Thói quen dùng màng mề gà chữa khó tiêu
Nhiều người có thói quen giữ lại lớp màng màu vàng bên trong mề gà, phơi khô rồi tán bột làm thuốc hỗ trợ tiêu hóa. Vị thuốc dân gian này thường được gọi là kê nội kim, lưu truyền với công dụng trị đầy bụng, khó tiêu và kích thích ăn uống. Rất nhiều người tin rằng lớp màng này chứa lượng lớn men tiêu hóa tự nhiên giúp phân giải nhanh thức ăn.
Tuy nhiên, các dữ liệu nghiên cứu khoa học thực tế không tìm thấy bằng chứng xác thực về hoạt tính protease hay amylase trực tiếp trong kê nội kim. Việc đánh đồng vị thuốc cổ truyền này với các loại men tiêu hóa hiện đại là một quan niệm chưa có cơ sở khoa học chứng minh.
Kê nội kim có chứa enzyme tiêu hóa hay không?
Men tiêu hóa hiện đại bao gồm các hoạt chất chuẩn hóa như protease cắt protein hay amylase phân giải tinh bột, giúp chia nhỏ thức ăn tại đường ruột. Trong khi đó, kê nội kim bản chất là lớp niêm mạc lót trong mề của loài gia cầm, có nhiệm vụ cơ học là bảo vệ cơ mề trước sự ma sát của sỏi đá và thức ăn thô.
Các tài liệu nghiên cứu hiện có hoàn toàn không ghi nhận dữ liệu về hoạt tính enzyme phân giải chất đạm hay tinh bột từ màng mề gà. Do đó, quan niệm uống bột kê nội kim tương tự như việc bổ sung men tiêu hóa công nghiệp là thiếu căn cứ thực nghiệm.
Cơ chế sinh học của hệ enzyme đường ruột
Quá trình tiêu hóa thức ăn trong cơ thể động vật và con người phụ thuộc vào mạng lưới enzyme nội sinh phức tạp tại các cơ quan tiêu hóa. Một nghiên cứu trên chuột công bố năm 2013 chỉ ra rằng cần tới 6 hoạt tính enzyme khác nhau để phân giải tinh bột thành đường glucose hấp thu được [1]. Hệ thống này bao gồm 2 alpha-amylase trong lòng ruột kết hợp cùng 4 tiểu đơn vị maltase-glucoamylase (MGAM) và sucrase-isomaltase (SI) tại niêm mạc [1].
Nghiên cứu này cũng phát hiện rằng ở mức ăn ít, chuột thiếu hụt thụ thể gen tạo enzyme MGAM có mức tạo glucose ngoại sinh thấp hơn chuột bình thường (p = 0,02), khẳng định vai trò điều hòa tinh bột chặt chẽ của các men đường ruột nội sinh [1]. Bên cạnh đó, các nghiên cứu sinh học khác cũng chỉ ra rằng việc bổ sung methionine làm tăng hoạt tính enzyme tiêu hóa ở cá tráp đỏ, cá trắm cỏ, tôm thẻ chân trắng và cá trôi Ấn Độ, còn việc bổ sung chế phẩm vi sinh hay acid hữu cơ trên gà thịt lại cho thấy sự thiếu nhất quán về hoạt tính men tiêu hóa [2].
Đánh giá các nghiên cứu thực nghiệm
Dữ liệu y học hiện nay không có thử nghiệm lâm sàng hay phân tích sinh hóa nào chứng minh kê nội kim chứa men protease hay amylase hoạt động được trong đường tiêu hóa người. Những nghiên cứu về enzyme liên quan tới màng da hoặc mô gia cầm chủ yếu tập trung vào các vấn đề phát triển tế bào hoặc miễn dịch vết thương.
Cụ thể, một nghiên cứu in vitro năm 1965 khảo sát lớp bì phôi gà 9 ngày tuổi cho thấy quá trình gắn kết sulphate vào phân đoạn kết tủa là phản ứng xúc tác bởi enzyme tế bào sợi, diễn ra tuyến tính trong 3,5 đến 4 giờ và đạt tối đa ở 37,5 độ C khi có oxy, hoàn toàn không liên quan đến chức năng phân giải thức ăn [3]. Ngoài ra, các khảo sát mô học vết thương hở trên người năm 1989 chỉ ghi nhận phản ứng của các chất ức chế proteinase như alpha-1-antichymotrypsin và alpha-2-macroglobulin tích tụ sau 15 đến 165 phút hoặc trên 60 phút để đánh giá sự sống sót của mô [4] [5]. Những dữ liệu này không hề phản ánh hoạt tính tiêu hóa của vị thuốc kê nội kim.
Sự biến thiên enzyme chuyển hóa giữa các cá thể
Hoạt tính chuyển hóa tại niêm mạc ruột người thực tế có sự khác biệt rất lớn tùy theo từng vùng giải phẫu và từng cá nhân. Một nghiên cứu năm 2020 trên biểu mô niêm mạc ruột người bảo quản lạnh từ 14 người hiến tặng cho thấy hỗng tràng có hoạt tính các enzyme chuyển hóa như CYP2C9, CYP3A, UGT, SULT, MAO và NAT1 cao hơn tá tràng và hồi tràng [6]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự khác biệt đáng kể giữa các cá thể trong mẫu khảo sát [6].
Điều này cho thấy khả năng dung nạp, xử lý các chất đưa vào đường tiêu hóa rất phức tạp và phụ thuộc hoàn toàn vào cấu trúc sinh học nội tại của cơ thể người. Kê nội kim không thể thay thế cho hệ thống men chuyển hóa hay men tiêu hóa nội sinh được sản xuất tự nhiên trong cơ thể.
Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng màng mề gà
Hiểu lầm lớn nhất của người tiêu dùng là cho rằng mề gà tiêu hóa được sỏi đá thì màng mề gà cũng giúp dạ dày người tiêu hóa mọi loại thức ăn cứng. Về mặt sinh học, mề gà nghiền nát thức ăn nhờ lực co bóp cơ học cực mạnh kết hợp với các hạt sỏi nhỏ, không phải bằng dịch men tiêu hóa đậm đặc.
Một sai lầm khác là dùng kê nội kim để thay thế men tiêu hóa kê đơn cho người bị suy tụy hoặc thiếu hụt men bẩm sinh. Kê nội kim không cung cấp amylase hay protease chuẩn hóa, nên việc tự ý bỏ thuốc điều trị để uống bột màng mề gà có thể khiến tình trạng kém hấp thu trở nên trầm trọng hơn.
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Người mắc các bệnh lý đường tiêu hóa mạn tính như viêm loét dạ dày tá tràng, suy gan, suy tụy không nên tự ý dùng kê nội kim thay thế thuốc điều trị. Trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai cũng cần thận trọng, tránh dùng các sản phẩm bột màng mề gà chế biến thủ công không đảm bảo vệ sinh.
Màng mề gà là nơi tiếp xúc trực tiếp với thức ăn thừa và chất thải của gia cầm, tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn, ký sinh trùng nếu không được làm sạch và xử lý nhiệt đúng cách. Người đang có bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào.
Hướng áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Nếu người dùng lựa chọn kê nội kim như một vị thuốc y học cổ truyền để hỗ trợ tiêu hóa theo thói quen, chỉ nên dùng với lượng vừa phải sau khi đã sơ chế sạch sẽ, sao vàng tán bột mịn. Tuyệt đối không tự ý dùng liều cao kéo dài hoặc kỳ vọng tác dụng phân giải đạm, tinh bột nhanh chóng như men tiêu hóa tân dược.
Để hệ tiêu hóa hoạt động khỏe mạnh, giải pháp bền vững nhất vẫn là duy trì chế độ ăn uống cân bằng, nhai kỹ, uống đủ nước và tăng cường vận động. Khi xuất hiện các triệu chứng đầy bụng, khó tiêu kéo dài hoặc nghi ngờ thiếu hụt enzyme tiêu hóa, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và chỉ định điều trị phù hợp, không nên tự ý dựa vào các bài thuốc truyền miệng chưa được khoa học chứng thực.