng khi tiếp cận?

Do dữ liệu nghiên cứu về việc dùng hạt thảo đậu khấu trực tiếp trên người còn thiếu thốn, các nhóm đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng:

• Phụ nữ mang thai và đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu đánh giá mức độ an toàn của thảo đậu khấu đối với thai nhi và trẻ sơ sinh; tuyệt đối không tự ý sử dụng.
• Trẻ nhỏ và người cao tuổi có chức năng tiêu hóa suy giảm: Tránh sử dụng các dạng chiết xuất đậm đặc chưa rõ nguồn gốc.
• Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang điều trị thuốc chống viêm, thuốc ức chế miễn dịch: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào để tránh tương tác thuốc bất lợi.

Gợi ý áp dụng thực tế

Thảo đậu khấu theo truyền thống được dùng trong các bài thuốc cổ truyền chủ yếu với vai trò hỗ trợ tiêu hóa, chống nôn dưới dạng phối ngũ ^[1]. Nếu bạn có ý định dùng hạt thảo đậu khấu:

• Liều lượng và thời điểm: Các nghiên cứu hiện tại chỉ đưa ra mức liều trên động vật (như chuột uống 50 mg/kg EAKS hoặc PHT) [1, 2], hoàn toàn chưa có quy chuẩn liều lượng hay thời điểm tối ưu cho người. Do đó, người dùng chỉ nên sử dụng ở lượng gia vị hoặc theo thang thuốc có liều lượng vừa phải do thầy thuốc y học cổ truyền chỉ định.
• Chế biến: Không nên tự ý tìm cách chiết xuất cồn nồng độ cao tại nhà để uống vì có thể lẫn tạp chất hoặc quá liều hoạt chất.
• Kết hợp lối sống: Để kiểm soát viêm mạn tính, giải pháp nền tảng vẫn là chế độ ăn uống cân bằng giàu rau xanh, duy trì cân nặng hợp lý, ngủ đủ giấc và vận động thường xuyên, thay vì phụ thuộc vào một loại thảo mộc đơn lẻ.

Hạt thảo đậu khấu chứa các hoạt chất như flavonoid và triterpenoid có tiềm năng kháng viêm rất hứa hẹn trên mô hình tế bào và động vật gặm nhấm [2, 3, 5]. Tuy nhiên, vì chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người, người tiêu dùng không nên xem đây là phương thuốc chữa bệnh viêm nhiễm. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi áp dụng bất kỳ loại thảo dược nào vào kế hoạch chăm sóc sức khỏe.