Băn khoăn về món "đại bổ" sau sinh
Nhiều gia đình vẫn truyền tai nhau tìm mua huyết lình để bồi bổ cho phụ nữ sau khi sinh con. Thứ nguyên liệu đắt đỏ này được đồn thổi là vị thuốc đại bổ, giúp sản phụ nhanh hồi phục sinh lực và tái tạo máu huyết sau cơn vượt cạn.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay hoàn toàn không ủng hộ công dụng bổ máu của huyết lình ở phụ nữ sau sinh. Đây chỉ là lời đồn dân gian lưu truyền trong cộng đồng, thiếu cơ sở thử nghiệm lâm sàng và tiềm ẩn rất nhiều rủi ro khôn lường cho sức khỏe bà mẹ lẫn em bé.
Nguồn gốc thật sự của huyết lình
Theo quan niệm dân gian, huyết lình thực chất là máu chảy ra sau khi sinh con hoặc phần nhau thai khô của loài khỉ sống trên núi đá vôi. Trải qua mưa nắng tự nhiên, chất dịch này đông kết lại trên vách đá và được người đi rừng cạo về làm thuốc.
Việc sử dụng các bộ phận động vật hay nhau thai làm thuốc từng xuất hiện trong lịch sử y học cổ truyền ở cả phương Tây lẫn châu Á [1]. Tập tục ăn nhau thai (placentophagy) sau khi sinh từng là thói quen truyền thống lâu đời nhằm tìm kiếm các biện pháp phục hồi thể chất [1].
Dù vậy, nguồn gốc tự nhiên hoang dã của huyết lình đồng nghĩa với việc sản phẩm này hoàn toàn không trải qua bất kỳ quy trình kiểm định vệ sinh hay kiểm soát chất lượng nào trước khi đến tay người tiêu dùng.
Nhau thai dưới góc nhìn sinh học
Xét về mặt sinh lý học, nhau thai giữ vai trò then chốt như một hàng rào sinh học bảo vệ thai nhi trong suốt thai kỳ [2]. Cơ quan này sở hữu các hệ thống vận chuyển màng sinh chất, enzyme chuyển hóa sinh học và bơm tống xuất để kiểm soát việc trao đổi các chất giữa mẹ và con [2].
Trong y học thú y và tái tạo hiện đại, tế bào gốc phân lập từ nhau thai động vật nuôi đang được quan tâm nhờ đặc tính kháng viêm, điều hòa miễn dịch và khả năng biệt hóa mô [3]. Các yếu tố sinh học này chỉ được chứng minh khi tế bào được phân lập vô trùng và xử lý bằng công nghệ cao trong phòng thí nghiệm [3].
Ngược lại, khối mô khô ngoài tự nhiên như huyết lình hoàn toàn không giữ được các hoạt tính tế bào sống nói trên. Khi nhau thai rụng ra và tiếp xúc với môi trường, các tế bào chết đi và bị phân hủy nhanh chóng dưới tác động của nhiệt độ và không khí.
Bằng chứng khoa học nói gì về công dụng bổ máu?
Một tổng quan tài liệu y khoa hệ thống công bố năm 2018 đã rà soát các nghiên cứu từ năm 1918 đến 2018 về tập tục ăn chế phẩm nhau thai [1]. Nhóm tác giả nhận thấy việc người mẹ dùng nhau thai chế biến sẵn sau sinh vẫn thiếu vắng các nghiên cứu có hệ thống và chưa hề có khuyến cáo khoa học chính thức nào chấp thuận việc này [1].
Đặc biệt, chưa từng có nghiên cứu lâm sàng nào được tiến hành trên phụ nữ sau sinh nhằm đánh giá khả năng cải thiện tình trạng thiếu máu của huyết lình. Dữ liệu y khoa hiện tại chỉ tập trung vào cơ chế hàng rào nhau thai người [2], nghiên cứu tế bào gốc nhau thai trên động vật nuôi [3], hoặc mô hình thiếu máu cục bộ gây tiền sản giật ở khỉ và chó [4].
Do không có bất kỳ thử nghiệm đối chứng nào trên người, lời đồn ăn huyết lình giúp tăng sinh hồng cầu hay bù đắp lượng máu đã mất hoàn toàn là sự ngộ nhận vô căn cứ.
Những rủi ro tiềm ẩn khi dùng huyết lình
Việc tự ý sử dụng các chế phẩm nhau thai khô mang lại nhiều mối lo ngại lớn về an toàn thực phẩm. Đánh giá y khoa năm 2018 cảnh báo rõ ràng rằng các chế phẩm nhau thai chứa nhiều nguy cơ tiềm ẩn, đặc biệt là sự hiện diện của các vi sinh vật gây bệnh và kim loại nặng dạng vết [1].
Khi huyết lình nằm lưu cữu trên vách đá ngoài trời, sản phẩm này dễ dàng nhiễm vi khuẩn, nấm mốc độc hại cùng bụi bẩn và phân chim thú. Cơ thể sản phụ sau sinh vốn có hệ miễn dịch còn yếu ớt, việc nạp vào cơ thể sản phẩm nhiễm khuẩn có thể dẫn đến nhiễm trùng tiêu hóa hoặc ngộ độc cấp tính.
Hơn nữa, nếu mẹ đang trong giai đoạn cho con bú, các độc tố sinh học hoặc mầm bệnh từ chế phẩm không rõ nguồn gốc có thể bài tiết qua sữa mẹ, đe dọa trực tiếp đến hệ miễn dịch còn non nớt của trẻ sơ sinh.
Lối mòn tâm lý và niềm tin truyền miệng
Tập quán trị bệnh bằng các sản phẩm có nguồn gốc động vật vốn rất phổ biến trong y học bản địa của nhiều nền văn hóa trên thế giới [5]. Người dân thường tin rằng các cơ quan liên quan đến máu huyết hay sinh sản sẽ mang lại nguồn năng lượng bồi đắp tương ứng cho cơ thể.
Tuy nhiên, trong xu thế phát triển chung, nhiều phương pháp điều trị dân gian từ động vật đã dần bị thay thế hoàn toàn bởi các dược phẩm hiện đại nhờ tính an toàn và hiệu quả đã được kiểm chứng [6]. Việc mù quáng tin vào lời đồn huyết lình khiến nhiều người bỏ lỡ các phương pháp phục hồi sau sinh khoa học và an toàn hơn.
Đầu tư số tiền lớn cho một thứ bột khô vách đá không chỉ gây lãng phí kinh tế mà còn khiến người bệnh mang tâm lý ỷ lại, trì hoãn can thiệp y tế khi cơ thể thực sự bị thiếu máu sau sinh.
Ai cần tuyệt đối tránh xa huyết lình?
Những phụ nữ sau sinh đang gặp tình trạng hoa mắt, chóng mặt, mất máu nhiều trong khi sinh cần tuyệt đối tránh xa các bài thuốc truyền miệng như huyết lình. Đây là những dấu hiệu cần được chẩn đoán và điều trị bởi bác sĩ chuyên khoa phụ sản bằng phác đồ chuẩn mực.
Các bà mẹ đang cho con bú, người có bệnh lý nền về đường tiêu hóa, suy giảm chức năng gan, thận càng phải cẩn trọng, không được tự ý nuốt hoặc ngâm rượu huyết lình uống. Bất kỳ thành phần độc hại nào tồn dư trong khối nhau khô đều có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho các cơ quan nội tạng.
Hướng dẫn chăm sóc và bổ máu khoa học sau sinh
Để cải thiện tình trạng thiếu máu sau sinh hiệu quả, sản phụ nên tuân thủ các hướng dẫn chăm sóc y tế chuẩn mực thay vì tìm kiếm dược liệu hoang dã. Việc bổ sung sắt và các vi chất dinh dưỡng cần được thực hiện qua các loại thuốc hoặc thực phẩm bảo vệ sức khỏe đã qua kiểm định, dưới sự tư vấn của bác sĩ chuyên khoa.
Chế độ ăn hằng ngày cần được xây dựng đa dạng với các nguồn thực phẩm tươi sạch, giàu sắt heme dễ hấp thu như thịt bò, thịt nạc, gan động vật được kiểm dịch kỹ lưỡng, kết hợp các loại rau lá xanh đậm. Bổ sung thêm thực phẩm giàu vitamin C như cam, bưởi, ớt chuông trong bữa ăn cũng giúp gia tăng khả năng hấp thu sắt của cơ thể.
Sản phụ nên uống đủ nước, nghỉ ngơi hợp lý, vận động nhẹ nhàng và tái khám đúng hẹn để xét nghiệm công thức máu định kỳ. Khi phát hiện các triệu chứng bất thường, việc thăm khám tại bệnh viện chuyên khoa là giải pháp an toàn nhất để bảo vệ sức khỏe mẹ và bé.
