Nhiều người có thói quen đun nước các loại rễ cây, thân củ uống hàng ngày với hy vọng "thanh lọc gan" và "thải độc cơ thể". Trong đó, củ khúc khắc (dân gian còn gọi là thổ phục linh) thường được truyền tai như một vị thuốc giúp mát gan, lọc máu công hiệu. Liệu việc uống nước củ khúc khắc có thực sự giúp tống xuất độc tố ra ngoài như lời đồn thổi?
Câu trả lời ngắn gọn: Các bằng chứng khoa học hiện tại chưa ghi nhận cơ chế "thải độc" hay làm sạch độc chất tức thì theo cách người dùng kỳ vọng. Dù một số nghiên cứu phân tích chiết xuất từ nhóm thực vật này ghi nhận hoạt tính chống oxy hóa trong ống nghiệm, việc gán cho dược liệu này công năng thải độc gan là suy đoán thiếu căn cứ lâm sàng.
Hiểu đúng về khái niệm "thải độc" và "thanh lọc"
Trong y học thực chứng, cơ thể con người không cần đến các loại nước đun thảo mộc để "thanh lọc" theo định nghĩa dân gian. Hệ thống bài tiết tự nhiên gồm gan, thận, ruột và da vốn đảm nhận nhiệm vụ chuyển hóa và đào thải các chất cặn bã mỗi ngày.
Nhiều người lầm tưởng rằng uống nước sắc từ rễ củ khiến đi tiểu nhiều hơn nghĩa là cơ thể đang được tống độc. Thực chất, lượng nước tăng cường qua đường uống kích thích bàng quang hoạt động và tăng bài niệu thông thường. Tác dụng lợi tiểu nhẹ nếu có từ thảo mộc không đồng nghĩa với việc các độc chất tích tụ trong mô tế bào được "quét sạch".
Khoa học nói gì về chiết xuất từ cây khúc khắc?
Nhóm thực vật liên quan đến khúc khắc, tiêu biểu là loài Heterosmilax erythrantha Baill, đã thu hút sự chú ý của các nhà khoa học để phân lập các hợp chất tự nhiên.
Một nghiên cứu công bố năm 2009 đã tiến hành phân lập và kiểm tra hoạt tính của các hợp chất từ dịch chiết cồn của phần trên mặt đất cây Heterosmilax erythrantha [1]. Bằng các phương pháp sắc ký, nhóm nghiên cứu đã tách được một glycoside phenylpropanoid mới là heterosmilaside cùng hai hợp chất phenylpropanoid glycoside đã biết gồm helonioside B và 2',6'-diacetyl-3,6-diferuloyl sucrose [1]. Đồng thời, ba hợp chất flavonoid quen thuộc cũng được phân lập gồm isoquercetin, quercetin-3-O-beta-D-glucuronopyranoside và quercetin-3-O-(2''-alpha-L-rhamnopyranosyl)-beta-D-glucuronopyranoside [1].
Khi thử nghiệm hoạt tính dọn gốc tự do bằng phương pháp DPPH trong ống nghiệm, hai hợp chất flavonoid là quercetin-3-O-beta-D-glucuronopyranoside và quercetin-3-O-(2''-alpha-L-rhamnopyranosyl)-beta-D-glucuronopyranoside cho thấy hoạt tính chống oxy hóa đáng kể với giá trị SC50 lần lượt là 3,7 và 6,5 microg/mL [1].
Dù vậy, thử nghiệm trên hoàn toàn diễn ra trong mô hình ống nghiệm (in vitro) đối với phần trên mặt đất của loài cây này [1]. Nghiên cứu không đánh giá trên mô hình động vật sống hay trên người, và cũng không đo lường trực tiếp chức năng bài tiết hay bảo vệ tế bào gan [1].
Những nghiên cứu gan trên các dược liệu khác: Cẩn trọng suy diễn
Trên các diễn đàn mạng xã hội, nhiều người thường dẫn chứng các bài báo khoa học về tác dụng "bảo vệ gan" của thảo mộc tự nhiên để áp đặt lên củ khúc khắc. Đây là sự đánh tráo khái niệm phổ biến giữa các loài thực vật khác nhau.
Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 2014 đánh giá dịch chiết methanol của cây Amorphophallus commutatus var. wayanadensis trên chuột bạch tạng Thụy Sĩ bị tổn thương gan do tiêm màng bụng carbon tetrachloride (CCl4) 0,2% vào ngày thứ 15 dùng dược liệu [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất này làm giảm các chỉ số men gan như ALT, AST, ALP và bilirubin, đồng thời làm tăng các enzym chống oxy hóa nội sinh như superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT), glutathione-s-transferase (GST), glutathione peroxidase (GPx) tương đương với đối chứng silymarin [2].
Một thử nghiệm khác năm 2012 trên loài Vitex glabrata cũng ghi nhận dịch chiết ethanol và hoạt chất flavonoid artemetin giúp hạ men gan AST, ALT, ALP, bilirubin và ức chế quá trình peroxy hóa lipid (LPO) trên chuột cống bị gây độc gan bởi CCl4 [3]. Tương tự, nghiên cứu năm 2010 trên chuột cống dùng dịch chiết Luffa acutangula ghi nhận khả năng bảo vệ gan trước CCl4 và thuốc rifampicin thông qua việc giảm malondialdehyde (MDA), tăng glutathione, catalase và superoxide dismutase [4].
Các nghiên cứu khác trên loài Hyptis suaveolens năm 2014 [5], Hamelia patens năm 2016 trên tế bào HepG2 [6], hoạt chất hesperidin trên dòng tế bào gan người L02 năm 2010 [7], hay hoa Calotropis gigantea năm 2013 ở liều 250 và 500 mg/kg trên chuột [8] đều ghi nhận hiệu ứng chống oxy hóa hoặc hạ men gan thực nghiệm. Tuy nhiên, tất cả các dữ liệu này thuộc về những loài thực vật hoàn toàn khác, tuyệt đối không thể quy chiếu rằng củ khúc khắc cũng sở hữu khả năng bảo vệ hay phục hồi tổn thương gan tương tự [1, 2, 3, 4, 5, 7, 8].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Việc uống nước sắc củ khúc khắc có thể mang lại cảm giác dễ chịu, hỗ trợ cung cấp lượng nước cần thiết cho cơ thể trong ngày. Việc bổ sung đủ dịch giúp hệ bài tiết qua thận hoạt động trơn tru hơn.
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là thiếu hoàn toàn các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên cơ thể người về củ khúc khắc. Các hoạt chất chống oxy hóa được định danh mới chỉ dừng ở mức thử nghiệm hóa học dọn gốc tự do nhân tạo [1]. Một chất có tác dụng chống oxy hóa trong ống nghiệm không đồng nghĩa sẽ chuyển hóa thành công năng chữa bệnh hay làm sạch gan khi đi qua hệ tiêu hóa của con người.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nước thảo mộc
Sai lầm phổ biến nhất là xem nước củ khúc khắc như một "liều thuốc giải độc" sau khi sử dụng nhiều rượu bia, thuốc tây hoặc ăn uống đồ dầu mỡ. Thảo mộc không có khả năng trung hòa hay loại bỏ cồn và các chất độc hại ra khỏi máu tức thì.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "cây cỏ tự nhiên vô hại, uống càng nhiều càng tốt". Bất kỳ thảo dược nào khi đưa vào cơ thể với nồng độ cao và kéo dài đều tạo thêm gánh nặng chuyển hóa cho chính lá gan và thận. Việc tự ý sắc uống thay thế hoàn toàn nước lọc có thể gây mất cân bằng điện giải hoặc tương tác không mong muốn.
Ngoài ra, việc dùng nước khúc khắc để điều trị các bệnh lý gan mật mà bỏ qua phác đồ y khoa chuẩn là vô cùng nguy hiểm. Tổn thương gan do viêm gan virus, gan nhiễm mỡ hay nhiễm độc cần được thăm khám và theo dõi bởi bác sĩ chuyên khoa.
Nhóm đối tượng nên thận trọng
Người có tiền sử suy giảm chức năng gan, suy thận nặng không nên tự ý dùng các loại nước sắc thảo mộc đặc, bởi cơ quan bài tiết lúc này đã suy yếu, việc xử lý các hợp chất lạ có thể làm bệnh trầm trọng hơn.
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng chưa hề có dữ liệu an toàn từ các thử nghiệm y học đối với việc uống nước củ khúc khắc. Những nhóm này cần tránh sử dụng tùy tiện theo các bài thuốc truyền miệng.
Những người đang điều trị các bệnh mạn tính bằng thuốc tây cũng cần lưu ý. Các hợp chất tự nhiên trong thảo mộc có thể tương tác làm giảm hấp thu hoặc tăng tác dụng phụ của thuốc điều trị. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng thêm bất kỳ loại nước uống dược liệu nào.
Gợi ý áp dụng an toàn trong đời sống
Nếu bạn muốn sử dụng củ khúc khắc như một thức uống thảo mộc thông thường, hãy chọn nguồn nguyên liệu rõ nguồn gốc, không bị ẩm mốc hay xử lý hóa chất bảo quản độc hại.
Không nên dùng nước sắc quá đặc hoặc uống liên tục nhiều tuần liền; chỉ nên dùng với lượng vừa phải, mang tính thưởng thức thay đổi khẩu vị. Tuyệt đối không thay thế hoàn toàn cho nước lọc tự nhiên hàng ngày.
Để bảo vệ gan và giúp cơ thể đào thải chất cặn bã hiệu quả, cách tốt nhất vẫn là duy trì lối sống khoa học: uống đủ nước lọc, hạn chế rượu bia, giảm thực phẩm chế biến sẵn, tăng cường chất xơ từ rau củ và vận động thể lực đều đặn. Nếu nghi ngờ chức năng gan có vấn đề qua các dấu hiệu mệt mỏi, vàng da, nước tiểu sẫm màu, hãy đến bệnh viện để được xét nghiệm men gan chuẩn xác.
Lời đồn củ khúc khắc có thể "thải độc" hay làm sạch gan thần kỳ là sự phóng đại thiếu cơ sở khoa học. Việc sử dụng thảo dược tự nhiên cần đặt trên nền tảng hiểu biết đúng đắn, chừng mực và không thay thế cho các biện pháp chăm sóc sức khỏe chính thống.