Kháng viêm từ sài đất: Dữ liệu thực nghiệm chứng minh gì?

Cây thuốc dân gian quen thuộc trong các bài thuốc tiêu viêm

Sài đất từ lâu đã là loại cây quen thuộc mọc hoang hoặc được trồng nhiều tại các vùng quê Việt Nam. Trong kinh nghiệm dân gian, loài thảo dược này thường được dùng để nấu nước tắm trị rôm sảy, mụn nhọt hoặc sắc uống để làm mát gan, tiêu độc và giảm các triệu chứng viêm nhiễm ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, nhiều người vẫn băn khoăn liệu tác dụng làm dịu viêm của sài đất có thực sự dựa trên cơ sở khoa học hay chỉ là kinh nghiệm truyền miệng.

Các nghiên cứu dược lý hiện đại đã phát hiện ra rằng trong cây sài đất chứa nhiều nhóm hoạt chất sinh học đáng chú ý, nổi bật nhất là wedelolactone ^[1], ^[3]. Hoạt chất này thuộc nhóm coumestan, một hợp chất polyphenol tự nhiên mang lại nhiều hoạt tính sinh học đa dạng ^[4], ^[2]. Dù vậy, phần lớn các dữ liệu khoa học hiện nay mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên mô hình tế bào và động vật gặm nhấm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người.

Cơ chế tác động của wedelolactone dưới góc nhìn khoa học

Phản ứng viêm là quá trình tự vệ tự nhiên của cơ thể trước các tác nhân gây hại, nhưng phản ứng viêm quá mức hoặc mạn tính có thể làm tổn thương nghiêm trọng đến các mô và cơ quan. Ở cấp độ phân tử, wedelolactone can thiệp vào nhiều con đường truyền tín hiệu gây viêm then chốt để làm giảm sự phóng thích của các chất trung gian hóa học ^[1], ^[5].

Cụ thể, hoạt chất này có khả năng ức chế con đường truyền tín hiệu IL-6/STAT3, một trục truyền tin quan trọng thúc đẩy sự tăng sinh của các phản ứng viêm mạn tính ^[1]. Ngoài ra, wedelolactone còn can thiệp vào phức hợp thể viêm NLRP3 bên trong tế bào đại thực bào ^[5]. Thể viêm NLRP3 được ví như một "ngòi nổ" kích hoạt sản sinh các cytokine tiền viêm nguy hiểm; việc ức chế phức hợp này giúp ngăn chặn hiện tượng tế bào chết do viêm và hạn chế tổn thương mô lan rộng ^[5].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu còn ghi nhận wedelolactone có khả năng làm tăng biểu hiện của protein ức chế IkappaBalpha, từ đó phong tỏa sự dịch chuyển vào nhân tế bào của phức hợp NF-kappaB ^[6]. Con đường NF-kappaB là "công tắc" điều khiển quá trình sản sinh ra hàng loạt chất gây viêm trong cơ thể ^[4], ^[6].

Giảm viêm đại tràng trên mô hình thực nghiệm động vật

Để kiểm tra tác dụng kháng viêm trong các bệnh lý mạn tính cụ thể, một nghiên cứu công bố năm 2023 đã đánh giá hiệu quả của wedelolactone trên mô hình chuột cống trắng Wistar bị viêm loét đại tràng do hóa chất dextran sulfate sodium (DSS) ^[1]. Chuột thí nghiệm được chia ngẫu nhiên thành 4 nhóm (mỗi nhóm 6 con), bao gồm nhóm chứng sử dụng nước lã, nhóm đối chứng dùng DSS 5% trong 7 ngày, và 2 nhóm điều trị dùng DSS 5% kèm theo wedelolactone với các liều lần lượt là 50 mg/kg/ngày và 100 mg/kg/ngày trong suốt 7 ngày thử nghiệm ^[1].

Kết quả nghiên cứu ghi nhận hoạt chất wedelolactone làm giảm mạnh sự phóng thích các cytokine tiền viêm trong mô đại tràng như IL-1a, IL-1b, IL-2, TNF, INFgamma, STAT3 và hóa ứng động CCL-5 ^[1]. Nghiên cứu kết luận rằng liều uống 100 mg/kg giúp làm giảm đáng kể các tổn thương bệnh lý trên mô đại tràng, đồng thời ức chế sự xâm nhập của tế bào viêm và hoạt tính enzyme myeloperoxidase thông qua việc điều hòa giảm con đường tín hiệu IL-6/STAT3 ^[1]. Dù vậy, đây chỉ là kết quả thu được trên mô hình chuột bị viêm đại tràng cấp bằng hóa chất, không thể phản ánh trọn vẹn sự phức tạp của bệnh lý viêm loét đại tràng mạn tính trên người.

Tác động lên thể viêm NLRP3 và phản ứng sốc viêm

Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã làm sáng tỏ thêm cơ chế kháng viêm của wedelolactone trên các dòng tế bào đại thực bào (BMDM, J774A.1 và THP-1) và chuột thí nghiệm ^[5]. Nghiên cứu nhận thấy wedelolactone thúc đẩy quá trình phosphoryl hóa Ser/Thr của NLRP3 phụ thuộc vào tín hiệu PKA, từ đó phong tỏa sự kích hoạt thể viêm NLRP3, ức chế hiện tượng pyroptosis (chết tế bào theo chương trình do viêm) và làm giảm tiết cytokine IL-1beta ^[5]. Hoạt chất này cũng ngăn chặn sự tạo cụm và kết tụ của protein cầu nối ASC ^[5].

Trên mô hình chuột thực nghiệm bị viêm khớp gút và viêm phúc mạc do tinh thể monosodium urate (MSU), wedelolactone đã làm giảm lượng IL-1beta, giảm sự thâm nhiễm của bạch cầu trung tính vào khoang phúc mạc, đồng thời làm giảm biểu hiện của caspase-1 hoạt hóa và IL-1beta trong mô khớp ^[5].

Song song đó, một nghiên cứu vào năm 2018 tiến hành trên tế bào đại thực bào tủy xương chuột (BMDM) cho thấy, việc tiền xử lý với wedelolactone ở nồng độ 30 microg/mL đã ức chế đáng kể sự tiết các cytokine TNF-alpha, IL-6 và IL-12p40 do zymosan kích thích, đồng thời giảm sản sinh gốc tự do superoxide, giảm enzyme NADPH oxidase và ức chế phosphoryl hóa phân tử p47phox ^[7]. Đặc biệt, trên chuột thí nghiệm, liều tiêm 30 mg/kg wedelolactone đã giải cứu động vật khỏi tình trạng sốc viêm do zymosan thông qua việc ức chế nồng độ cytokine toàn thân ^[7].

Hoạt tính chống oxy hóa và các tiềm năng dược lý khác

Không chỉ dừng lại ở hoạt chất tinh khiết wedelolactone, bản thân cao chiết từ lá cây sài đất (Sphagneticola calendulacea) cũng thể hiện nhiều hoạt tính đáng chú ý. Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá dịch chiết methanol từ lá sài đất khô (MESL) ^[3]. Phân tích hóa thực vật ghi nhận hàm lượng phenolic tổng số đạt 32,86 mg/g (tương đương acid gallic) và flavonoid tổng số đạt 127,26 mg/g (tương đương catechin) ^[3]. Dịch chiết lá thể hiện khả năng dọn gốc tự do tốt qua 5 phép thử nghiệm với giá trị IC50 đạt từ 70,5 mug/mL trở lên ^[3].

Cũng trong nghiên cứu này, dịch chiết MESL thể hiện tác dụng chống khối u trên chuột mang tế bào ung thư biểu mô cổ trướng Ehrlich (EAC) ^[3]. Ở các liều 50 mg/kg và 100 mg/kg thể trọng, dịch chiết làm tăng tỷ lệ tế bào EAC chết theo chu trình, ức chế đáng kể sự phát triển tế bào ung thư và giúp kéo dài thời gian sống của chuột thí nghiệm so với nhóm đối chứng ^[3].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu tổng quan và thực nghiệm khác còn chỉ ra wedelolactone có khả năng ức chế sự nhân lên của virus cự bào ở người (HCMV) ở giai đoạn sớm và giai đoạn tạo ADN ^[2], thúc đẩy biệt hóa tế bào tạo ngà răng ^[6], hỗ trợ ức chế enzyme alpha-glucosidase (80,65%) và alpha-amylase (93,83%) liên quan đến chuyển hóa đường ^[8], cũng như tiềm năng ức chế khối u tuyến tiền liệt khi nghiên cứu trên mô hình tế bào và chuột ghép ngoại dị ^[4].

Khoảng cách lớn từ phòng thí nghiệm tới cơ thể người

Mặc dù các dữ liệu thực nghiệm đưa ra nhiều tín hiệu khả quan, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các bằng chứng này. Hiện tại, toàn bộ các cơ chế tác động và số liệu liều lượng nêu trên đều bắt nguồn từ các nghiên cứu trong ống nghiệm trên dòng tế bào hoặc trên chuột gặm nhấm ^[1], ^[3], ^[5], ^[7]. Đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn nào được thực hiện để đánh giá tác dụng kháng viêm của hoạt chất này trên bệnh nhân.

Cơ thể người có hệ thống chuyển hóa, hấp thu và đào thải thuốc phức tạp hơn động vật rất nhiều. Hơn nữa, nồng độ hoạt chất tinh khiết wedelolactone được dùng trong phòng thí nghiệm (từ 30 mg/kg đến 100 mg/kg thể trọng động vật) có sự khác biệt rất lớn so với hàm lượng wedelolactone tự nhiên có trong một nắm lá sài đất tươi hoặc khô ^[1], ^[7]. Việc đun nấu thảo mộc theo cách thông thường khó có thể bảo đảm kiểm soát chính xác nồng độ hoạt chất hấp thu vào máu. Do đó, không thể đánh đồng hiệu quả kháng viêm trong phòng thí nghiệm với việc uống nước sài đất sẽ điều trị được các bệnh viêm nhiễm phức tạp.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng sài đất?

Do thiếu các dữ liệu nghiên cứu an toàn và độc tính chuyên sâu trên các đối tượng nhạy cảm, người dân không nên tùy tiện sử dụng các chế phẩm sài đất liều cao hoặc uống kéo dài. Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ sơ sinh là những nhóm đối tượng chưa có dữ liệu nghiên cứu về tính an toàn, vì vậy cần tránh tự ý uống nước sắc thảo dược này.

Những người có tiền sử dị ứng thực vật, viêm da cơ địa cần cẩn trọng khi dùng nước lá sài đất để tắm hoặc đắp lên các vết thương hở, vết loét đang chảy dịch. Việc đắp bã lá không đảm bảo vệ sinh có thể tiềm ẩn nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn. Ngoài ra, người đang mắc các bệnh lý mạn tính về gan, thận hoặc đang sử dụng các thuốc chuyển hóa qua gan cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng để phòng ngừa các tương tác thuốc không mong muốn.

Lời khuyên áp dụng và sử dụng an toàn trong đời sống

Trong đời sống thường ngày, sài đất vẫn có thể được ứng dụng theo kinh nghiệm dân gian nhưng với vai trò là một biện pháp hỗ trợ vệ sinh ngoài da dịu nhẹ. Người dân chỉ nên sử dụng cây tươi có nguồn gốc rõ ràng, không bị phun thuốc trừ sâu hay nhiễm hóa chất độc hại. Trước khi dùng để nấu nước tắm hoặc lau rửa vùng da mẩn ngứa, cần rửa sạch nhiều lần dưới vòi nước và ngâm nước muối loãng.

Nếu muốn sử dụng sài đất dưới dạng nước uống giải nhiệt, chỉ nên dùng với lượng vừa phải, uống xen kẽ chứ không nên lạm dụng thay thế hoàn toàn cho nước lọc hàng ngày. Tuyệt đối không tự ý ngưng các loại thuốc kháng sinh, thuốc kháng viêm hay thuốc điều trị bệnh mạn tính do bác sĩ chỉ định để chuyển sang uống nước lá sài đất. Khi cơ thể xuất hiện các triệu chứng viêm nhiễm nặng, sốt cao kéo dài hoặc tổn thương da lan rộng, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời.

Nhìn chung, wedelolactone trong sài đất là hoạt chất tự nhiên giàu tiềm năng với nhiều cơ chế kháng viêm đã được ghi nhận trên tế bào và mô hình động vật. Tuy nhiên, thảo dược này chỉ đóng vai trò hỗ trợ và người dùng cần tỉnh táo trước những lời quảng cáo thổi phồng công dụng khi chưa có thử nghiệm lâm sàng xác nhận.