Cây sổ (tên khoa học là Dillenia indica) từ lâu đã quen thuộc trong đời sống người dân vùng nhiệt đới, vừa dùng làm thực phẩm nấu canh chua, vừa được dùng làm các bài thuốc dân gian. Nhiều người thắc mắc giữa lá sổ và quả sổ, bộ phận nào sở hữu hoạt tính chống oxy hóa mạnh mẽ hơn để tối ưu hóa việc sử dụng cho sức khỏe.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học thực nghiệm hiện có chưa cung cấp bằng chứng trực tiếp so sánh đối đầu về chỉ số chống oxy hóa giữa dịch ép quả và chiết xuất lá của cây sổ. Thay vào đó, các nghiên cứu xác nhận cả quả, lá và vỏ thân cây sổ đều chứa các hợp chất sinh học có hoạt tính dọn gốc tự do, chống viêm và hỗ trợ chuyển hóa.
Đặc điểm thực vật và giá trị dược liệu của cây sổ
Cây sổ là một loài cây thường xanh hoặc bán rụng lá mọc hoang dã và được trồng tại các khu vực ẩm ướt, đạt chiều cao khoảng 15 mét [1]. Cây có lá mọc chụm ở đầu cành, hình mũi mác, chiều dài lá từ 20 đến 30 cm với mép khía răng cưa sắc nhọn [1]. Hoa của cây sổ có màu trắng, kích thước lớn với đường kính khoảng 15 cm, mọc đơn độc [1].
Quả sổ có đặc điểm cứng và to, đường kính trung bình từ 3 đến 5 inch (khoảng 7,5 đến 12,7 cm) [1]. Trong y học cổ truyền, cây sổ được sử dụng để hạ sốt, làm mát cơ thể, trị tiêu chảy, làm chất se niêm mạc và nhuận tràng [1]. Toàn cây, bao gồm quả, lá và vỏ, đã được ghi nhận có nhiều hoạt tính sinh học như kháng khuẩn, chống oxy hóa, giảm đau, chống viêm và hỗ trợ điều trị đái tháo đường [1].
Hoạt tính chống oxy hóa và thành phần trong quả sổ
Nghiên cứu về quả sổ chỉ ra rằng bộ phận này chứa nhiều chất chuyển hóa thứ cấp có khả năng vô hiệu hóa các gốc tự do có hại. Quả của cây sổ là thực phẩm ăn được, phân bố phổ biến ở chân dãy Himalaya và được biết đến với hoạt tính chống oxy hóa cùng tiềm năng phòng ngừa ung thư [2].
Khi nghiên cứu về hoạt tính chống oxy hóa của quả Dillenia indica với các dung môi khác nhau qua các phương pháp đo lường như bắt gốc tự do DPPH, phospho-molybdenum và thử nghiệm tẩy màu beta carotene, kết quả cho thấy chiết xuất methanol đạt hoạt tính chống oxy hóa cao nhất, tiếp theo là chiết xuất ethyl acetate và chiết xuất nước [3].
Bên cạnh đó, các đánh giá hóa học trên dịch chiết thô và các phân đoạn từ quả sổ thông qua phương pháp LC-MS/MS đã xác định được nhiều hợp chất phenolic và flavonoid quan trọng, bao gồm caffeoylmalic acid, naringenin, quercetin và kaempferol [4]. Các thành phần flavonoid này chịu trách nhiệm chính cho hoạt tính chống oxy hóa, chống viêm cũng như hiệu quả giảm đau thông qua việc tác động vào hệ thống opioid và cannabinoid trong cơ thể [4].
Nghiên cứu trên các bộ phận khác: Vỏ thân và tiềm năng tế bào
Dù nghiên cứu đối đầu trực tiếp giữa lá và quả chưa được công bố đầy đủ trong dữ liệu đối chiếu, các bộ phận khác của cây sổ cũng thể hiện khả năng bảo vệ tế bào vượt trội. Điển hình là vỏ thân của cây Dillenia indica, một nguồn giàu hợp chất phenolic và triterpenoid, nổi bật là axit betulinic (BA) [5], [6].
Một nghiên cứu năm 2025 đã ứng dụng mô hình bề mặt đáp ứng (RSM) và mạng thần kinh nhân tạo (ANN) để tối ưu hóa điều kiện chiết xuất vỏ thân cây sổ, thu được hàm lượng polyphenol toàn phần (TPC) đạt mức tối đa 85,33 +- 2.26 mg đương lượng axit gallic/g (mg GAE/g) và hàm lượng flavonoid toàn phần (TFC) đạt 75,60 +- 1.66 mg đương lượng catechin/g [5], [6]. Chiết xuất tối ưu hóa này đã được chứng minh làm giảm đáng kể các loại oxy phản ứng (ROS) nội bào trong tế bào sừng người (HaCaT) bị chiếu xạ tia UVB [5], [6]. Cơ chế bảo vệ đạt được thông qua việc gắn kết ổn định với protein KEAP1, kích hoạt con đường chống oxy hóa KEAP1-Nrf2-HO-1 nhằm ngăn ngừa lão hóa da do ánh nắng [5], [6].
Tuy vậy, nghiên cứu tiêu hóa mô phỏng cũng ghi nhận hàm lượng polyphenol, flavonoid và khả năng dọn gốc tự do của chiết xuất bị suy giảm trong giai đoạn dạ dày [5], [6]. Điều này cho thấy các hoạt chất chống oxy hóa từ cây sổ có thể bị biến đổi khi đi qua đường tiêu hóa của con người.
Tác dụng hỗ trợ đường huyết từ các bộ phận cây sổ
Ngoài khả năng chống oxy hóa, cây sổ còn được chú ý nhờ tiềm năng kiểm soát các rối loạn chuyển hóa. Dữ liệu y học cổ truyền và nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận Dillenia indica hỗ trợ kiểm soát bệnh đái tháo đường và các biến chứng như rối loạn mỡ máu, bệnh thận và bệnh thần kinh do tiểu đường [1].
Nghiên cứu trên chuột cống trắng Wistar bị đái tháo đường do streptozotocin (STZ) cho thấy chiết xuất cây sổ thể hiện hoạt tính hạ đường huyết rõ rệt ở liều 250 mg/kg và 500 mg/kg thể trọng [1]. Liệu trình này cũng giúp cải thiện nồng độ insulin trong huyết thanh của động vật thí nghiệm [1]. Những kết quả này củng cố thêm giá trị dược lý của các thành phần tự nhiên có trong loài cây này.
Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng
Nhiều người tiêu dùng thường mặc định rằng lá cây luôn chứa nhiều chất chống oxy hóa hơn quả, hoặc ngược lại, quả mọng nước sẽ có hoạt tính dọn gốc tự do vượt trội hoàn toàn. Đối với cây sổ, khoa học hiện chưa có dữ liệu đo lường trực diện trên cùng một hệ thống thử nghiệm để khẳng định tuyệt đối bộ phận nào chiếm ưu thế giữa lá và quả.
Đồng thời, hầu hết các bằng chứng về cơ chế chống oxy hóa của cây sổ hiện mới dừng lại ở mức thử nghiệm ống nghiệm (in vitro), mô phỏng tiêu hóa hoặc nghiên cứu trên động vật gặm nhấm [4], [5], [1], [3]. Các kết quả này không đồng nghĩa với việc tiêu thụ cây sổ tươi sẽ ngay lập tức mang lại hiệu quả phòng chữa bệnh hoàn toàn trên cơ thể người.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù quả sổ được sử dụng làm thực phẩm thông thường, người dùng vẫn cần lưu ý một số vấn đề an toàn. Người có tiền sử dị ứng thực vật hoặc nhạy cảm đường tiêu hóa nên thận trọng khi thử dùng các bộ phận của cây sổ với lượng lớn.
Đặc biệt, do chiết xuất từ cây sổ đã được chứng minh có hoạt tính hạ đường huyết trên mô hình động vật [1], những bệnh nhân đang điều trị đái tháo đường hoặc đang dùng thuốc hạ đường huyết cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng thường xuyên các sản phẩm cô đặc từ cây sổ nhằm tránh nguy cơ tụt đường huyết quá mức. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và người mắc các bệnh mạn tính phức tạp không nên tự ý dùng dịch chiết lá hoặc vỏ cây sổ để chữa bệnh.
Áp dụng thực tế và kết luận
Trong đời sống hằng ngày, quả sổ chín hoặc quả bánh tẻ có thể được dùng như một nguyên liệu nấu ăn an toàn để tạo vị chua thanh tự nhiên cho món canh, cung cấp một số axit hữu cơ và hợp chất chống oxy hóa quercetin, naringenin [4]. Khi chế biến, việc làm sạch và nấu chín thông thường là cách tiếp cận an toàn nhất. Không nên tự ý sắc uống lá sổ khô hay vỏ cây theo các bài thuốc truyền miệng mà không có hướng dẫn từ thầy thuốc chuyên khoa.
Cây sổ là một nguồn thảo dược giàu tiềm năng với các hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên hiện diện ở cả quả, vỏ thân và lá. Thay vì tìm kiếm bộ phận vượt trội tuyệt đối khi dữ liệu so sánh trực tiếp chưa đầy đủ, việc duy trì một chế độ ăn uống đa dạng thực phẩm tự nhiên, kết hợp lối sống lành mạnh vẫn là giải pháp khoa học tối ưu để bảo vệ tế bào khỏi stress oxy hóa.
