Nhiều người bệnh đái tháo đường thường truyền tai nhau sử dụng các loại thảo dược dân gian với hy vọng tìm kiếm một giải pháp tự nhiên để kiểm soát đường huyết. Trong số đó, cây ích mẫu nam (tên khoa học là Leonotis nepetaefolia, thuộc họ Hoa môi - Lamiaceae) là một dược liệu được lưu truyền khá nhiều.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học thực nghiệm hiện nay cho thấy loài cây này mới chỉ được khảo sát ở quy mô ống nghiệm về khả năng ức chế enzym tiêu hóa carbohydrate, chứ chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người và tuyệt đối không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa chuẩn.
Cơn sốt thảo dược và kỳ vọng hạ đường huyết tự nhiên
Đái tháo đường tuýp 2 là bệnh mạn tính đặc trưng bởi tình trạng tăng đường huyết kéo dài, gây áp lực lớn về mặt điều trị và kinh tế trên toàn cầu [1]. Để giữ mức glucose trong máu ổn định, người bệnh thường phải kết hợp nhiều biện pháp từ dùng thuốc uống, tiêm insulin cho đến ăn kiêng khắt khe. Tâm lý muốn tìm kiếm sản phẩm thảo mộc lành tính, không tác dụng phụ khiến các bài thuốc từ ích mẫu nam được quan tâm.
Nhiều người tin rằng ích mẫu nam có thể chữa dứt điểm bệnh tiểu đường hoặc giúp bỏ hẳn thuốc tân dược. Những lời đồn thổi trên mạng xã hội vô tình khiến không ít bệnh nhân lơ là việc theo dõi chỉ số đường huyết định kỳ hoặc tự ý dừng thuốc kê đơn.
Việc hiểu đúng bản chất thực nghiệm của dược liệu này sẽ giúp người bệnh có cái nhìn khoa học, tránh những hệ lụy đáng tiếc do sử dụng sai cách hoặc đặt niềm tin không đúng chỗ.
Cơ chế kiểm soát đường huyết thông qua ức chế enzym
Trong cơ thể, nồng độ glucose trong máu tăng vọt sau các bữa ăn có chứa tinh bột chủ yếu nhờ sự hoạt động của các enzym tiêu hóa ở đường ruột. Hai enzym quan trọng nhất tham gia vào chu trình thủy phân carbohydrate là alpha-amylase và alpha-glucosidase [1, 7].
Alpha-amylase làm nhiệm vụ cắt các chuỗi carbohydrate phức tạp thành những mảnh nhỏ hơn, sau đó enzym alpha-glucosidase tại niêm mạc ruột non sẽ hoàn tất việc phân giải chúng thành đường đơn glucose [1, 7]. Việc làm chậm hoặc ức chế hoạt tính của alpha-glucosidase giúp giảm tốc độ hấp thu đường vào máu, từ đó ngăn chặn tình trạng tăng đường huyết đột ngột sau ăn [2].
Bên cạnh đó, phản ứng viêm mạn tính và stress oxy hóa cũng là hai yếu tố bệnh sinh nguy hiểm liên quan chặt chẽ đến sự tiến triển của đái tháo đường và các biến chứng mạch máu [1, 6].
Bằng chứng thực nghiệm từ cây ích mẫu nam nói lên điều gì?
Đối với ích mẫu nam (Leonotis nepetaefolia), giới khoa học đã tiến hành phân lập các hợp chất hóa thực vật để kiểm tra hoạt tính sinh học trong điều kiện phòng thí nghiệm.
Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã phân lập thành công một triterpenoid mới dạng glutinane đặt tên là nepetifoliol, cùng các hợp chất khác gồm dymacrin D và (+)-ar-tumerone từ dịch chiết n-hexane của các bộ phận trên mặt đất của cây Leonotis nepetaefolia [3]. Khi thử nghiệm hoạt tính ức chế enzym alpha-glucosidase trên mô hình in vitro, nghiên cứu ghi nhận chất (+)-ar-tumerone và một hợp chất khác là chrysophanol thể hiện hoạt tính ức chế enzym rất tốt với giá trị IC50 lần lượt là 5,3 ± 0,2 microg/mL và 4,9 ± 0,3 microg/mL [3]. Để so sánh, đối chứng dương dùng trong nghiên cứu là acarbose (một loại thuốc ức chế alpha-glucosidase phổ biến) có giá trị IC50 là 127,7 ± 0,2 microg/mL [3].
Ngoài tác dụng trên enzym, các nhà khoa học vào năm 2015 cũng khảo sát đặc tính chống viêm của cây Leonotis nepetaefolia [4]. Nghiên cứu phát hiện hai hợp chất diterpenoid là nepetaefuran và leonotinin từ loài cây này có khả năng ức chế mạnh con đường truyền tín hiệu LPS bằng cách ngăn chặn sự hoạt hóa phiên mã của yếu tố NF-kappaB [4]. Cụ thể, nepetaefuran ức chế mạnh mẽ việc sản sinh NO và CCL2 thông qua việc ức chế biểu hiện mRNA của iNOS và CCL2, gắn liền với việc kích hoạt Nrf2 và phản ứng stress mạng lưới nội chất [4].
Dù vậy, cần nhấn mạnh rằng toàn bộ các dữ liệu trên đều là nghiên cứu phân lập trên đĩa nghiệm và dòng tế bào trong phòng thí nghiệm. Bằng chứng hiện có chưa bao gồm các thử nghiệm trên người hay khảo sát hiệu quả toàn diện trên cơ thể sống phức tạp.
Những giới hạn lớn của các bằng chứng khoa học hiện hành
Mặc dù các chỉ số thực nghiệm in vitro của một số hoạt chất trong ích mẫu nam cho thấy tiềm năng ức chế enzym alpha-glucosidase mạnh hơn acarbose, người bệnh không thể đồng nhất kết quả ống nghiệm với tác dụng hạ đường huyết ở người [3].
Đầu tiên, nồng độ của các hoạt chất tinh khiết như (+)-ar-tumerone hay chrysophanol trong toàn bộ cây ích mẫu nam tự nhiên là rất nhỏ [3]. Khi người dân đun sắc hoặc hãm nước uống thông thường, hàm lượng hoạt chất chiết xuất được khó có thể đạt ngưỡng nồng độ mang lại hiệu quả dược lý như thử nghiệm [3].
Thứ hai, việc chiết xuất trong nghiên cứu sử dụng dung môi chuyên dụng như n-hexane, khác hoàn toàn với cách đun sắc dân gian bằng nước [3]. Hơn nữa, độ hấp thu qua ruột non, sinh khả dụng, quá trình chuyển hóa tại gan và đào thải qua thận của các chất này trên cơ thể sống vẫn chưa được làm sáng tỏ.
Do đó, các bằng chứng hiện tại mới dừng ở mức sàng lọc hoạt chất tự nhiên phục vụ định hướng nghiên cứu dược phẩm tương lai, hoàn toàn chưa đủ cơ sở để kết luận ích mẫu nam có thể dùng như một vị thuốc điều trị tiểu đường.
Những hiểu lầm tai hại khi tự ý dùng thảo dược hạ đường huyết
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì không độc và có thể uống thay thế thuốc tây". Người bệnh tiểu đường nếu tự ý ngưng thuốc điều trị theo đơn để chuyển sang uống nước ích mẫu nam sẽ đối mặt với nguy cơ đường huyết tăng vọt ngoài tầm kiểm soát.
Tình trạng đường huyết cao kéo dài không được kiểm soát sẽ dẫn đến hàng loạt biến chứng cấp tính và mạn tính nghiêm trọng như hôn mê nhiễm toan ceton, tổn thương võng mạc, suy giảm chức năng thận và bệnh lý thần kinh ngoại biên [2].
Một hiểu lầm khác là uống nước sắc thảo mộc càng đậm đặc thì tác dụng hạ đường huyết càng nhanh. Thói quen dùng dược liệu không rõ liều lượng có thể gây quá tải cho gan và thận, đặc biệt khi cơ địa người bệnh đái tháo đường vốn dĩ đã có nguy cơ suy giảm chức năng các cơ quan bài tiết.
Ai nên thận trọng và tuyệt đối không tự ý sử dụng?
Người mắc bệnh đái tháo đường đang sử dụng các thuốc hạ đường huyết theo đơn (như metformin, sulfonylurea, insulin) cần hết sức thận trọng. Việc tự ý phối hợp thảo mộc có tính chất ức chế enzym mà không kiểm tra đường huyết thường xuyên có thể gây khó lường trong kiểm soát chỉ số xét nghiệm.
Người đang có biến chứng suy thận hoặc suy gan do tiểu đường tuyệt đối không nên dùng các loại nước sắc thảo dược trôi nổi, chưa được kiểm soát về độc tính và độ an toàn. Tinh dầu của cây ích mẫu nam từng được ghi nhận có hoạt tính kháng khuẩn [5], nhưng dược tính toàn phần và tương tác dược động học chưa rõ ràng.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em là những nhóm đối tượng chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào liên quan đến việc dùng ích mẫu nam hỗ trợ đường huyết. Nhóm đối tượng này không được tự ý sử dụng dưới mọi hình thức.
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Nếu muốn sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào, bao gồm ích mẫu nam, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đánh giá tương tác và tính an toàn đối với thể trạng riêng biệt.
Tuyệt đối tuân thủ chỉ định dùng thuốc hạ đường huyết hiện hành, duy trì lối sống khoa học với chế độ ăn cân đối lượng carbohydrate, tăng cường chất xơ và luyện tập thể dục thể thao đều đặn. Đây là nền tảng cốt lõi được y học chứng minh giúp ổn định đường huyết dài lâu.
Khi dùng các sản phẩm hỗ trợ từ thiên nhiên, chỉ nên xem đó là biện pháp bổ trợ trong giới hạn liều lượng an toàn và cần chủ động đo đường huyết mao mạch định kỳ để theo dõi phản ứng của cơ thể.
Hiểu đúng giá trị của thảo dược giúp bạn bảo vệ sức khỏe một cách khoa học. Các dữ liệu thực nghiệm về ích mẫu nam mở ra hướng nghiên cứu tiềm năng, nhưng không thể thay thế cho lời khuyên y khoa và các liệu pháp điều trị tiêu chuẩn đã được chứng minh an toàn.
