Mỗi khi thời tiết thay đổi, triệu chứng ho dai dẳng và rát họng thường xuất hiện ở nhiều gia đình. Để làm dịu cổ họng, phương pháp dân gian quen thuộc là dùng quả khế thái lát đem chưng với đường phèn. Nhiều người tin rằng món ăn này có tác dụng diệt khuẩn vòm họng và chữa dứt cơn ho.
Tuy nhiên, dưới góc nhìn y học hiện đại, bài thuốc này chủ yếu hỗ trợ làm ẩm và làm dịu niêm mạc họng nhờ dung dịch ngọt, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh khả năng kháng khuẩn đường hô hấp chuyên biệt.
Cơ chế tác động: Vì sao khế chưng đường phèn tạo cảm giác dễ chịu?
Cảm giác bớt ngứa rát cổ họng sau khi dùng khế chưng đường phèn thực chất đến từ tác động vật lý và phản xạ niêm mạc. Khi đường phèn tan ra cùng dịch tiết nhiều nước từ quả khế tạo thành một dung dịch sánh đặc. Chất lỏng này phủ lên bề mặt niêm mạc vòm họng đang bị kích ứng, tạo một màng ngăn tạm thời giúp giữ ẩm mô mềm.
Vị ngọt của đường phèn kích thích tăng tiết nước bọt tự nhiên, giúp bôi trơn thành họng liên tục. Nước bọt và chất lỏng ấm làm giảm sự nhạy cảm của các thụ thể thần kinh cảm giác vùng hầu họng. Khi các thụ thể này bớt bị kích ứng bởi luồng không khí khô lạnh, phản xạ kích thích ho sẽ tạm thời lắng xuống.
Như vậy, hiệu quả giảm ho tức thì không bắt nguồn từ cơ chế tiêu diệt virus hay vi khuẩn của quả khế. Cốt lõi của tác dụng này phụ thuộc vào độ ẩm và vị ngọt bọc niêm mạc giống như nhiều dạng siro ho thông thường.
Dữ liệu khoa học: Nghiên cứu thực tế nói gì về khế?
Để đánh giá chính xác tác dụng dược lý của khế, cần xem xét các công bố khoa học hiện có trên thế giới. Dữ liệu y khoa về chiết xuất từ cây khế (Averrhoa carambola) hiện tập trung chủ yếu vào nghiên cứu tiền lâm sàng và một số ít chỉ số chống viêm [1].
Một đánh giá tổng quan công bố năm 2021 chỉ ra rằng các dữ liệu lâm sàng về cây khế trên người còn rất hạn chế [1]. Đánh giá nhắc đến một nghiên cứu thực hiện năm 2011 do các nhà khoa học tiến hành trên chuột đực dòng Swiss [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất ethanol bôi ngoài da từ lá khế giúp giảm phù nề tai chuột do dầu croton gây ra tùy thuộc vào liều dùng [1]. Chiết xuất này hoặc các phân đoạn của nó có khả năng ức chế hoạt tính của enzyme myeloperoxidase, gợi ý tác động lên sự di chuyển của tế bào trong quá trình viêm [1].
Bên cạnh đó, dữ liệu trên người cho đến nay chỉ có một nghiên cứu được ghi nhận vào năm 2016 [1]. Nghiên cứu tiến hành đánh giá nồng độ các yếu tố tiền viêm ở những người cao tuổi sống tại cộng đồng sau 4 tuần uống nước ép quả khế [1]. Kết quả ghi nhận có sự suy giảm các chỉ số gồm yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), interleukin-23 (IL-23) và oxit nitric (NO) [1].
Mặc dù việc tiêu thụ nước ép khế trong 4 tuần cho thấy sự giảm thiểu một số dấu ấn tiền viêm toàn thân, nghiên cứu này không đánh giá tác dụng trị ho, viêm họng hay bệnh đường hô hấp cấp tính [1]. Các bằng chứng khoa học hiện tại chưa ghi nhận bất kỳ thử nghiệm nào chứng minh quả khế hấp chín có tác dụng ức chế trực tiếp vi khuẩn vùng họng.
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng
Từ các tài liệu y khoa, lợi ích có thể thấy rõ của bài thuốc khế chưng đường phèn là cung cấp dịch ẩm, hỗ trợ dịu họng tức thì và bổ sung dinh dưỡng thực vật từ trái cây. Sự kết hợp giữa vị chua nhẹ của khế và đường phèn giúp người bệnh dễ nuốt hơn khi cổ họng bị khô rát.
Dù vậy, giới hạn nghiên cứu còn rất lớn. Thử nghiệm kháng viêm bằng chiết xuất lá khế chỉ mới thực hiện trên mô hình chuột [1]. Trong khi đó, can thiệp nước ép quả khế trên người cao tuổi chỉ tập trung vào các chất trung gian gây viêm trong máu trong thời gian 4 tuần, không phải dạng khế chưng nhiệt độ cao để trị ho cấp tính [1].
Hiện tại hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm mù đôi có đối chứng để khẳng định khế chưng đường phèn có thể thay thế các thuốc điều trị nhiễm trùng hô hấp. Người bệnh không nên nhầm lẫn tác dụng làm dịu cơ học tạm thời với đặc tính kháng sinh diệt mầm bệnh.
Hiểu lầm thường gặp về việc dùng khế chưng đường phèn
Nhiều người cho rằng các bài thuốc dân gian từ thảo mộc hay trái cây tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc kê đơn. Đây là một quan niệm sai lầm có thể dẫn đến việc trì hoãn điều trị y tế cần thiết.
Một hiểu lầm phổ biến khác là việc hấp khế với đường phèn sẽ giải phóng ra các chất kháng sinh tự nhiên tiêu diệt tận gốc vi khuẩn trong phế quản. Dưới tác động nhiệt độ cao, cấu trúc một số hợp chất thực vật có thể bị biến đổi. Khế chưng đường chỉ đơn thuần đóng vai trò là một dung dịch siro thảo mộc làm dịu họng, không tiêu diệt được các chủng vi khuẩn gây viêm phế quản hay viêm amidan mủ.
Cũng không ít người tin rằng khế càng chua hay chưng càng nhiều đường thì hiệu quả trị ho càng nhanh. Lượng đường quá đậm đặc có thể gây kích ứng ngược vòm họng của một số người nhạy cảm, đồng thời làm tăng gánh nặng đường huyết mà không gia tăng thêm lợi ích chống nhiễm trùng.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng quả khế?
Trái ngược với suy nghĩ khế là loại quả hoàn toàn lành tính, y văn đã chỉ ra những rủi ro sức khỏe nghiêm trọng đối với các nhóm đối tượng đặc biệt.
Trong quả khế có chứa axit oxalic và độc tố thần kinh caramboxin [2]. Nghiên cứu độc tính năm 2022 lưu ý rằng sự hiện diện của axit oxalic trong quả khế có thể hạn chế việc tiêu thụ đối với những người mắc bệnh thận, đồng thời chất caramboxin có thể gây độc cho hệ thần kinh [2]. Ở người bị suy thận hoặc suy giảm chức năng bài tiết của thận, caramboxin không được đào thải hiệu quả, có thể tích tụ và gây ngộ độc thần kinh với các triệu chứng như nấc cụt, lú lẫn, co giật.
Do đó, người có tiền sử bệnh thận, suy thận hoặc sỏi thận tuyệt đối không tự ý dùng quả khế chưng đường phèn hay nước ép khế để chữa ho [2]. Ngoài ra, những người mắc bệnh đái tháo đường hoặc rối loạn dung nạp glucose cũng cần hết sức thận trọng khi dùng bài thuốc này vì thành phần đường phèn có thể làm tăng nhanh chỉ số đường huyết. Người có bệnh nền nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng.
Hướng dẫn áp dụng an toàn và khoa học trong đời sống
Đối với người có sức khỏe bình thường, nếu gặp cơn ho khan do kích ứng thời tiết hoặc rát họng nhẹ, có thể sử dụng khế chưng đường phèn như một biện pháp hỗ trợ bổ sung tại nhà.
Về cách thực hiện, nên chọn quả khế tươi, rửa sạch, cắt lát mỏng rồi chưng cách thủy với một lượng vừa phải đường phèn cho đến khi ra nước sánh. Khi dùng, nên nhấp từng ngụm nhỏ chất lỏng còn hơi ấm để dịch ngọt chảy từ từ qua thành họng, tối ưu hóa tác dụng bọc lót và làm ẩm niêm mạc. Không nên chưng quá ngọt và không nên lạm dụng dùng liên tục nhiều ngày với số lượng lớn.
Đồng thời, cần kết hợp uống đủ nước lọc ấm hàng ngày, súc miệng nước muối sinh lý và giữ ấm vùng cổ ngực. Nếu triệu chứng ho kéo dài trên 5-7 ngày, ho kèm sốt cao, khạc đờm đặc có màu xanh vàng hoặc khó thở, cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời, không nên tự điều trị tại nhà bằng các bài thuốc dân gian.
Lời khuyên cân bằng
Khế chưng đường phèn là phương pháp dân gian quen thuộc mang lại sự dễ chịu nhất định nhờ tác dụng làm dịu và tạo độ ẩm cho niêm mạc họng. Tuy nhiên, bài thuốc này không có khả năng kháng khuẩn chuyên biệt và không thể thay thế cho các chẩn đoán, điều trị y khoa. Người dân, đặc biệt là người có bệnh thận hoặc bệnh mạn tính, cần hiểu đúng bản chất để sử dụng an toàn và đi khám bác sĩ khi bệnh không thuyên giảm [2].
