Nỗi lo dùng chất tạo ngọt khi mang thai và nuôi con nhỏ
Nước sắc la hán quả từ lâu đã là thức uống quen thuộc giúp thanh nhiệt và dịu cổ họng trong nhiều gia đình Việt Nam. Khi mang thai hoặc chăm sóc trẻ nhỏ, nhiều mẹ băn khoăn liệu vị ngọt đậm tự nhiên từ quả la hán có an toàn cho thai nhi và sự phát triển của bé hay không. Sự thận trọng này hoàn toàn có cơ sở khi thị trường ngày càng xuất hiện nhiều sản phẩm đường ăn kiêng chiết xuất từ loại quả này.
Hiện nay, các cơ quan an toàn thực phẩm lớn trên thế giới đã đưa ra những đánh giá pháp lý khác nhau về la hán quả. Hoa Kỳ đã cấp chứng nhận GRAS (thường được công nhận là an toàn), Trung Quốc phê duyệt làm chất tạo ngọt [1], trong khi Liên minh Châu Âu (EU) vẫn duy trì quan điểm hết sức cẩn trọng do còn thiếu dữ liệu nghiên cứu độc tính học chuyên sâu [2]. Riêng với phụ nữ mang thai và trẻ em, các dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trực tiếp hiện vẫn còn khoảng trống lớn, đòi hỏi người dùng phải thật sự thận trọng trước khi đưa vào khẩu phần hàng ngày [2].
Hoạt chất mogroside và độ ngọt tự nhiên từ la hán quả
Quả la hán (tên khoa học là Siraitia grosvenorii) thuộc họ Bầu bí (Cucurbitaceae), là loài cây dây leo có nguồn gốc và được trồng chủ yếu tại vùng Quảng Tây, Trung Quốc [3, 4]. Thành phần tạo nên vị ngọt đậm đà đặc trưng của loại quả này là nhóm hợp chất triterpenoid có tên gọi chung là mogroside [3]. Trong quả tươi, mogroside chiếm khoảng 0,55% đến 0,65%, và đạt khoảng 2,5% khi quả được phơi hay sấy khô [3].
Thành phần ngọt chính trong chiết xuất la hán quả là mogroside V, có độ ngọt gấp khoảng 250 lần so với đường mía (sucrose) thông thường [3]. Chiết xuất này thường được chuẩn hóa theo các nồng độ mogroside V khác nhau như 25%, 45% hoặc 55% tùy thuộc vào quy trình chiết xuất bằng nước, lọc và cô đặc chọn lọc của nhà sản xuất [3]. Chất tạo ngọt từ quả la hán hoàn toàn không chứa calo và không làm tăng đường huyết, trở thành giải pháp thay thế đường mía phổ biến trong chế độ ăn kiêng [1, 6].
Các cơ quan an toàn thực phẩm đánh giá thế nào?
Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã công nhận chiết xuất la hán quả đạt chuẩn GRAS [1]. Cơ quan quản lý thực phẩm tại Trung Quốc cũng cho phép sử dụng loại quả này làm chất tạo ngọt trong thực phẩm và đồ uống từ nhiều năm qua [1]. Canada cũng cấp phép cho chiết xuất la hán quả làm phụ gia tạo ngọt với mức giới hạn tối đa là 0,8% (tính theo hàm lượng mogroside V) [4]. Về mức tiêu thụ chấp nhận được hàng ngày (ADI), hiện chưa có mốc ADI chính thức cho toàn bộ chiết xuất la hán quả do chưa ghi nhận tác dụng phụ rõ rệt, nhưng mức ADI đối với nước ép la hán quả cô đặc được khuyến nghị xấp xỉ 25 mg/kg thể trọng mỗi ngày [4].
Trái ngược với sự phê duyệt rộng rãi tại Bắc Mỹ và châu Á, Liên minh Châu Âu (EU) áp dụng quy chế nghiêm ngặt hơn thông qua Quy định về Thực phẩm Mới (Novel Food Regulation) [2]. Tính đến tháng 10 năm 2024, EU mới chỉ cấp phép duy nhất cho một dạng chiết xuất dạng nước cụ thể theo Quy định (EU) 2024/2345 để sử dụng trong một số nhóm thực phẩm [2]. Các dạng mogroside tinh khiết hóa mức độ cao hoặc chiết xuất không dùng nước vẫn chưa được EU chấp thuận do còn tồn tại khoảng trống về dữ liệu an toàn độc tính học [1, 2]. Tại Anh và Ireland, chỉ những bài thuốc dạng nước sắc truyền thống của quả la hán mới được công nhận là thực phẩm quen thuộc tiêu thụ trước năm 1997 [2].
Bằng chứng khoa học về lợi ích và độc tính chuyển hóa
Một tổng quan hệ thống dựa trên tiêu chuẩn PRISMA công bố năm 2025 đã tổng hợp kết quả từ 5 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên người từ năm 2015 đến 2025 [5]. Kết quả cho thấy chiết xuất la hán quả giúp làm giảm mức đường huyết sau ăn từ 10% đến 18% và giảm đáp ứng insulin từ 12% đến 22% [5]. Trong suốt quá trình can thiệp của các thử nghiệm này, các nhà nghiên cứu không ghi nhận bất kỳ tác dụng phụ nghiêm trọng nào [5]. Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh vẫn cần thêm các thử nghiệm lâm sàng dài hạn để xác nhận độ an toàn và hiệu quả bền vững [5].
Bên cạnh đó, các mô hình nghiên cứu trong phòng thí nghiệm ghi nhận mogroside V có khả năng dọn dẹp các gốc oxy hóa tự do (ROS) và ngăn chặn quá trình biến đổi oxy hóa của lipoprotein tỷ trọng thấp [4]. Các thử nghiệm trên động vật cũng cho thấy mogroside có tiềm năng hỗ trợ chống viêm, kháng virus, hỗ trợ hạ đường huyết và cải thiện tình trạng đái tháo đường [4]. Trong chế biến thực phẩm, chiết xuất la hán quả ở các nồng độ 0,42 g/L, 1,27 g/L và 2,54 g/L khi bổ sung vào sữa chua uống đã ảnh hưởng đáng kể đến độ pH, độ nhớt và màu sắc của sản phẩm mà vẫn duy trì được hệ vi khuẩn lên men [6].
Bằng chứng trên thai kỳ và trẻ nhỏ: Những điều cần lưu ý
Mặc dù có nhiều triển vọng chuyển hóa, chưa có nghiên cứu độc tính học hoặc thử nghiệm lâm sàng trực tiếp nào được thực hiện riêng trên phụ nữ mang thai hoặc trẻ nhỏ đối với chiết xuất mogroside tinh chế [1, 8]. Các số liệu an toàn hiện có chủ yếu được thử nghiệm trên người trưởng thành hoặc trên mô hình động vật [7, 8]. Do đó, việc suy diễn rằng hoạt chất mogroside tinh chế hoàn toàn vô hại cho thai kỳ là thiếu cơ sở khoa học xác thực [2].
Mặt khác, nguy cơ từ chế độ ăn ngọt nói chung trong thai kỳ đã được y văn ghi nhận. Một nghiên cứu đoàn hệ lâm sàng lớn trên 60.761 phụ nữ mang thai của Viện Y tế Công cộng Na Uy cho thấy lượng tiêu thụ cao các loại đồ uống có đường và cả đồ uống tạo ngọt nhân tạo đều liên quan đến việc tăng nguy cơ sinh non [7]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc bổ sung thực phẩm giàu đường tự nhiên như trái cây tươi và trái cây khô giúp làm giảm nguy cơ tiền sản giật, nhưng việc lạm dụng chất tạo ngọt bổ sung có thể tiềm ẩn rủi ro chuyển hóa bất lợi [7]. Thí nghiệm trên chuột cống cho thấy chuột con bú mẹ có chế độ ăn giàu đường fructose trong thời kỳ cho con bú sẽ bị tăng trọng lượng, tăng đường huyết và suy giảm độ nhạy insulin khi trưởng thành [7].
Hiểu lầm thường gặp về tính an toàn của la hán quả
Nhiều người tiêu dùng lầm tưởng rằng vì là thảo mộc thiên nhiên có lịch sử y học cổ truyền lâu đời, la hán quả có thể sử dụng không giới hạn liều lượng cho mọi lứa tuổi [4, 7]. Trong y học cổ truyền Trung Quốc, quả la hán chỉ được dùng như một vị thuốc hỗ trợ trị ho khan, đau họng, mất tiếng và táo bón [4, 7]. Nước sắc quả thô truyền thống có thành phần và nồng độ hóa học khác biệt đáng kể so với các sản phẩm phụ gia chứa chiết xuất mogroside tinh khiết công nghiệp [1, 3].
Một hiểu lầm khác là phương pháp chế biến nào cũng tạo ra sản phẩm tương đương nhau. Một nghiên cứu năm 2022 phân tích bằng sắc ký bản mỏng hiệu năng cao (HPTLC) kết hợp hóa trắc lượng trên 13 loại mogroside, 1 flavonoid và 3 loại đường cho thấy phương pháp sấy ảnh hưởng rất lớn đến hoạt chất [1]. Hàm lượng mogroside V, 11-oxo-mogroside V, isomogroside V và đường sucrose trong quả la hán sấy ở nhiệt độ thấp cao hơn nhiều so với mẫu quả sấy bằng luồng khí nóng truyền thống [1]. Điều này đồng nghĩa với việc nồng độ dược chất và độ ngọt mà người dùng nạp vào cơ thể có thể chênh lệch rất lớn tùy theo cách chế biến [1].
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú cần đặc biệt thận trọng [1, 5]. Vì dữ liệu về tác động lâu dài của mogroside đối với sự phát triển của thai nhi và sự bài tiết qua sữa mẹ chưa được nghiên cứu đầy đủ, nhóm đối tượng này không nên tự ý lạm dụng các loại đường ăn kiêng hay thực phẩm bổ sung chứa chiết xuất la hán quả đậm đặc [1, 8].
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ cũng là nhóm đối tượng hệ tiêu hóa và chức năng gan thận chưa phát triển hoàn thiện. Cha mẹ không nên dùng các chất tạo ngọt nhân tạo hoặc chiết xuất mogroside để nêm nếm thức ăn dặm cho trẻ khi chưa có chỉ định y khoa [7]. Những người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị hạ đường huyết cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thường xuyên, do la hán quả có tác động hạ đường huyết sau ăn từ 10% đến 18% [5].
Cách dùng hợp lý trong đời sống thường ngày
Đối với người trưởng thành khỏe mạnh không mang thai, nước sắc từ quả la hán khô tự nhiên có thể dùng để giải khát hoặc làm dịu cơn ho, ngứa họng ở mức độ vừa phải [4, 7]. Không nên đun nấu quá đặc hoặc uống thay thế hoàn toàn cho nước lọc mỗi ngày. Với người sử dụng sản phẩm nước ép la hán quả cô đặc thương mại, cần lưu ý ngưỡng tiêu thụ khuyến cáo là khoảng 25 mg/kg thể trọng mỗi ngày [4].
Riêng với phụ nữ mang thai có nhu cầu kiểm soát đường huyết thai kỳ, thay vì tự ý dùng các chất tạo ngọt thay thế dạng bột cô đặc, nên ưu tiên chế độ dinh dưỡng cân bằng và tham khảo phác đồ điều trị từ bác sĩ sản khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng [7]. Người tiêu dùng cần lựa chọn các sản phẩm có nhãn mác rõ ràng, tránh mua các loại quả sấy mốc hoặc chế phẩm trôi nổi không rõ hàm lượng hoạt chất mogroside trên thị trường [3, 4].
Tóm lại, quả la hán và hoạt chất mogroside mang lại nhiều lợi ích tiềm năng trong việc hỗ trợ kiểm soát đường huyết cho người trưởng thành [5]. Tuy nhiên, do chưa có dữ liệu lâm sàng khẳng định tính an toàn tuyệt đối trên thai kỳ và trẻ nhỏ, việc sử dụng các chế phẩm này cho mẹ bầu và trẻ em đòi hỏi sự thận trọng cao độ và cần có tư vấn chuyên môn từ bác sĩ [1, 5].
