Lầm tưởng thường gặp về hai loại hoa màu đỏ vàng
Nhiều người tiêu dùng hiện nay thường nhầm lẫn giữa hồng hoa và nhụy hoa nghệ tây do tên gọi, màu sắc và hình thái sợi khô sau khi thu hoạch có nét tương đồng. Trên thị trường dược liệu và thực phẩm bảo vệ sức khỏe, sự mập mờ này khiến không ít người chi trả số tiền lớn nhưng lại nhận về sản phẩm không đúng với mong đợi.
Hồng hoa (tên khoa học: Carthamus tinctorius) và nhụy hoa nghệ tây (tên khoa học: Crocus sativus) thực chất là hai loài thực vật hoàn toàn khác biệt từ phân loại sinh học, nguồn gốc địa lý, giá trị kinh tế cho đến các hoạt chất sinh học đặc trưng. Hiểu rõ sự khác nhau giữa hai thảo dược này giúp người dùng sử dụng an toàn, đúng mục đích và tránh các hành vi gian lận thương mại.
Phân loại thực vật và nguồn gốc xuất xứ
Cây hồng hoa (Carthamus tinctorius) là loài thực vật thuộc chi Carthamus, tông Cardueae, nằm trong họ Cúc (Asteraceae) [1]. Chi Carthamus có nguồn gốc từ khu vực Địa Trung Hải và bao gồm khoảng 20 loài trên toàn thế giới [1]. Cây hồng hoa là dạng cây thảo có hoa dạng đầu, mọc nhiều cánh hoa nhỏ màu vàng cam đến đỏ thắm.
Ngược lại, nhụy hoa nghệ tây (Crocus sativus) thuộc họ Diên vĩ (Iridaceae), có nguồn gốc khác biệt và bộ phận sử dụng làm dược liệu chỉ là phần đầu nhụy hoa (stigma) có màu đỏ đậm đặc trưng [2]. Nghiên cứu di truyền cho thấy cấu trúc trình tự vùng đệm 5S-rRNA của Crocus sativus và Carthamus tinctorius có sự đa dạng rất lớn về chuỗi nucleotide [2]. Vùng trình tự rDNA ITS của hai loài này cũng cho thấy độ sai khác phân tử lên đến trên 41% ở ITS2 và trên 46% ở ITS1, khẳng định khoảng cách di truyền rất xa nhau giữa hai chi thực vật [3].
Giá trị kinh tế và nguy cơ gian lận thương mại
Sự khác biệt về chi phí sản xuất và giá trị thương phẩm giữa hai loại thảo dược này là cực kỳ lớn. Nhụy hoa nghệ tây (Crocus sativus) được xem là một loại dược liệu quý giá trong y học cổ truyền và có giá thành đắt đỏ bậc nhất thế giới do việc thu hái đòi hỏi nhiều công sức lao động để tách từng sợi nhụy nhỏ [2].
Trong khi đó, cây hồng hoa (Carthamus tinctorius) được canh tác quy mô công nghiệp phổ biến ở nhiều quốc gia chủ yếu để sản xuất dầu hạt, làm thức ăn cho chim và gần đây được nghiên cứu làm nền tảng sản xuất protein dược phẩm [4]. Do giá thành của nhụy hoa nghệ tây rất cao, trên thị trường Đông Nam Á từng xuất hiện tình trạng hồng hoa (Carthamus tinctorius) cùng một số loài thực vật khác bị trà trộn hoặc mạo danh là nhụy hoa nghệ tây [2].
Để kiểm soát tình trạng gian lận này, các nhà khoa học đã ứng dụng các kỹ thuật sinh học phân tử hiện đại. Phương pháp real-time PCR huỳnh quang định lượng dựa trên trình tự ITS2 cho phép định danh chính xác nguồn gốc mẫu kiểm tra với độ nhạy và tính đặc hiệu cao, giúp phát hiện rõ ràng mẫu nào là Crocus sativus và mẫu nào là Carthamus tinctorius [5].
Thành phần hóa học và tác động sinh học
Sự khác nhau về mặt thực vật kéo theo sự khác biệt về thành phần hóa thực vật chính của hai loài thảo dược này:
Trong nhụy hoa nghệ tây (Crocus sativus), hoạt chất chính mang lại giá trị sinh học và màu sắc đặc trưng là crocin [6]. Một nghiên cứu phân tích bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) cho thấy hàm lượng crocin trong chiết xuất Crocus sativus đạt 22,9% với độ tinh khiết lên tới 95,9% [6]. Ở thí nghiệm tế bào, chiết xuất Crocus sativus và hoạt chất crocin thể hiện khả năng ức chế mạnh mẽ sự tăng sinh của các dòng tế bào ung thư đại trực tràng người (HCT-116, SW-480, HT-29) và tế bào ung thư phổi không tế bào nhỏ theo mức độ phụ thuộc nồng độ, nhưng không ảnh hưởng đến sự phát triển của các tế bào đại tràng chuột bình thường không mang mầm bệnh ung thư [6]. Bên cạnh đó, kem bôi da ngoài chứa 3% chiết xuất cô đặc từ Crocus sativus dạng nhũ tương nước trong dầu đã được chứng minh có độ ổn định vật lý và đem lại hiệu quả làm tăng độ ẩm cho da, giảm hiện tượng mất nước qua biểu bì trên người tình nguyện sau 8 tuần thử nghiệm [7].
Về phía hồng hoa (Carthamus tinctorius), loại cây này nổi tiếng trong sản xuất nông nghiệp nhờ hàm lượng dầu cao trong hạt và sắc tố cánh hoa [4]. Dù thành phần chính khác nhau, cả hồng hoa và nhụy hoa nghệ tây đều có những hoạt tính sinh học trên hệ tuần hoàn máu. Nghiên cứu thực nghiệm trên các vòng động mạch chủ chuột cô lập sử dụng đồng vị phóng xạ 45-Ca cho thấy cả chiết xuất Crocus sativus và Carthamus tinctorius đều có tác dụng đối kháng canxi [8]. Ở trạng thái sinh lý bình thường, hai dược liệu này không làm thay đổi sự hấp thu canxi của tế bào, nhưng khi mạch máu chịu kích thích bởi norepinephrine (1,2 micromol/L) hoặc KCl (100 mmol/L), cả hai đều ức chế đáng kể dòng ion canxi ngoại bào đi vào tế bào chất theo cơ chế phụ thuộc nồng độ [8].
Chi tiết các bằng chứng khoa học thực nghiệm
Để hiểu rõ hơn về mặt khoa học của hai loại thảo dược này, các dữ liệu thực nghiệm đã ghi nhận cụ thể:
Thứ nhất, nghiên cứu năm 2005 về tác dụng đối kháng canxi được thực hiện trên mẫu mô vòng động mạch chủ chuột cô lập [8]. Nghiên cứu sử dụng chất đánh dấu phóng xạ (45)Ca để đo lường dòng ion canxi qua kênh phụ thuộc điện thế và kênh thụ thể [8]. Kết quả cho thấy cả dịch chiết Crocus sativus và Carthamus tinctorius đều ngăn chặn dòng canxi ngoại bào đi vào bào tương mạch máu khi bị kích thích, qua đó mở ra tiềm năng hỗ trợ kiểm soát co thắt mạch máu [8]. Tuy nhiên, đây là dữ liệu trên mô động vật cô lập, chưa phải thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh tim mạch [8].
Thứ hai, thử nghiệm năm 2007 về hoạt chất crocin của Crocus sativus trên các dòng tế bào ung thư đại trực tràng người [6]. Thử nghiệm đo bằng phương pháp MTS ghi nhận crocin ở nồng độ 1,0 mM đã làm giảm độ tăng sinh của tế bào HCT-116 xuống còn 2,8%, tế bào SW-480 xuống 52% và tế bào HT-29 xuống 16,8% [6]. Mặc dù chiết xuất cho thấy tác dụng rõ rệt trên các tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm, nghiên cứu này không chứng minh rằng nhụy hoa nghệ tây có thể chữa khỏi bệnh ung thư trên cơ thể người [6].
Thứ ba, nghiên cứu năm 2014 đánh giá công thức kem bôi da chứa 3% chiết xuất Crocus sativus được thử nghiệm bôi ngoài da vùng má của người tình nguyện trong 8 tuần [7]. Kết quả kiểm tra định kỳ mỗi tuần ghi nhận độ ẩm của da tăng lên và thông số mất nước qua biểu bì được cải thiện có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) so với nhóm dùng kem nền không có chiết xuất [7].
Thứ tư, các nghiên cứu di truyền năm 2001, 2007 và 2018 khẳng định sự phân tách rõ rệt về mặt ADN giữa hai loài [1, 2, 4]. Nghiên cứu năm 2018 áp dụng thử nghiệm real-time PCR trên 15 mẫu dược liệu thương phẩm đã phát hiện 4 mẫu là C. sativus, 8 mẫu là C. tinctorius và 3 mẫu không thuộc cả hai loài này, chỉ ra thực trạng pha trộn dược liệu trên thị trường [5].
Lợi ích, giới hạn và hiểu lầm phổ biến
Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất là coi hồng hoa và nhụy hoa nghệ tây là một, hoặc cho rằng chúng có thể thay thế hoàn toàn cho nhau trong mọi mục đích chăm sóc sức khỏe. Thực tế, nhụy hoa nghệ tây (Crocus sativus) có giá trị cao nhờ chứa crocin có đặc tính sinh học đặc thù, trong khi hồng hoa (Carthamus tinctorius) chủ yếu được dùng trong y học cổ truyền để hoạt huyết hoặc khai thác lấy dầu [2, 5, 8].
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng các thảo dược này có thể điều trị dứt điểm bệnh tim mạch hay khối u. Dù các dữ liệu thực nghiệm ghi nhận khả năng ức chế dòng canxi trên mô mạch máu chuột hay ức chế tế bào ung thư đại trực tràng trong phòng thí nghiệm, những kết quả này hoàn toàn không đồng nghĩa với việc dược liệu có thể thay thế thuốc điều trị bệnh [3, 5].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Cả nhụy hoa nghệ tây và hồng hoa đều là những thảo dược có hoạt tính sinh học tác động lên hệ mạch máu [2, 3]. Nhụy hoa nghệ tây trong y học cổ truyền thường được ghi nhận với công dụng kích thích lưu thông máu và làm tan huyết ứ [2].
Những người có rối loạn đông máu, người chuẩn bị phẫu thuật, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú không nên tự ý dùng các thảo dược này nếu chưa có chỉ định chuyên môn. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy chiết xuất của cả hai loài đều có tính chất đối kháng dòng canxi trên mạch máu, do đó những người đang sử dụng thuốc điều trị tim mạch hoặc huyết áp cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để tránh tương tác không mong muốn [8].
Áp dụng thực tế an toàn và phân biệt chất lượng
Khi có nhu cầu sử dụng, người tiêu dùng cần lựa chọn sản phẩm từ các đơn vị cung cấp uy tín, có giấy tờ kiểm định nguồn gốc xuất xứ rõ ràng để tránh mua phải hồng hoa bị giả mạo thành nhụy hoa nghệ tây [1, 2].
Về mặt cảm quan sơ bộ, nhụy hoa nghệ tây (Crocus sativus) thường là những sợi chỉ mảnh, thuôn dài, một đầu hơi phình hình phễu, màu đỏ đậm và mùi thơm đặc trưng của cỏ khô thoảng mật ong. Ngược lại, hồng hoa (Carthamus tinctorius) là các cánh hoa nhỏ vụn xơ, mỏng, màu vàng cam chuyển dần sang đỏ gạch.
Đối với các sản phẩm chăm sóc ngoài da như kem bôi chứa chiết xuất nhụy hoa nghệ tây, người dùng có thể sử dụng theo hướng dẫn của nhà sản xuất để hỗ trợ dưỡng ẩm cho da [7]. Không tự ý dùng dược liệu dạng sắc uống với liều lượng cao vượt mức thông thường khi chưa có sự tư vấn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Hồng hoa và nhụy hoa nghệ tây là hai dược liệu khác nhau cả về bản chất thực vật, thành phần hoạt chất lẫn giá trị kinh tế. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trang bị kiến thức, kiểm tra kỹ nguồn gốc sản phẩm và tham khảo ý kiến y tế trước khi sử dụng để đảm bảo an toàn cho sức khỏe.
