Tổ bọ ngựa (tang phiêu tiêu) là vị thuốc cổ truyền quen thuộc trong y học phương Đông. Nhiều người thắc mắc liệu tổ bọ ngựa có thực sự sở hữu hoạt tính kháng viêm và chống oxy hóa như lời đồn dân gian hay không.
Các nghiên cứu hóa học và thực nghiệm hiện đại xác nhận tổ bọ ngựa chứa các hoạt chất có khả năng dập tắt gốc tự do, giảm stress oxy hóa và kháng khuẩn [1], [2]. Tuy nhiên, các bằng chứng này hiện mới dừng lại ở mức độ chiết xuất phòng thí nghiệm, chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người.
Cơ chế chống oxy hóa và liên hệ với phản ứng viêm
Quá trình viêm mạn tính và stress oxy hóa luôn song hành trong cơ thể sinh vật. Khi các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) tích tụ quá mức trong tế bào, chúng kích hoạt các chuỗi tín hiệu gây tổn thương mô và duy trì phản ứng viêm kéo dài.
Nghiên cứu hóa thực vật chỉ ra tổ bọ ngựa chứa các dẫn xuất phenol đặc biệt gọi là N-acetyldopamine [2]. Nhóm hợp chất này thể hiện khả năng "bắt giữ" và trung hòa các gốc tự do ngoại bào cũng như ức chế sự sinh sinh ROS nội bào [2]. Nhờ chặn đứng chuỗi phản ứng oxy hóa, các hợp chất này tạo tiền đề làm giảm áp lực viêm tại mô tế bào.
Bên cạnh đó, dịch chiết lipid từ tổ bọ ngựa còn ghi nhận thành phần giàu sesquiterpenoid và monoterpene [1]. Đây là những nhóm chất tự nhiên thường có hoạt tính kháng sinh học, phá vỡ môi trường thuận lợi của vi khuẩn gây viêm mủ [1].
Dữ liệu từ các nghiên cứu thực nghiệm
Năm 2021, một nghiên cứu chuyên sâu về thành phần hóa học của tổ bọ ngựa loài Tenodera angustipennis đã phân lập được 3 dẫn xuất N-acetyldopamine mới gồm (+)-tenoderin A, (-)-tenoderin A và tenoderin B, cùng 13 hợp chất đã biết khác từ dịch chiết cồn 70% [2].
Thử nghiệm quét gốc tự do cho thấy tất cả các hợp chất mới đều có hoạt tính chống oxy hóa với giá trị IC50 dao động từ 19,45 đến 81,98 µM [2]. Trong đó, tenoderin B cho thấy hoạt tính mạnh nhất [2]. Đồng thời, các phân tử (+)-tenoderin A, (-)-tenoderin A và tenoderin B đều ức chế rõ rệt sự sản sinh gốc oxy hóa phản ứng (ROS) bên trong tế bào [2].
Ở một khía cạnh bảo vệ chống nhiễm trùng liên quan đến viêm, một nghiên cứu năm 2018 kiểm tra hoạt tính kháng khuẩn của dịch chiết lipid từ tổ bọ ngựa (Mantidis ootheca) [1]. Nhóm nghiên cứu dùng phương pháp sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) xác định được 16 hợp chất, nhiều nhất là sesquiterpenoids, monoterpenes và một lượng vết hợp chất thơm [1].
Dịch chiết lipid này đạt nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) là 4 mg/ml đối với vi khuẩn Pseudomonas aeruginosa kháng kháng sinh gentamicin [1]. Thử nghiệm nhuộm tinh thể tím và kính hiển vi điện tử quét (SEM) chứng minh dịch chiết có khả năng triệt tiêu màng sinh học (biofilm) đã hình thành của vi khuẩn, mở ra hướng ứng dụng bôi ngoài da chống nhiễm khuẩn và chống viêm cục bộ [1].
Bằng chứng khoa học: Lợi ích và giới hạn
Tổ bọ ngựa từ lâu được ghi nhận trong y học truyền thống Đông Á (như Hàn Quốc, Trung Quốc) để trị tiểu són, đau thắt lưng, di tinh, suy thận, khí hư [2]. Các nghiên cứu dược lý hiện đại ghi nhận tổ bọ ngựa mang nhiều hoạt tính sinh học như kháng viêm, lợi tiểu, chống oxy hóa, giãn mạch và chống ung thư [2].
Tuy vậy, giới hạn lớn nhất hiện nay là phần lớn thử nghiệm hoạt tính kháng viêm và chống oxy hóa của các hợp chất tenoderin chỉ thực hiện ở mức độ tế bào in vitro [2]. Liều tác dụng IC50 ở mức micromol (µM) cần thêm thử nghiệm trên mô hình động vật sống để đánh giá độc tính, độ hấp thu và khả năng chuyển hóa thực tế.
Do đó, người bệnh không thể coi các dẫn xuất từ tổ bọ ngựa là thuốc kháng viêm thay thế cho thuốc kê đơn khi chưa có chỉ định y khoa.
Khó khăn từ nguồn gốc dược liệu thương phẩm
Một thách thức lớn ảnh hưởng đến chất lượng và độ an toàn của tang phiêu tiêu là vấn đề định danh loài sản xuất tổ [3], [4]. Về mặt sinh học, tổ bọ ngựa do nhiều loài bọ ngựa khác nhau tạo ra [3].
Dược điển Trung Quốc quy định tổ bọ ngựa chuẩn bắt nguồn từ 3 loài: Tenodera sinensis, Statilia maculata và Hierodula patellifera [4]. Tuy nhiên, một khảo sát thực tế phân tích metabarcoding DNA trên 4.580 mẫu tổ bọ ngựa thương phẩm từ 18 nguồn cung cấp cho thấy tình trạng ô nhiễm côn trùng kho và sự trà trộn của loài Tenodera angustipennis [4].
Việc thu hái tổ bọ ngựa tự nhiên không rõ nguồn gốc loài tạo ra nguy cơ tiềm ẩn về mặt an toàn dược liệu, làm sai lệch hàm lượng hoạt chất N-acetyldopamine kháng viêm giữa các lô sản phẩm [4].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người có tiền sử dị ứng với côn trùng, nhộng tằm hoặc protein động vật lạ cần cẩn trọng cao độ khi dùng tổ bọ ngựa vì nguy cơ quá mẫn, sốc phản vệ.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ không tự ý sử dụng các bài thuốc dân gian từ tổ bọ ngựa do thiếu dữ liệu lâm sàng về độc tính sinh sản.
Người có bệnh lý nền mạn tính (gan, thận, tiểu đường) hoặc đang dùng thuốc chống đông máu, thuốc ức chế miễn dịch phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền trước khi dùng. Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc điều trị để dùng dược liệu thô.
Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn
Nếu muốn sử dụng tổ bọ ngựa trong hỗ trợ sức khỏe, người tiêu dùng chỉ nên mua sản phẩm tang phiêu tiêu đã qua chế biến, có nguồn gốc kiểm định rõ ràng tại các hiệu thuốc y học cổ truyền uy tín, tránh mua hàng trôi nổi dễ bị nhiễm sâu mọt hay nấm mốc [4].
Tang phiêu tiêu thô cần được sơ chế bằng cách đồ chín hoặc sao vàng để diệt sạch trứng côn trùng và bào tử nấm trước khi sắc nước hoặc hoàn viên.
Người dùng nên duy trì thói quen thăm khám định kỳ, phối hợp chế độ dinh dưỡng giàu chất chống oxy hóa từ rau quả tươi, uống đủ nước và vận động vừa sức để kiểm soát tình trạng viêm tự nhiên của cơ thể.
Tóm lại, tổ bọ ngựa là vị thuốc độc đáo sở hữu các dẫn xuất hóa học có tiềm năng chống oxy hóa, kháng khuẩn và hỗ trợ kháng viêm rõ nét trong ống nghiệm [1], [2]. Dù vậy, người dân cần tiếp cận khoa học, tỉnh táo trước các quảng cáo thần thánh hóa dược liệu và luôn tham vấn chuyên gia y tế trước khi dùng.
