Lá dâu gia xoan giảm đau, hạ sốt: Nghiên cứu dược lý nói gì?

Cây dâu gia xoan (danh pháp khoa học: Clausena excavata) từ lâu đã xuất hiện quen thuộc trong các bài thuốc dân gian truyền miệng của người dân Đông Nam Á [5, 6]. Nhiều người thường hái lá sắc uống hoặc giã đắp với hy vọng giảm nhanh các cơn đau nhức mình mẩy, sưng viêm hoặc hạ sốt [3, 6]. Tuy nhiên, liệu kinh nghiệm dân gian này có thực sự chuẩn xác dưới góc nhìn của khoa học thực nghiệm hiện đại?

Dưới góc nhìn dược lý hiện nay, lá dâu gia xoan bước đầu ghi nhận khả năng giảm đau và kháng viêm trên các mô hình động vật thí nghiệm [1, 3]. Dù vậy, dữ liệu nghiên cứu về tác dụng hạ sốt của loài cây này vẫn còn rất hạn chế, đặc biệt hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người để xác định hiệu quả thực tế cũng như tính toán liều dùng an toàn.

Tác dụng giảm đau trên mô hình động vật

Kinh nghiệm dùng dâu gia xoan để xoa dịu các cơn đau cơ thể đã thúc đẩy các nhà nghiên cứu đưa chiết xuất lá cây vào phòng thí nghiệm ^[1]. Một nghiên cứu được công bố năm 2002 đã tập trung đánh giá cụ thể hoạt tính giảm đau của bộ phận lá ^[2]. Thử nghiệm sử dụng chiết xuất ethanol từ lá dâu gia xoan (Clausena excavata) cho chuột nhắt trắng uống với hai mức liều lượng là 125,25 mg/kg và 500 mg/kg thể trọng ^[2].

Các nhà khoa học đã kích thích cơn đau quặn ở chuột bằng phương pháp tiêm acid acetic ^[2]. Kết quả thử nghiệm ghi nhận chiết xuất ethanol từ lá dâu gia xoan ở cả hai mức liều trên đều thể hiện hoạt tính giảm đau rõ rệt thông qua việc làm giảm đáng kể các cơn quặn đau ở chuột nhắt ^[2]. Thử nghiệm này xác nhận chiết xuất lá có chứa các thành phần giảm cảm thụ đau ngoại biên ^[2].

Mặc dù vậy, nghiên cứu này mới chỉ dừng lại ở bước sàng lọc dược lý ban đầu trên chuột nhắt trắng ^[2]. Nghiên cứu chưa đi sâu phân lập từng hoạt chất đơn lẻ trong lá dâu gia xoan chịu trách nhiệm trực tiếp cho phản ứng giảm đau ^[2]. Đồng thời, các thông số về dược động học hay mức độ chuyển hóa khi dùng qua đường uống ở người cũng chưa được xác định từ thử nghiệm trên ^[2].

Khả năng kháng viêm và điều hòa miễn dịch

Bên cạnh phản xạ đau, phản ứng viêm cũng là yếu tố thường đi kèm khi cơ thể bị chấn thương hoặc nhiễm khuẩn. Một nghiên cứu công bố năm 2016 trên chuột cống trắng chủng Sprague Dawley đã cung cấp thêm thông tin về đặc tính chống oxy hóa và kháng viêm của loài thực vật này ^[1]. Trong thử nghiệm, chuột được cho uống dịch chiết methanol từ lá dâu gia xoan ở mức 200 mg/mL và 400 mg/mL trước khi gây loét dạ dày bằng cồn nồng độ 5 mL/kg ^[1].

Kết quả sau 1 giờ đánh giá mô học cho thấy dịch chiết lá dâu gia xoan giúp giảm diện tích vết loét, hạn chế mức độ phù nề và giảm hiện tượng thâm nhiễm bạch cầu một cách có ý nghĩa thống kê ^[1]. Đáng chú ý, về mặt sinh hóa, dịch chiết lá làm giảm đáng kể sự gia tăng của các chất gây viêm như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và interleukin-6 (IL-6), đồng thời làm tăng nồng độ cytokine kháng viêm interleukin-10 (IL-10) ^[1]. Chiết xuất này cũng giúp nâng cao các enzyme chống oxy hóa nội sinh như superoxide dismutase, catalase và glutathione peroxidase ^[1].

Ngoài bộ phận lá, các bộ phận khác của cây dâu gia xoan cũng thể hiện hoạt tính sinh học liên quan đến phản ứng viêm và miễn dịch [2, 7]. Nghiên cứu về rễ cây dâu gia xoan đã phân lập được các hoạt chất coumarin mới và ghi nhận một số hợp chất có khả năng ức chế mạnh mẽ quá trình giải phóng nitric oxide (NO) trên tế bào vi bọc thần kinh BV-2 được kích thích bởi LPS, với mức ức chế cao hơn thuốc đối chứng từ 1,2 đến 10,9 lần ^[3]. Tương tự, một nghiên cứu năm 2021 phân lập được 19 hợp chất từ thân và lá dâu gia xoan, trong đó các hợp chất từ số 10 đến 19 thể hiện khả năng ức chế sự tăng sinh của tế bào bao hoạt dịch MH7A ^[4].

Bằng chứng về tác dụng hạ sốt: Còn bỏ ngỏ

Trong khi hoạt tính giảm đau và kháng viêm đã bước đầu được ghi nhận qua các chỉ số sinh hóa trên động vật và nuôi cấy tế bào, tác dụng hạ sốt của lá dâu gia xoan lại chưa có dữ liệu khoa học trực tiếp xác nhận [1, 2, 3]. Dù tài liệu ghi nhận cây được dùng trong dân gian để trị cảm lạnh, sốt rét hay chữa bệnh viêm nhiễm, các bằng chứng này chủ yếu dựa trên niềm tin truyền miệng [5, 6].

Các nghiên cứu dược lý hiện đại khi khảo sát cây dâu gia xoan chủ yếu đi tìm các hợp chất có hoạt tính chống ký sinh trùng sốt rét Plasmodium falciparum, ức chế virus HIV-1 hoặc ức chế tế bào ung thư [5, 6, 8]. Cụ thể, các nhà khoa học đã phân lập được các dẫn xuất coumarin từ vỏ thân có khả năng kháng chủng sốt rét kháng đa thuốc K1 ^[5], hay hợp chất clausenolide-1-ethyl ether từ thân rễ giúp ức chế HIV-1 ^[6]. Tuy nhiên, việc tiêu diệt ký sinh trùng trong ống nghiệm hoàn toàn khác biệt với cơ chế điều hòa thân nhiệt trung ương khi người bệnh bị sốt ^[5].

Vì vậy, hiện tại không có bất kỳ bằng chứng định lượng hay thử nghiệm đối chứng nào cho thấy uống nước sắc lá dâu gia xoan có thể giúp hạ thân nhiệt hay cắt cơn sốt như các loại thuốc hạ sốt phổ thông. Việc suy diễn tác dụng kháng viêm trên chuột thành khả năng hạ sốt tức thì trên người là một bước nhảy vọt chưa có cơ sở khoa học kiểm chứng [1, 3].

Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới người bệnh

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng mở ra triển vọng về một nguồn dược liệu tự nhiên tiềm năng, người bệnh cần nhìn nhận rõ ranh giới giữa nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và việc sử dụng trong thực tế. Tất cả dữ liệu về khả năng giảm đau và kháng viêm của chiết xuất lá dâu gia xoan hiện chỉ dừng lại ở mô hình chuột nhắt, chuột cống trắng hoặc tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [1, 2, 3, 7]. Chưa hề có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người khỏe mạnh hay người bệnh ^[7].

Chuột và người có sự khác biệt rất lớn về chuyển hóa, tốc độ đào thải và độ nhạy cảm của các cơ quan nội tạng. Các nghiên cứu đều sử dụng dịch chiết chuẩn độ bằng dung môi cồn ethanol hoặc methanol với các tỷ lệ tinh sạch cao [1, 3]. Cách thức chiết xuất công nghiệp này khác biệt hoàn toàn với phương pháp sắc nước hay giã nát lá tươi theo kinh nghiệm dân gian [3, 6].

Do đó, chưa có bất kỳ tài liệu khoa học nào chuẩn hóa được liều dùng, nồng độ tối ưu và độ an toàn của lá dâu gia xoan trên người. Việc không có hướng dẫn liều lượng chuẩn khiến người dùng tự ý sử dụng đối mặt với nguy cơ quá liều, ngộ độc gan thận hoặc các tác dụng phụ không lường trước ^[7].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược

Một hiểu lầm hết sức phổ biến là cho rằng các loại lá cây mọc tự nhiên như dâu gia xoan là "lành tính" và không gây hại cho cơ thể. Trên thực tế, cây dâu gia xoan chứa rất nhiều nhóm hoạt chất sinh học phức tạp như coumarin, alkaloid carbazole hay limonoid [2, 7, 8]. Nhiều hợp chất chiết xuất từ loài cây này đã ghi nhận độc tính tế bào trong các phép thử chuyên biệt ^[6].

Bên cạnh đó, việc nghe theo lời đồn dân gian để dùng lá dâu gia xoan thay thế thuốc giảm đau hạ sốt chuẩn y khoa có thể dẫn tới những hậu quả nghiêm trọng ^[7]. Khi bị sốt cao hoặc đau đớn dữ dội do nhiễm trùng, việc trì hoãn dùng thuốc đặc trị mà dùng nước lá cây có thể khiến tình trạng nhiễm khuẩn bùng phát nhanh chóng ^[7]. Người bệnh cũng có thể bị viêm loét tiếp xúc ở da nếu giã đắp các loại lá không rõ độc tính trực tiếp lên các vết thương hở.

Ngoài ra, người dân không nên nhầm lẫn giữa tác dụng của các loài cây cùng chi hoặc các bộ phận khác nhau trên cùng một thân cây [4, 5]. Hoạt chất có trong vỏ thân hay rễ cây không nhất thiết phân bố đồng đều ở bộ phận lá [2, 5, 8]. Việc tự ý phối hợp lá dâu gia xoan với các loại thuốc tân dược cũng tiềm ẩn nguy cơ tương tác thuốc chưa được khoa học giải mã.

Ai nên thận trọng khi tiếp xúc?

Do hoàn toàn thiếu các nghiên cứu độc tính học dài hạn và thử nghiệm lâm sàng trên người, nhiều nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng và tránh sử dụng dâu gia xoan:

• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Tuyệt đối không tự ý uống các loại nước sắc thảo mộc chưa qua kiểm duyệt, bởi các hoạt chất sinh học mạnh có thể ảnh hưởng tiêu cực đến thai nhi hoặc đi vào sữa mẹ ^[7].
• Trẻ nhỏ: Hệ thống chuyển hóa gan thận của trẻ em chưa hoàn thiện, rất dễ bị tổn thương nếu tiếp xúc với các hợp chất tự nhiên có hoạt tính mạnh ^[7].
• Người có bệnh lý nền về gan, thận: Việc đào thải các hợp chất phức tạp từ chiết xuất dâu gia xoan có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho các cơ quan này [2, 7].
• Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Khả năng tương tác giữa các hợp chất trong dâu gia xoan với các thuốc chống đông máu, thuốc huyết áp hay tiểu đường chưa được xác định, có thể gây biến đổi nồng độ thuốc trong máu.

Lời khuyên áp dụng thực tế

Với những bằng chứng khoa học hiện có, người dân không nên tự ý tìm hái hay sắc uống lá dâu gia xoan để tự điều trị các cơn đau hoặc triệu chứng sốt tại nhà ^[7]. Thảo dược này hiện chỉ mang giá trị định hướng cho các nghiên cứu dược phẩm trong tương lai chứ chưa phải là một chế phẩm điều trị đã được phê duyệt lưu hành [1, 3, 6].

Khi cơ thể xuất hiện các triệu chứng như sốt cao, đau đầu, đau cơ khớp hoặc sưng viêm, người bệnh nên tìm đến các cơ sở y tế uy tín để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân. Việc sử dụng các loại thuốc hạ sốt, giảm đau thông dụng đã được y học chuẩn hóa liều lượng và đánh giá toàn diện về độ an toàn cần được ưu tiên hàng đầu, tuân theo chỉ dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn.

Dâu gia xoan là một loài cây bản địa có nhiều hoạt tính sinh học triển vọng trên mô hình thực nghiệm động vật và tế bào [1, 2, 3]. Dẫu vậy, khoa học hiện vẫn chưa đủ cơ sở chứng minh tác dụng hạ sốt và chưa có liều lượng an toàn trên người [1, 6]. Người dân cần giữ thái độ tỉnh táo, không tự ý áp dụng các mẹo truyền miệng chưa kiểm chứng để bảo vệ sức khỏe của bản thân và gia đình ^[7].