Nhiều người thường nhầm lẫn giữa cây kim quýt và cây quất (còn gọi là quả tắc), cho rằng chúng là một hoặc có cùng công dụng ẩm thực. Thực tế, dù cùng nằm trong họ Cam chanh (Rutaceae), đây là hai loài thực vật hoàn toàn khác biệt từ đặc điểm sinh học, mục đích sử dụng cho đến mức độ an toàn sức khỏe.
Quả quất quen thuộc thuộc chi Fortunella (hoặc gộp trong chi Citrus), là loại quả ăn được, thường dùng làm nước giải khát hoặc ngâm đường trị ho. Ngược lại, cây kim quýt (danh pháp khoa học Triphasia trifolia) chủ yếu được trồng làm cảnh dạng bonsai và chứa thành phần tinh dầu đậm đặc, không phổ biến như một loại trái cây thông thường.
Nguồn gốc phân loại và sự khác biệt di truyền
Xét về mặt nguồn gốc, nhóm cây có múi thực thụ thường bao gồm các chi như Citrus, Fortunella (quất), Poncirus, Clymenia, Eremocitrus và Microcitrus [1]. Quả quất ăn được thuộc chi Fortunella, rất gần gũi với cam chanh thông thường về mặt di truyền.
Trong khi đó, cây kim quýt (Triphasia trifolia) thuộc phân họ Cam (Aurantioideae) nhưng có quan hệ di truyền xa hơn với chi Citrus [2]. Nghiên cứu tế bào học năm 2010 chỉ ra rằng các loài thuộc chi Citrus và chi gần gũi như Fortunella (chẳng hạn Fortunella obovata) chia sẻ các đoạn vệ tinh DNA chính (CsSat) trên nhiễm sắc thể [2].
Ngược lại, kim quýt (Triphasia trifolia) không mang các tín hiệu CsSat này trên nhiễm sắc thể ở điều kiện lai nghiêm ngặt [2]. Nghiên cứu vi nhân giống năm 1996 cũng xếp Fortunella và Triphasia trifolia vào các nhóm phản ứng tạo phôi vô tính khác nhau từ tế bào trần [3]. Điều này cho thấy kim quýt và quất có cấu trúc hệ gen rất khác nhau dù có vẻ ngoài lá và quả khá tương đồng.
Thành phần hoạt chất và dinh dưỡng
Sự khác biệt lớn nhất giữa kim quýt và quất nằm ở thành phần hóa học tự nhiên. Quất là loại quả chứa nhiều vitamin, nước và đường lên men tự nhiên, phù hợp làm thực phẩm. Trong khi đó, các nghiên cứu về kim quýt tập trung nhiều vào các hợp chất tinh dầu và chất chuyển hóa thứ cấp.
Nghiên cứu năm 2012 tại Colombia phân tích tinh dầu chưng cất từ các bộ phận trên không của kim quýt (Triphasia trifolia) bằng phương pháp GC-MS cho thấy cấu tạo hóa học rất đặc trưng [4]. Hợp chất chiếm tỷ lệ cao nhất trong tinh dầu kim quýt là beta-pinene với 64,36% [4].
Các thành phần tiếp theo trong tinh dầu bao gồm (+)-sabinene chiếm 8,75%, axit hexadecanoic chiếm 6,03%, alpha-limonene chiếm 4,24% và p-cymene chiếm 2,73% [4]. Hỗn hợp tinh dầu này thể hiện khả năng chống oxy hóa lên tới 94,53%, tương đương với chất chuẩn axit ascorbic đạt 96,40% [4].
Tiềm năng dược lý qua các nghiên cứu thực nghiệm
Do chứa nhiều hợp chất bay hơi và tinh dầu, kim quýt được nghiên cứu chủ yếu ở góc độ xua đuổi côn trùng và hoạt tính sinh học trong phòng thí nghiệm. Thử nghiệm năm 2012 cho thấy tinh dầu kim quýt có tác dụng xua đuổi mọt ngũ cốc (Tribolium castaneum Herbst) lên tới 99% (dao động 1%) ở liều lượng 0,2 microlit/cm² sau 2 giờ tiếp xúc [4].
Đối với các loài cùng họ khác như Citrus trifoliata, các nghiên cứu năm 2022 đã phân lập được các dẫn xuất furocoumarin, coumarin và limonoid từ vỏ và hạt [1]. Một số hợp chất như furocoumarin phellopterin và coumarin auraptene thể hiện khả năng ức chế dòng tế bào ung thư biểu mô tuyến đại tràng COLO 320 trên mô hình ống nghiệm [1].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần lưu ý đây là các hoạt tính ghi nhận từ dịch chiết tinh dầu hoặc trên mô hình tế bào thực nghiệm, không đồng nghĩa với việc ăn quả tươi sẽ mang lại tác dụng điều trị bệnh. Hiện chưa có nghiên cứu dinh dưỡng lâm sàng nào trên người đối với quả kim quýt.
Khác biệt về độ an toàn và nguy cơ tồn dư hóa chất
Quả quất dùng trong ẩm thực được trồng và thu hoạch theo các tiêu chuẩn thực phẩm, cho phép người dùng ăn cả vỏ lẫn thịt quả. Trong khi đó, kim quýt tại Việt Nam hầu hết được bán dưới dạng cây cảnh bonsai, uốn tỉa tạo thế.
Để giữ thế cây và kích thích ra hoa quả nghịch mùa phục vụ mục đích làm cảnh, người trồng cây cảnh thường sử dụng các loại phân bón lá đậm đặc, thuốc trừ sâu và chất kích thích sinh trưởng kéo dài. Những hóa chất này ngấm sâu vào mô quả và cuống lá.
Bên cạnh đó, tinh dầu kim quýt chứa lượng lớn beta-pinene và các hợp chất tinh dầu mạnh [4]. Việc tự ý hái quả kim quýt cảnh để ăn, ngâm rượu hoặc vắt nước uống có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc hóa chất bảo vệ thực vật hoặc kích ứng niêm mạc dạ dày.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng kim quýt thay quất
Sai lầm phổ biến nhất là xem kim quýt như một giống quất ngọt hoặc quất dại và dùng để ngâm mật ong trị ho cho trẻ nhỏ. Quả kim quýt thường có cơm mỏng, nhiều hạt và tinh dầu hăng cay nồng, không có giá trị ẩm thực tương tự quất ăn thông thường.
Một hiểu lầm khác là cho rằng các hoạt tính chống oxy hóa cao trong phòng thí nghiệm [4] biến kim quýt thành một loại "thần dược" phòng ngừa bệnh tật. Dữ liệu khoa học hiện tại chỉ chứng minh hoạt tính chống oxy hóa của tinh dầu chưng cất trong ống nghiệm [4], hoàn toàn chưa có bất kỳ hướng dẫn hay thử nghiệm điều trị nào trên người sống.
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không nên tự ý dùng quả kim quýt từ các cây cảnh làm thực phẩm hay thuốc uống gia truyền. Hiện chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn thực phẩm nào về việc dung nạp quả kim quýt ở các đối tượng nhạy cảm này.
Người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược thực quản hoặc cơ địa dị ứng da cũng cần tránh tiếp xúc với dịch vỏ hay ăn quả kim quýt sống. Lượng tinh dầu mạnh có thể làm trầm trọng thêm các cơn đau dạ dày hoặc gây phản ứng kích ứng tại chỗ.
Cách áp dụng thực tế và phân biệt đúng
Khi có nhu cầu chế biến đồ uống giải nhiệt, làm gia vị hoặc ngâm đường phèn chữa khản tiếng, người tiêu dùng chỉ nên chọn quả quất (tắc) tươi từ các nguồn nông sản thực phẩm uy tín, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng. Quất dùng ăn uống cần được rửa sạch dưới vòi nước chảy và ngâm qua nước muối loãng.
Đối với kim quýt (Triphasia trifolia), cách sử dụng an toàn và hợp lý nhất là giữ vai trò cây cảnh trang trí không gian sống, thưởng ngoạn hoa và quả trên cây bonsai. Nếu muốn ứng dụng khả năng xua đuổi côn trùng của kim quýt, chỉ nên dùng các chế phẩm tinh dầu đã được cấp phép chiết xuất chuẩn hóa, không tự ý chế biến thủ công tại nhà.
Kim quýt và quất là hai loài cây mang giá trị sinh học và ứng dụng đời sống hoàn toàn khác nhau. Việc hiểu đúng bản chất thực vật học giúp bạn tận dụng đúng công năng của cây cảnh, đồng thời bảo vệ sức khỏe an toàn cho bản thân và gia đình. Khi gặp các vấn đề về đường hô hấp hay tiêu hóa, hãy thăm khám bác sĩ chuyên khoa thay vì tự chữa bằng các loại quả cảnh trôi nổi.