Lá lốt vốn là loại rau gia vị quen thuộc trong mâm cơm người Việt, gắn liền với các món canh, món chả dân dã. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau mẹo dùng nước sắc lá lốt uống hàng ngày để hạ đường huyết và ngăn ngừa đái tháo đường. Liệu loại thảo mộc bình dân này có thực sự đem lại hiệu quả kiểm soát đường máu như lời đồn thổi?
Các dữ liệu nghiên cứu khoa học thực nghiệm hiện nay cho thấy chiết xuất lá lốt có ghi nhận tác dụng hỗ trợ hạ đường huyết và cải thiện các chỉ số chuyển hóa trên mô hình động vật thí nghiệm [1], [2], [3]. Tuy nhiên, những kết quả khả quan này mới dừng lại ở cấp độ tiền lâm sàng trên chuột, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người để khẳng định khả năng chữa bệnh hay thay thế thuốc điều trị [3].
Cơ chế kiểm soát đường huyết từ thực nghiệm
Để tìm hiểu tác dụng sinh học của lá lốt (tên khoa học là Piper sarmentosum), các nhà nghiên cứu đã phân tích sâu các cơ chế chuyển hóa phân tử trên mô hình động vật bị rối loạn chuyển hóa [4]. Đái tháo đường và béo phì thường đi kèm với tình trạng đề kháng insulin cùng sự suy giảm các hormone điều hòa chuyển hóa thiết yếu [4].
Ở chuột bị hội chứng chuyển hóa do nạp nhiều fructose, chiết xuất methanol từ lá lốt ở liều 125 mg/kg thể trọng đã cho thấy khả năng làm tăng mức adiponectin vốn bị suy giảm [4]. Adiponectin là một hormone quan trọng do mô mỡ tiết ra, có vai trò kích thích tiết insulin và hỗ trợ điều hòa thể trọng [4]. Đồng thời, chiết xuất lá lốt còn giúp giảm mức leptin tăng cao bằng cách ức chế, giảm các tế bào mỡ và cải thiện độ nhạy leptin tại tế bào đích thông qua việc điều hòa con đường tín hiệu leptin ở vùng dưới đồi [4].
Ngoài ra, ở cấp độ tế bào học, các hợp chất flavonoid tự nhiên trong dịch chiết lá lốt như rutin và vitexin đã được ghi nhận có tác dụng chống oxy hóa, bảo vệ tế bào khỏi tác hại của các gốc tự do như hydro peroxide [5]. Quá trình chống oxy hóa này đóng góp quan trọng trong việc hạn chế tổn thương oxy hóa do biến chứng đái tháo đường gây ra trên các mô cơ quan [6].
Chiết xuất lá lốt tác động ra sao trên chuột thí nghiệm?
Các thử nghiệm tiền lâm sàng đã khảo sát trực tiếp khả năng hạ glucose máu của chiết xuất lá lốt qua nhiều mô hình gây bệnh đái tháo đường khác nhau [1], [2].
Trong một nghiên cứu thực hiện năm 1998, các nhà khoa học đã kiểm tra tác dụng hạ đường huyết của chiết xuất nước toàn cây lá lốt trên chuột bình thường và chuột mắc đái tháo đường do tiêm streptozotocin [2]. Khi làm nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống, một liều đơn chiết xuất nước ở mức 0,125 g/kg và 0,25 g/kg thể trọng đã làm giảm đáng kể mức glucose huyết tương ở chuột bình thường, tương tự tác dụng của thuốc đối chứng glibenclamide ở liều 5 mg/kg đường uống [2].
Đáng chú ý, ở chuột bị đái tháo đường, một liều đơn duy nhất chiết xuất lá lốt hay liều đơn glibenclamide đều không làm giảm đáng kể mức glucose máu [2]. Thế nhưng, khi cho chuột đái tháo đường uống lặp lại chiết xuất nước lá lốt ở liều 0,125 g/kg mỗi ngày liên tục trong 7 ngày, mức đường huyết đã giảm rõ rệt, tương đương hiệu quả hạ đường huyết của glibenclamide dùng liều 5 mg/kg đường uống [2].
Đến năm 2012, một nghiên cứu khác khảo sát trên 32 chuột đực giống Sprague-Dawley được chia thành 4 nhóm: nhóm đối chứng không điều trị, nhóm đối chứng dùng lá lốt, nhóm đái tháo đường không điều trị và nhóm đái tháo đường dùng chiết xuất lá lốt [1]. Đái tháo đường ở chuột được gây ra bằng cách tiêm bắp streptozotocin liều 50 mg/kg thể trọng [1]. Sau 28 ngày gây bệnh, chuột được cho uống chiết xuất lá lốt với liều 0,125 g/kg thể trọng mỗi ngày trong 28 ngày tiếp theo [1].
Kết quả sau thời gian theo dõi định kỳ 4 tuần cho thấy, nhóm chuột đái tháo đường được dùng chiết xuất lá lốt đã tăng thể trọng, đồng thời giảm mức glucose máu lúc đói và giảm lượng glucose trong nước tiểu so với nhóm đái tháo đường không được điều trị [1].
Khả năng bảo vệ tim mạch trước biến chứng đường huyết
Biến chứng tim mạch là nguyên nhân nhập viện và tử vong hàng đầu ở các đối tượng mắc bệnh đái tháo đường [1], [6]. Bệnh lý này thường đi kèm những thay đổi thoái hóa nghiêm trọng ở cấu trúc mạch máu và cơ tim [1], [6].
Khi quan sát mô tim và động mạch chủ gần dưới kính hiển vi điện tử truyền qua (TEM), các nhà nghiên cứu nhận thấy nhóm chuột đái tháo đường dùng chiết xuất lá lốt liều 0,125 g/kg trong 28 ngày có sự suy giảm rõ rệt các biến đổi thoái hóa siêu cấu trúc so với nhóm không điều trị, qua đó chỉ ra tiềm năng phục hồi tính toàn vẹn siêu cấu trúc của mô tim mạch [1].
Nghiên cứu mô học năm 2012 trên 24 chuột đực Sprague-Dawley cũng ghi nhận kết quả tương tự [6]. Nhóm chuột đái tháo đường không điều trị có nhân tế bào cơ tim bất thường, sợi cơ tim mất trật tự, tăng lắng đọng mô liên kết và tăng đáng kể độ dày lớp áo giữa cũng như tỷ lệ lớp áo trong/áo giữa của động mạch chủ so với nhóm đối chứng [6]. Việc bổ sung chiết xuất lá lốt liều 0,125 g/kg trong 28 ngày đã giúp làm giảm các tổn thương mô học này ở tim và động mạch chủ nhờ ngăn ngừa tổn thương oxy hóa phát sinh từ đái tháo đường [6].
Bên cạnh đó, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2022 đã tổng hợp dữ liệu từ 14 công trình khoa học (gồm 2 nghiên cứu in vitro và 11 nghiên cứu trên động vật in vivo) được công bố từ năm 1998 đến năm 2021 [3]. Phân tích gộp trên 3 nghiên cứu về huyết áp chỉ ra chiết xuất lá lốt giúp giảm đáng kể huyết áp tâm thu với chênh lệch trung bình -39,84 mmHg, giảm huyết áp tâm trương -26,68 mmHg và giảm huyết áp động mạch trung bình -30,56 mmHg so với nhóm không can thiệp [3]. Tác động này liên quan đến khả năng kích thích sản sinh oxit nitric (NO) và giảm nồng độ endothelin-1 (ET-1) trên thành mạch [7].
Bằng chứng hiện có nói lên điều gì và giới hạn là gì?
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng đem lại nhiều tín hiệu tích cực về khả năng hạ đường huyết và hạ huyết áp, người bệnh cần nhìn nhận đúng bản chất của các bằng chứng khoa học này [3].
Cho đến nay, tất cả các dữ liệu thực nghiệm về hiệu quả hạ đường huyết của lá lốt đều mới chỉ được tiến hành trên mô hình động vật thí nghiệm (chuột cống) hoặc nuôi cấy tế bào trong ống nghiệm [1], [2], [3]. Chưa hề có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng trên cơ thể người để xác định hiệu quả thực tế cũng như phác đồ điều trị tiêu chuẩn [3].
Động vật gặm nhấm có tốc độ chuyển hóa và phản ứng sinh học khác biệt rất lớn so với cơ thể con người. Ngoài ra, các nhà khoa học sử dụng chiết xuất cô đặc với liều lượng và hoạt chất được định lượng chuẩn xác, khác hoàn toàn với việc ăn vài lá lốt hay đun nước lá lốt tươi uống tại nhà [1], [2]. Do đó, tuyệt đối không thể xem các dữ liệu tiền lâm sàng này là bằng chứng cho thấy lá lốt có thể chữa khỏi bệnh đái tháo đường ở người [3].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lá lốt hạ đường huyết
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng uống nước lá lốt có thể thay thế hoàn toàn cho insulin hay các thuốc hạ đường huyết đường uống do bác sĩ kê đơn. Đái tháo đường là bệnh lý mạn tính phức tạp, việc tự ý ngưng thuốc điều trị để uống thảo mộc có thể đẩy người bệnh vào tình trạng tăng đường huyết cấp tính và các biến chứng nguy hiểm tính mạng [1].
Một ngộ nhận khác là suy nghĩ "thảo dược tự nhiên thì uống càng nhiều càng tốt". Một nghiên cứu về độc tính bán cấp năm 2013 trên chuột Sprague-Dawley cho thấy, khi cho chuột dùng chiết xuất nước lá lốt bằng ống thông dạ dày ở các liều 50 mg/kg, 300 mg/kg và 2000 mg/kg mỗi ngày trong 28 ngày liên tiếp, hồ sơ huyết học và sinh hóa gan thận nhìn chung duy trì trong giới hạn bình thường [8].
Tuy nhiên, nghiên cứu độc tính này đã ghi nhận một hiện tượng quan trọng: nồng độ kali trong huyết thanh của chuột tăng lên đáng kể, đòi hỏi phải được theo dõi thường xuyên [8]. Việc tự ý sắc nước lá lốt quá đậm đặc hoặc uống kéo dài thiếu kiểm soát có nguy cơ gây rối loạn điện giải do tăng kali máu [8].
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Dựa trên dữ liệu an toàn ghi nhận tình trạng tăng nồng độ kali huyết thanh từ nghiên cứu thực nghiệm, những đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng [8]:
Những người có bệnh lý về thận, suy thận hoặc chức năng đào thải của thận suy giảm không nên tự ý uống nước lá lốt sắc đặc thường xuyên [8]. Thận suy yếu sẽ khó đào thải lượng kali dư thừa, làm tăng nguy cơ biến chứng tim mạch do tăng kali máu [8].
Người đang điều trị bệnh đái tháo đường bằng thuốc hạ đường huyết hoặc người đang dùng thuốc điều trị huyết áp cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng nước lá lốt thường xuyên [2], [3]. Tác động cộng hưởng tiềm tàng có thể làm thay đổi đáp ứng của thuốc hoặc gây khó khăn cho việc kiểm soát chỉ số sinh hóa định kỳ [3]. Hiện tại cũng chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ về việc dùng chiết xuất lá lốt liều cao trên phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú, do đó các nhóm này chỉ nên dùng như rau gia vị thông thường, không tự ý uống nước sắc đậm đặc.
Hướng dẫn sử dụng lá lốt an toàn trong đời sống
Trong đời sống hàng ngày, người tiêu dùng và người có đường huyết cao hoàn toàn có thể đưa lá lốt vào thực đơn ăn uống với vai trò là một loại rau ăn kèm bổ dưỡng [3].
Bạn có thể sử dụng lá lốt tươi nấu canh, cuốn thịt nướng hoặc xào nhẹ trong bữa ăn gia đình. Chế biến dạng món ăn thông thường vừa giúp tận dụng nguồn chất xơ tự nhiên, vừa mang lại hương vị thơm ngon mà không gây lo ngại về tình trạng quá liều dược chất hay rối loạn kali máu [8].
Nếu muốn dùng nước sắc lá lốt, người dùng chỉ nên nấu loãng với lượng vừa phải, uống cách quãng và tuyệt đối không dùng thay thế nước lọc hàng ngày [8]. Trước khi bắt đầu bất kỳ thói quen dùng thảo mộc bổ trợ nào, việc tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng là điều bắt buộc đối với người đang có bệnh nền.
Tóm lại, chiết xuất lá lốt thể hiện tiềm năng sinh học rất hứa hẹn trong việc hỗ trợ điều hòa đường huyết và bảo vệ hệ tim mạch trên mô hình động vật thí nghiệm [1], [2], [3]. Dẫu vậy, đây mới chỉ là dữ liệu bước đầu và không thể thay thế cho phác đồ điều trị y khoa chuẩn mực [3]. Người dân nên duy trì một chế độ ăn uống cân bằng, dùng lá lốt như một loại thực phẩm lành mạnh và tuân thủ nghiêm ngặt hướng dẫn điều trị của bác sĩ để bảo vệ sức khỏe một cách an toàn nhất.
