Băn khoăn về dược liệu khúc khắc và axit uric
Tăng axit uric máu đang trở thành vấn đề sức khỏe phổ biến khi lối sống và chế độ ăn uống thay đổi [1]. Nhiều người truyền tai nhau sử dụng các bài thuốc dân gian từ củ khúc khắc (còn gọi là thổ phục linh) để thanh nhiệt, giải độc và hạ axit uric. Băn khoăn lớn nhất hiện nay là liệu thảo dược này có thực sự hiệu quả và an toàn như lời đồn đại.
Thực tế, dữ liệu khoa học về khả năng hạ axit uric của các loại thảo dược truyền thống hầu như chỉ mới được ghi nhận qua các thử nghiệm trên chuột. Hiện chưa có đủ nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn trên người để khẳng định khúc khắc có thể thay thế các thuốc điều trị gút hiện hành.
Tăng axit uric hình thành thế nào trong cơ thể?
Axit uric là sản phẩm chuyển hóa cuối cùng của purine từ thức ăn, axit nucleic và protein trong cơ thể người [1], [2]. Con người đã mất gene mã hóa enzyme uricase từ khoảng 15 triệu năm trước, dẫn đến việc mức axit uric ở người cao hơn đáng kể so với nhiều loài động vật khác [1], [3]. Enzyme uricase ở các loài động vật vốn đảm nhận việc chuyển đổi axit uric thành dạng allantoin hòa tan dễ đào thải [3].
Tình trạng tăng axit uric máu thường được xác định khi nồng độ axit uric trong huyết thanh vượt quá 7,0 mg/dL (khoảng 416 micromol/L) [4]. Một số tài liệu phân chia cụ thể mức cảnh báo là trên 7,0 mg/dL ở nam giới và trên 6,0 mg/dL ở nữ giới do tác động bài tiết của hormone estrogen [3]. Sự gia tăng này xuất phát từ hai nguyên nhân chính: tăng tổng hợp hoặc giảm bài tiết qua thận và ruột [4].
Đáng chú ý, bất thường về chức năng chuyển hóa axit uric tại thận là nguyên nhân gây ra tăng axit uric ở 90% người bệnh [4]. Thận đóng vai trò gần như tuyệt đối trong việc loại bỏ chất này, nhưng quá trình tái hấp thu ở ống thận diễn ra rất mạnh khiến sự đào thải trở nên không hoàn hảo [5].
Tác hại tiềm ẩn khi axit uric tăng mạn tính
Nhiều người thường xem nhẹ chỉ số axit uric cho đến khi các cơn sưng đau khớp dữ dội của bệnh gút xuất hiện. Tăng axit uric máu kéo dài không chỉ dẫn đến bệnh gút mà còn tạo thành sỏi thận urat và gây tổn thương thận mạn tính [4], [6]. Bệnh thận mô kẽ ống thận mạn tính là một trong những tổn thương điển hình do nồng độ axit uric máu tăng cao gây ra [6].
Ngoài ra, axit uric máu cao còn liên quan chặt chẽ đến hội chứng chuyển hóa, béo phì, đái tháo đường típ 2 và tăng huyết áp [1], [3]. Tình trạng này gây suy giảm chức năng nội mô thông qua việc cản trở sản xuất oxit nitric, từ đó làm tăng nguy cơ biến cố tim mạch và suy tim [1], [5]. Tăng hoạt tính của enzyme xanthine oxidase – enzyme xúc tác oxy hóa xanthine thành axit uric – còn tạo ra các gốc oxy tự do gây viêm và tổn thương cơ tim [5].
Chế độ ăn nhiều fructose cũng được ghi nhận là một nguyên nhân quan trọng thúc đẩy tăng axit uric máu và làm gia tăng nguy cơ mắc các rối loạn chuyển hóa [3].
Bằng chứng khoa học về thảo dược: Mới dừng ở động vật
Nhiều người tin rằng thảo dược thiên nhiên có thể giúp đào thải toàn bộ axit uric mà không cần dùng thuốc tây. Trong y học cổ truyền, các bài thuốc chứa thảo mộc thường được nghiên cứu cơ chế trên động vật để tìm hiểu khả năng tác động lên gan và thận [7].
Một nghiên cứu công bố năm 2013 thực hiện trên chuột bị tăng axit uric máu do dùng potassium oxonate cho thấy bài thuốc Ngũ linh tán giúp giảm axit uric và creatinine huyết thanh, đồng thời tăng đào thải urat qua nước tiểu sau 24 giờ [7]. Cơ chế được xác định là làm giảm biểu hiện của các protein tái hấp thu axit uric như mGLUT9 và mURAT1, đồng thời tăng biểu hiện của protein vận chuyển mOAT1 ở thận chuột [7].
Năm 2015, một thử nghiệm khác trên chuột bị tăng axit uric do chế độ ăn nhiều fructose cũng ghi nhận bài thuốc này giúp đảo ngược tình trạng rối loạn các chất vận chuyển URAT1, GLUT9, ABCG2, làm giảm viêm và ức chế phức hợp viêm NLRP3 tại thận [7]. Ngoài ra, một nghiên cứu thực nghiệm trên chiết xuất quả Muối Trung Quốc (Rhus chinensis Mill.) ở chuột ăn nấm men giàu purine ghi nhận mức giảm axit uric máu lên tới 39,56% ở nhóm liều cao, nhờ ức chế men xanthine oxidase ở gan và điều hòa các kênh URAT1, ABCG2 [8].
Tuy nhiên, các dữ liệu này hoàn toàn được thực hiện trên chuột mô hình bằng các bài thuốc hoặc chiết xuất thảo mộc khác nhau. Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng chuẩn mực nào trên người về việc sử dụng riêng rẽ củ khúc khắc để hạ axit uric máu. Do đó, việc suy diễn kết quả từ chuột sang cơ thể người là chưa có cơ sở khoa học xác đáng.
Những hiểu lầm nguy hại cần tránh
Hiểu lầm tai hại nhất là việc tự ý bỏ thuốc điều trị theo đơn của bác sĩ để chuyển sang uống nước sắc khúc khắc. Các thuốc hạ axit uric hiện đại như chất ức chế xanthine oxidase (allopurinol) hay thuốc ức chế tái hấp thu ở ống thận (probenecid, benzbromarone) đều có cơ chế và liều lượng rõ ràng trên người bệnh [4], [5]. Việc tự ý ngưng thuốc điều trị có thể khiến axit uric bùng phát trở lại, gây tổn thương khớp và suy giảm chức năng thận tiến triển [4], [6].
Thêm vào đó, việc quan niệm "thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại, uống bao nhiêu cũng được" là một sai lầm. Dược liệu thô tự thu hái hoặc mua từ nguồn trôi nổi có thể tiềm ẩn nguy cơ nấm mốc, tồn dư kim loại nặng hoặc pha trộn tân dược trái phép. Thậm chí, bào tử nấm Aspergillus từng được ghi nhận có khả năng tạo ra tinh thể axit uric trực tiếp trong mô người bệnh [2].
Dược liệu tự nhiên không có khả năng thay thế chế độ dinh dưỡng lành mạnh hay các phác đồ điều trị nội khoa tiêu chuẩn.
Ai cần thận trọng khi sử dụng?
Người mắc bệnh gút mạn tính đã có hạt tophi hoặc tổn thương khớp nặng không nên tự ý dùng khúc khắc thay thế phác đồ y tế. Nhóm đối tượng này cần sự theo dõi chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa để kiểm soát nồng độ axit uric liên tục nhằm ngăn chặn phá hủy khớp [4].
Bệnh nhân suy thận mạn tính hoặc có bệnh lý ống thận mô kẽ cần đặc biệt cẩn trọng [6]. Khi chức năng lọc của cầu thận và bài tiết của ống thận đã suy giảm, việc nạp thêm các hoạt chất từ thảo dược chưa rõ liều lượng có thể làm tăng gánh nặng lọc thải, khiến tình trạng tổn thương thận nặng thêm [4], [6].
Người mắc hội chứng chuyển hóa, đái tháo đường, tăng huyết áp hoặc bệnh tim mạch đang phải phối hợp nhiều loại thuốc cũng không nên tự ý dùng thảo dược để tránh tương tác thuốc bất lợi [1], [5]. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ em là những nhóm chưa từng có dữ liệu an toàn về việc dùng khúc khắc hạ axit uric, tuyệt đối không nên thử nghiệm.
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Nếu muốn sử dụng khúc khắc như một loại nước uống hỗ trợ theo kinh nghiệm dân gian, người dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải sau khi đã tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị. Tuyệt đối không tự ý phối hợp các loại thảo dược phức tạp khi chưa có chỉ định từ thầy thuốc y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề.
Biện pháp hạ axit uric căn bản và bền vững nhất vẫn là kiểm soát lối sống. Người có axit uric cao cần hạn chế các thực phẩm giàu purine như nội tạng động vật, thịt đỏ và bia rượu [4]. Cần đặc biệt cắt giảm lượng đường fructose trong khẩu phần ăn hàng ngày, vì fructose đã được chứng minh là yếu tố nguy cơ lớn gây béo phì, kháng insulin và tăng axit uric máu [3], [7].
Bên cạnh đó, việc duy trì uống đủ nước hàng ngày giúp tăng cường lưu lượng lọc cầu thận, hỗ trợ thận bài tiết axit uric tốt hơn [4]. Vận động thể lực nhẹ nhàng đều đặn cũng góp phần cải thiện độ nhạy insulin và kiểm soát tốt các rối loạn chuyển hóa đi kèm [1].
Khúc khắc hay bất kỳ loại thảo mộc nào khác cũng chỉ nên nhìn nhận ở mức độ tiềm năng hỗ trợ, dựa trên những ghi nhận bước đầu từ phòng thí nghiệm. Người bệnh không nên kỳ vọng thảo mộc có thể chữa khỏi bệnh gút hay thay thế hoàn toàn chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.