Lá khôi chữa đau dạ dày: bằng chứng y học nói gì?

Thói quen dùng thảo dược trị đau dạ dày và câu hỏi về hiệu quả

Đau rát vùng thượng vị, ợ hơi, khó tiêu là những triệu chứng quen thuộc mà rất nhiều người trưởng thành gặp phải hàng ngày. Khi xuất hiện các cơn đau dạ dày, thay vì đến bệnh viện thăm khám, không ít người có thói quen tìm kiếm các bài thuốc dân gian truyền miệng để tự chữa tại nhà.

Trong số các vị thuốc Nam phổ biến, lá khôi thường được nhắc đến như một phương thuốc giúp làm dịu nhanh cơn đau bụng và giảm tiết dịch vị. Dân gian tin rằng chất tanin trong lá khôi có thể trung hòa acid dạ dày và làm lành vết loét. Tuy nhiên, dưới góc nhìn y học thực chứng hiện đại, liệu lá khôi có thực sự chữa khỏi bệnh loét dạ dày như lời đồn thổi hay không?

Câu trả lời ngắn gọn là chưa có đủ bằng chứng lâm sàng chất lượng cao để khẳng định lá khôi chữa khỏi đau dạ dày ở người. Các nghiên cứu đánh giá hoạt tính của thảo dược hay các chất bảo vệ niêm mạc phần lớn chỉ mới được ghi nhận ở mức độ tiền lâm sàng trên động vật hoặc tế bào.

Cơ chế loét dạ dày và giả thuyết về tác dụng của thảo dược

Bệnh viêm loét dạ dày - tá tràng phát sinh từ sự mất cân bằng giữa các yếu tố tấn công và hàng rào bảo vệ niêm mạc ^[1]. Yếu tố tấn công chủ yếu bao gồm acid dạ dày và men tiêu hóa pepsin ^[2], cùng với sự xâm nhập của vi khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori) hoặc việc dùng thuốc chống viêm không steroid (NSAID) kéo dài [4, 7].

Ở người bệnh loét dạ dày mạn tính, dịch vị thường có nồng độ acid và pepsin tương đối cao ^[2]. Men tiêu hóa pepsin kết hợp với môi trường acid gây tổn thương niêm mạc, dẫn đến các ổ trợt loét và thậm chí chảy máu dạ dày nghiêm trọng ^[2]. Khi xảy ra viêm loét, cơ thể cần các biện pháp ức chế tiết acid, trung hòa môi trường dạ dày hoặc củng cố hàng rào tế bào niêm mạc ^[1].

Theo lý thuyết dược liệu học cổ truyền, tanin và các hoạt chất tự nhiên trong lá khôi được cho là có khả năng tạo một lớp màng bao phủ bảo vệ bề mặt niêm mạc, đồng thời kháng viêm và hỗ trợ làm giảm nồng độ acid dịch vị. Thế nhưng, cơ chế này phần nhiều chỉ mang tính lý thuyết hoặc suy luận từ đặc tính chung của các hợp chất thực vật, thiếu các thử nghiệm lâm sàng đối chứng trực tiếp trên người bệnh dùng lá khôi độc lập.

Y học hiện đại nhìn nhận nguyên nhân viêm loét dạ dày ra sao?

Để đánh giá đúng vai trò của thảo dược như lá khôi, cần hiểu rõ căn nguyên gây bệnh theo y học hiện đại. Nhiễm khuẩn H. pylori là nguyên nhân xuất hiện trong 85% đến 100% trường hợp loét tá tràng và từ 70% đến 90% trường hợp loét dạ dày ^[1]. Việc loại trừ hoàn toàn loại vi khuẩn này bằng kháng sinh giúp làm giảm đáng kể nguy cơ tái phát bệnh ^[1].

Ở người cao tuổi, nhiễm khuẩn H. pylori và sử dụng thuốc giảm đau kháng viêm không steroid (NSAID) là hai yếu tố nguy cơ quan trọng nhất ^[3]. Thuốc NSAID gây độc hại cho đường tiêu hóa chủ yếu do ức chế tổng hợp prostaglandin tại niêm mạc dạ dày, từ đó làm suy yếu nghiêm trọng các yếu tố bảo vệ tế bào tự nhiên ^[3]. Khi hai yếu tố này kết hợp độc lập hoặc hiệp đồng, nguy cơ tiến triển thành ổ loét dạ dày tá tràng là rất lớn ^[3].

Bên cạnh đó, việc trào ngược dịch vị và rối loạn chức năng đoạn dạ dày - thực quản cũng có thể gây biến chứng viêm thực quản ^[4]. Tình trạng tổn thương phá hủy biểu mô thực quản xuất hiện ở 12,9% bệnh nhân loét tá tràng, cao hơn so với người bị loét dạ dày ^[4]. Do đó, điều trị loét dạ dày không đơn thuần chỉ là trung hòa dịch vị nhất thời mà đòi hỏi phác đồ toàn diện để kiểm soát nguyên nhân cốt lõi ^[1].

Bằng chứng nghiên cứu về thảo dược và hoạt chất tự nhiên

Hiện nay, các nghiên cứu khoa học chính quy đối với lá khôi trên người còn rất hạn chế. Phần lớn dữ liệu về khả năng chống loét của các loài thực vật tự nhiên vẫn đang dừng lại ở các mô hình thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật.

Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã đánh giá tác dụng chống loét của chiết xuất từ chi Symphytum L. và Portulaca oleracea L. (rau sam) trên chuột cống trắng bị loét dạ dày cấp tính do dùng aspirin ^[5]. Thử nghiệm thực hiện trên 16 con chuột cống đực, chia thành 4 nhóm (4 con/nhóm) ^[5]. Ngoài nhóm chứng âm tính, 3 nhóm còn lại được cho uống aspirin liều 200 mg/kg thể trọng để gây loét; sau đó 2 nhóm được cho uống chiết xuất thực vật liều 100 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong 7 ngày liên tục ^[5].

Kết quả nghiên cứu trên chuột cho thấy hai loại thảo dược này giúp làm giảm đáng kể chiều dài ổ loét dạ dày, giảm thể tích dịch vị và độ acid toàn phần của dịch vị ^[5]. Chiết xuất cũng làm giảm các chỉ số sinh hóa máu như cholesterol toàn phần, triglyceride, men gan AST, ALT, phosphatase kiềm (ALP), cũng như lượng hồng cầu, bạch cầu, huyết sắc tố và tiểu cầu ^[5]. Tuy nhiên, nghiên cứu ghi nhận không có sự thay đổi đáng kể nào về độ pH của dịch vị giữa các nhóm điều trị ^[5].

Ở một hướng tiếp cận khác, nghiên cứu công bố năm 2021 thử nghiệm hệ phân phối tự nano nhũ hóa (SNEDDS) chứa dầu hạt bí ngô (tỷ lệ 10-30%), chất hoạt động bề mặt tween 80 (20-50%) và polyetylen glycol 200 (30-60%) để tăng cường hiệu quả bảo vệ dạ dày của hoạt chất chống oxy hóa alpha-lipoic acid trên mô hình chuột gây loét bằng indomethacin ^[6]. Kết quả cho thấy dạng bào chế nano tối ưu giúp cải thiện chỉ số loét dạ dày vượt trội so với dạng hoạt chất thô ^[6].

Tất cả các thử nghiệm trên cho thấy hoạt chất tự nhiên có tiềm năng bảo vệ niêm mạc nhất định, nhưng mới chỉ chứng minh trên mô hình động vật thí nghiệm với liều lượng và dạng bào chế kiểm soát nghiêm ngặt [5, 8]. Việc tự sắc lá khôi uống hoàn toàn không thể bảo đảm được hoạt tính tương đương hay liều lượng chuẩn xác như nghiên cứu.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng lá khôi trị đau dạ dày

Nhiều người lầm tưởng rằng uống nước lá khôi có thể thay thế thuốc Tây y để "chữa dứt điểm" loét dạ dày. Thực tế, trong y học thực chứng, các nhóm thuốc như thuốc ức chế bơm proton (PPI) có khả năng ức chế acid mạnh hơn nhiều so với thuốc kháng thụ thể H2 và đem lại hiệu quả điều trị vượt trội trong bệnh lý acid dịch vị ^[1].

Một số thuốc bảo vệ niêm mạc như proglumide khi thử nghiệm trên 20 bệnh nhân loét dạ dày và 30 bệnh nhân loét tá tràng ghi nhận kết quả giảm đau ở 85% bệnh nhân loét dạ dày và 93% bệnh nhân loét tá tràng vào ngày thứ 4 trung bình ^[7]. Thuốc này cũng giúp 95-96% bệnh nhân hết rối loạn tiêu hóa sau 2-3 ngày, đồng thời qua nội soi ngày thứ 20 cho thấy biểu mô hóa hoàn toàn ổ loét ở 30% người bệnh loét dạ dày và 43,3% người loét tá tràng ^[7].

Ngược lại, lá khôi không thể diệt được vi khuẩn H. pylori - tác nhân chính gây ra đại đa số trường hợp loét dạ dày tá tràng ^[1]. Người bệnh tự ý uống lá khôi kéo dài để giảm triệu chứng có thể bỏ qua thời điểm vàng để điều trị tiệt trừ vi khuẩn, khiến bệnh tái phát dai dẳng hoặc tiến triển thành biến chứng nặng như thủng dạ dày, chảy máu [1, 4]. Ngoài ra, việc lạm dụng chất tanin trong lá khôi với nồng độ đậm đặc có thể gây cảm giác chát miệng, táo bón hoặc kích ứng thêm đường tiêu hóa.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Người đang có các dấu hiệu báo động như nôn ra máu, đi ngoài phân đen, sụt cân không rõ nguyên nhân tuyệt đối không được tự ý điều trị bằng lá khôi. Tình trạng chảy máu niêm mạc diện rộng đòi hỏi can thiệp y tế khẩn cấp chứ không thể chữa bằng nước lá ^[2].

Người cao tuổi đang sử dụng các thuốc kháng viêm giảm đau (NSAID) để trị bệnh xương khớp cần hết sức thận trọng ^[3]. Độc tính đường tiêu hóa ở nhóm đối tượng này rất phức tạp, cần được bác sĩ đánh giá cẩn thận thay vì tự ý dùng thảo dược ^[3].

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng là những đối tượng chưa hề có dữ liệu an toàn về việc dùng lá khôi. Các hợp chất tanin và alcaloid thực vật có thể ảnh hưởng đến quá trình hấp thu chất dinh dưỡng hoặc tương tác bất lợi với các loại thuốc điều trị khác.

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Nếu muốn sử dụng lá khôi như một biện pháp hỗ trợ theo y học cổ truyền, người bệnh chỉ nên dùng với lượng vừa phải và cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Tuyệt đối không được bỏ đơn thuốc hoặc ngừng dùng thuốc ức chế acid khi chưa có chỉ định y khoa ^[1].

Việc tự ý mua các sản phẩm không rõ nguồn gốc hoặc tự điều trị có thể làm giảm khả năng kiểm soát bệnh tái phát ở những bệnh nhân có nhiễm vi khuẩn H. pylori ^[1]. Người bị tái phát bệnh cần được kiểm tra y tế toàn diện để có phác đồ phối hợp kháng sinh và thuốc chống tiết acid phù hợp ^[1].

Song song với việc tuân thủ chỉ định điều trị, người bệnh cần duy trì lối sống lành mạnh, ăn đúng bữa, hạn chế rượu bia, tránh căng thẳng và ngưng hút thuốc lá vì đây đều là các yếu tố thúc đẩy tổn thương niêm mạc dạ dày.

Tóm lại, lá khôi và các hợp chất tự nhiên có thể mang lại một số đặc tính hỗ trợ chống viêm niêm mạc, nhưng bằng chứng khoa học hiện nay đa số chỉ dừng lại ở các nghiên cứu tiền lâm sàng. Người bệnh cần tỉnh táo, coi thảo dược chỉ là giải pháp tham khảo bổ trợ và luôn ưu tiên phác đồ y học chuẩn xác từ bác sĩ chuyên khoa.