Nhiều người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn giải tỏa căng thẳng thần kinh và cải thiện giấc ngủ một cách lành tính. Trong số đó, kava (còn gọi là Piper methysticum) từng được quảng bá rộng rãi như một giải pháp thảo mộc hỗ trợ lo âu tại nhiều quốc gia phương Tây. Tuy nhiên, đằng sau tác dụng giải lo âu là những báo cáo y khoa đáng lo ngại về độc tính trên gan, dẫn đến các cảnh báo nghiêm ngặt và lệnh cấm lưu hành tại một số thị trường.
Liệu kava có thực sự an toàn cho tất cả mọi người hay tiềm ẩn những rủi ro sức khỏe nghiêm trọng? Câu trả lời từ các dữ liệu lâm sàng cho thấy kava có nguy cơ gây độc tế bào gan khó lường, đặc biệt nguy hiểm đối với 5 nhóm đối tượng gồm người có bệnh nền về gan, phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ em và người vận hành máy móc hoặc làm công việc đòi hỏi tập trung cao độ.
Kava là gì và vì sao lại gây chú ý?
Kava là một loài cây thuộc họ Hồ tiêu (Piperaceae), có nguồn gốc từ các hòn đảo ở khu vực Nam Thái Bình Dương [1]. Theo truyền thống lâu đời của người dân bản địa, phần thân rễ của cây kava được nghiền nát và chiết xuất trong nước để tạo thành loại đồ uống sử dụng trong các nghi lễ cộng đồng hoặc dịp giao lưu văn hóa [2], [1].
Khi du nhập vào các nước phương Tây, kava được các nhà sản xuất chế biến thành các dạng sản phẩm thương mại chiết xuất bằng cồn (ethanol) hoặc axeton dưới dạng viên nang, cồn thuốc hoặc bột thảo dược hỗ trợ an thần và giảm âu lo [1]. Bên cạnh đó, kava cũng từng được đưa vào nghiên cứu thử nghiệm nhằm đánh giá tiềm năng hỗ trợ giảm cảm giác thèm thuốc lá và các chất gây ung thư ở người hút thuốc [3]. Dù vậy, việc thương mại hóa ồ ạt kava đã kéo theo hàng loạt lo ngại y tế khi các ca tổn thương gan cấp tính liên tiếp được ghi nhận [1], [4].
Cơ chế tác động của kava đối với lá gan
Độc tính trên gan do kava gây ra là một dạng tổn thương gan do thảo dược (Herb-Induced Liver Injury - HILI) đã được y văn thế giới xác lập và mô tả chi tiết [5]. Các nhà khoa học đã chỉ ra rằng rủi ro này xảy ra không phụ thuộc vào loại dung môi dùng để chiết xuất, bởi các tổn thương được ghi nhận ở cả dịch chiết truyền thống qua nước lẫn dịch chiết cồn hoặc axeton công nghiệp [1], [5].
Ở cấp độ tế bào học và chuyển hóa vi thể, kava tác động tiêu cực đến gan thông qua nhiều con đường sinh học phức tạp [5]. Các hợp chất chuyển hóa từ kava có thể ức chế hoặc tương tác mạnh với hệ enzym cytochrom P450 tại vi thể gan, gây rối loạn chuyển hóa thuốc và đào thải độc chất ngoại sinh [5]. Đồng thời, các thành phần trong dịch chiết kava còn gây cạn kiệt nguồn dự trữ glutathione nội bào tại mô gan, làm suy giảm nghiêm trọng khả năng tự khử độc và chống oxy hóa của cơ thể [5].
Bên cạnh đó, việc thay đổi hoạt tính của protein vận chuyển P-glycoprotein, ức chế enzym cyclooxygenase cùng với sự hiện diện của các chất có độc tính nội tại như flavokavain A và B trong nguyên liệu kava kém chất lượng hoặc lấy từ các bộ phận không phù hợp của cây được xem là các yếu tố sinh bệnh học cốt lõi [3], [5].
Bằng chứng khoa học về độc tính gan từ các ca bệnh thực tế
Mối liên hệ giữa kava và độc tính gan không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu hồi cứu và báo cáo ca lâm sàng cụ thể [1], [4]. Một thử nghiệm tái phơi nhiễm dương tính với kava trên bệnh nhân đã chính thức xác nhận loại thảo dược này có khả năng trực tiếp gây độc cho gan [1].
Vào năm 2002, các cơ quan quản lý dược phẩm tại Đức đã phải ban hành lệnh cấm lưu hành đối với các sản phẩm chiết xuất kava bằng cồn và axeton sau khi ghi nhận hàng loạt ca bệnh lý gan nghiêm trọng [1]. Trong một phân tích tổng quan lâm sàng năm 2010 áp dụng phương pháp đánh giá quan hệ nhân quả có cấu trúc và định lượng trên 14 bệnh nhân tổn thương gan liên quan đến kava trên toàn cầu, kết quả xác định: khả năng kava gây độc gan ở mức rất cao trong 1 ca, mức có thể xảy ra trong 4 ca và mức có khả năng trong 9 ca [1]. Đáng chú ý, 14 bệnh nhân này đã sử dụng đa dạng các dạng bào chế gồm chiết xuất nước (3 ca), chiết xuất cồn (5 ca), chiết xuất axeton (4 ca) và các sản phẩm hỗn hợp chứa kava (2 ca) [1].
Độc tính không chỉ giới hạn ở các chế phẩm công nghiệp phương Tây mà còn xuất hiện ngay cả trong các dạng thức truyền thống [2]. Một báo cáo ca lâm sàng năm 2009 đã mô tả trường hợp một du khách bị viêm gan nhiễm độc nặng sau khi chỉ uống nước kava được chuẩn bị theo nghi lễ truyền thống tại quần đảo Samoa [2].
Nghiêm trọng hơn, một báo cáo ca bệnh năm 2019 tại Brazil ghi nhận trường hợp bệnh nhân bị suy gan cấp tính và phải ghép gan chỉ sau 52 ngày sử dụng thảo dược kava [4]. Phân tích theo thuật toán RUCAM đã xác định chắc chắn mối liên hệ nhân quả giữa kava và tình trạng tổn thương gan này [4]. Đáng chú ý, bệnh nhân dùng đúng liều lượng quy chuẩn, không có dấu hiệu quá liều và kiểm nghiệm hóa học mẫu thảo dược không tìm thấy tạp chất hay chất nhiễm bẩn, cho thấy phản ứng độc hại có thể khởi phát ngay từ đặc tính nội tại của thảo dược ở liều thông thường [4].
5 nhóm người đối diện nguy cơ cao khi tiếp cận kava
Dựa trên các dữ liệu về dược lý và an toàn điều trị, việc sử dụng kava tiềm ẩn nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng đối với một số nhóm đối tượng cụ thể.
Thứ nhất là người có tiền sử hoặc đang mắc các bệnh lý về gan. Trong các quy trình thử nghiệm lâm sàng hiện đại, các đối tượng có bệnh lý nền về gan luôn bị loại trừ hoàn toàn khỏi việc dùng kava nhằm ngăn ngừa nguy cơ tổn thương bùng phát [3]. Dù tỷ lệ gặp độc tính gan ước tính dưới 0,3 ca trên một triệu liều dùng, người có tổn thương gan sẵn có lại mang nguy cơ cao bị biến chứng suy gan cấp tính [3], [4].
Thứ hai là phụ nữ mang thai. Cần làm rõ rằng hiện nay chưa có nghiên cứu thử nghiệm trực tiếp về tính an toàn của kava trên phụ nữ mang thai. Dữ liệu y khoa từ các nghiên cứu về bệnh gan mạn tính trong thai kỳ năm 2020 cho thấy bệnh lý gan ở thai phụ dù hiếm gặp nhưng luôn tiềm ẩn rủi ro rất cao cho cả mẹ và thai nhi, đòi hỏi phải theo dõi đa chuyên khoa và đánh giá khắt khe về độ an toàn của mọi loại dược phẩm [6]. Do kava đã được xác nhận có độc tính trên gan, việc một thảo dược gây độc tế bào gan xuất hiện trong thai kỳ sẽ đe dọa trực tiếp đến tính mạng của người mẹ và thai nhi [6], [1].
Thứ ba là phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú. Hiện tại chưa có nghiên cứu khoa học nào đánh giá sự bài tiết của kavalactone hay các chất chuyển hóa độc hại của kava qua sữa mẹ hoặc mức độ an toàn của nó trên trẻ sơ sinh bú mẹ. Với bằng chứng kava gây độc tế bào gan nội tại và gây suy giảm chất chống oxy hóa glutathione, nhóm người nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn không nên sử dụng nhằm tránh bất kỳ nguy cơ phơi nhiễm chất độc nào sang trẻ nhỏ [4], [5].
Thứ tư là trẻ em. Dữ liệu hiện có về kava hoàn toàn được thực hiện trên người trưởng thành hoặc bệnh nhân lớn tuổi, chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào trên trẻ em. Hệ thống enzym chuyển hóa cytochrom P450 và chức năng khử độc gan ở trẻ nhỏ chưa hoàn thiện toàn diện, khiến trẻ đối diện rủi ro tổn thương gan cấp tính nặng nề hơn rất nhiều nếu vô tình sử dụng kava [5].
Thứ năm là người vận hành máy móc, lái xe hoặc làm công việc đòi hỏi sự chuẩn xác cao. Kava là thảo dược có tác động an thần và giải lo âu mạnh mẽ trên hệ thần kinh trung ương [1], [4]. Tác dụng làm dịu này có thể dẫn tới suy giảm phản xạ vận động, buồn ngủ và giảm khả năng phán đoán nhanh, gây mất an toàn lao động nghiêm trọng.
Tương tác nguy hiểm với thuốc và các chất chuyển hóa qua gan
Một trong những yếu tố rủi ro hàng đầu làm bùng phát độc tính của kava là hiện tượng tương tác thuốc khi sử dụng phối hợp [1], [5]. Các báo cáo y khoa nhấn mạnh rằng tình trạng phối hợp kava với các loại thuốc tân dược khác hoặc các thảo dược tổng hợp là nguyên nhân xuất hiện tổn thương gan ở hầu hết bệnh nhân [1], [5].
Khi dùng kava, người dùng tuyệt đối không được tự ý kết hợp với các chất chuyển hóa qua gan khác [3], [5]. Trong các quy trình theo dõi an toàn lâm sàng, người tham gia được yêu cầu kiểm soát chặt chẽ việc uống rượu bia (tối đa không quá 1 ly mỗi ngày) và phải kiêng hoàn toàn các sản phẩm giảm đau hạ sốt chứa acetaminophen [3]. Rượu bia và acetaminophen khi đi qua gan đều tiêu tốn lượng lớn glutathione và cạnh tranh hệ enzym cytochrom P450; nếu cộng hưởng với kava, nguy cơ hoại tử tế bào gan sẽ tăng vọt [3], [5].
Ngoài ra, việc dùng kava kéo dài vượt quá khuyến cáo hoặc dùng liều quá mức quy định cũng là yếu tố nguy cơ thường gặp được ghi nhận trong các đợt bùng phát tổn thương gan [1], [5].
Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng thảo dược kava
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng "thảo mộc tự nhiên thì không gây hại" [4]. Tại nhiều quốc gia, thói quen tự dùng thảo dược để trị bệnh mà không có hướng dẫn chuyên môn đang dẫn tới những hậu quả tai hại [4]. Ca bệnh phải ghép gan tại Brazil là minh chứng rõ ràng: sản phẩm kava đạt tiêu chuẩn liều lượng và không nhiễm tạp chất độc hại vẫn có thể gây suy gan cấp tính do cơ chế phản ứng riêng biệt của từng cá thể [4].
Một hiểu lầm khác là cho rằng chỉ có kava chiết xuất bằng dung môi hóa học như cồn hoặc axeton mới độc, còn cách uống pha nước truyền thống thì an toàn [1]. Trên thực tế, các ca viêm gan nhiễm độc nặng đã được ghi nhận trực tiếp sau các buổi tiệc dùng nước kava truyền thống tại Nam Thái Bình Dương [2]. Hơn nữa, chất lượng nguồn nguyên liệu kava đóng vai trò vô cùng cốt lõi: nếu nhà sản xuất sử dụng sai giống cây, thu hoạch sai bộ phận (như dùng thân hoặc lá thay vì phần thân rễ của các giống chuẩn) hoặc quy trình bảo quản kém thì lượng độc chất flavokavain A, B và các tạp chất sẽ tăng cao, gây tổn thương gan nặng nề bất kể dùng phương pháp pha chế nào [1], [3], [5].
Lời khuyên an toàn và cách phòng ngừa rủi ro
Đối với những người đang quan tâm đến kava, an toàn phải luôn được đặt lên hàng đầu. Các nghiên cứu lâm sàng mới hiện nay đang hướng tới các dạng bào chế đặc biệt được loại bỏ hoàn toàn flavokavain A và B (dạng AB-free kava) để cải thiện độ an toàn [3]. Tuy nhiên, các chế phẩm này vẫn đang trong quá trình thử nghiệm và chưa thể coi là hoàn toàn không có rủi ro [3].
Nếu có ý định hoặc đang sử dụng bất kỳ chế phẩm nào liên quan đến kava, người tiêu dùng cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc y tế:
Trước hết, luôn tham vấn ý kiến của bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi dùng, đặc biệt nếu đang mắc bệnh nền hoặc đang dùng bất kỳ loại thuốc điều trị nào khác [1], [5]. Tuyệt đối không dùng kava nếu nằm trong 5 nhóm đối tượng có nguy cơ cao nêu trên.
Thứ hai, không dùng quá liều và không sử dụng liên tục kéo dài nhiều ngày [1], [4], [5]. Tránh xa các sản phẩm trôi nổi không rõ nguồn gốc, giống cây và bộ phận chiết xuất [5].
Thứ ba, cần chủ động theo dõi các chỉ số sinh hóa chức năng gan như men gan ALT, AST, ALP và nồng độ bilirubin toàn phần [3]. Khi có bất kỳ biểu hiện nghi ngờ tổn thương gan như vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, mệt mỏi cực độ, chán ăn hoặc buồn nôn, cần ngừng dùng thảo dược ngay lập tức và đến bệnh viện kiểm tra [3], [4].
Kava có thể mang lại những tác dụng an thần nhất định nhưng rủi ro sức khỏe đi kèm là hoàn toàn có thật và rất khó lường trước [1], [4]. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước những lời quảng cáo vô căn cứ, cân nhắc kỹ giữa lợi ích giải tỏa tâm lý và nguy cơ tổn thương gan vĩnh viễn để bảo vệ sức khỏe của bản thân và gia đình.
