Nhiều người truyền tai nhau mẹo uống nước sắc lá tía tô hoặc ăn nhiều loại rau này để trị dứt điểm cơn đau gút và hạ axit uric trong máu. Sự tiện lợi, rẻ tiền và cảm giác an toàn từ thảo dược tự nhiên khiến tía tô trở thành tâm điểm chú ý trên các diễn đàn sức khỏe. Tuy nhiên, liệu loại rau thơm quen thuộc này có thực sự tạo ra tác dụng thần kỳ như lời đồn?
Thực tế, chiết xuất lá tía tô đã được khoa học ghi nhận có hoạt tính ức chế enzyme tổng hợp axit uric trong các thí nghiệm tế bào và mô hình động vật [1]. Dù vậy, dữ liệu nghiên cứu lâm sàng trên người vẫn chưa đầy đủ, do đó tía tô hoàn toàn không thể thay thế các thuốc điều trị gút được bác sĩ kê đơn [1].
Cơ chế sinh axit uric và đích nhắm của tía tô
Axit uric là sản phẩm chuyển hóa cuối cùng của các nhân purin có trong thức ăn và tế bào cơ thể [2]. Khi nồng độ chất này tăng cao quá mức trong máu (tình trạng tăng axit uric máu), chúng có thể kết tinh thành các tinh thể urat sắc nhọn lắng đọng tại khớp gây đau đớn dữ dội, tức bệnh gút [1, 7]. Tăng axit uric máu còn liên quan đến tổn thương thận, rối loạn chuyển hóa và tim mạch [1].
Trong chuỗi phản ứng sinh hóa này, enzyme xanthine oxidase (viết tắt là XO) đóng vai trò then chốt [1, 7]. Đây là enzyme xúc tác việc oxy hóa hypoxanthine thành xanthine, rồi tiếp tục chuyển đổi xanthine thành axit uric [1, 6, 7]. Do đó, việc ức chế enzyme XO là mục tiêu hàng đầu trong việc giảm sản xuất axit uric để điều trị bệnh gút [2].
Thuốc điều trị kinh điển như allopurinol hoạt động chính bằng cơ chế ức chế XO này [1]. Khi nghiên cứu về tía tô, các nhà khoa học cũng phát hiện nhiều hợp chất tự nhiên trong lá cây có khả năng gắn kết và cản trở hoạt động của chính enzyme XO [1, 4].
Nghiên cứu phân lập các chất ức chế XO từ tía tô
Năm 2015, một nghiên cứu chi tiết đã áp dụng quy trình phân đoạn và tinh chế định hướng hoạt tính sinh học từ lá tía tô (Perilla frutescens) để tìm kiếm các hợp chất ức chế enzyme XO [1]. Nhóm nghiên cứu đã đánh giá dịch chiết thô trong ống nghiệm (in vitro) và trên mô hình chuột bị gây tăng axit uric máu bằng potassium oxonate [1]. Kết quả cho thấy dịch chiết thô của lá tía tô mang lại hiệu quả hạ urat rõ rệt trên chuột thí nghiệm [1].
Sau khi phân tách chiết xuất qua cột nhựa macroporous, phân đoạn cồn 70% của dịch chiết n-butanol cho thấy hoạt tính ức chế XO mạnh nhất [1]. Từ phân đoạn này, các nhà khoa học đã phân lập và xác định được 5 hợp chất có hoạt tính cao gồm: axit caffeic, vinyl caffeate, axit rosmarinic, methyl rosmarinate và apigenin [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng cần thêm các nghiên cứu tiếp theo để có thể ứng dụng các hợp chất tự nhiên này trong điều trị tăng axit uric máu [1].
Trước đó, vào năm 1990, một nghiên cứu cũng đã phân lập thành công hai hợp chất este caffeic mới từ lá tía tô (Perilla frutescens var. acuta) [3]. Cả hai este này đều ức chế mạnh XO trong ống nghiệm [3]. Đáng chú ý, hợp chất (Z,E)-2-(3,4-dihydroxyphenyl)ethenyl ester của axit 3-(3,4-dihydroxyphenyl)-2-propenoic cho thấy khả năng ức chế XO mạnh tương đương allopurinol theo cơ chế ức chế không cạnh tranh [3].
Đến năm 2017, các nhà khoa học tiếp tục ứng dụng kỹ thuật siêu lọc kết hợp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) gắn kết cạnh tranh để sàng lọc hoạt chất từ dịch chiết tía tô [4]. Nghiên cứu này đặt ra các tiêu chuẩn gồm độ liên kết toàn phần (TBD > 30%) và độ liên kết đặc hiệu (SBD > 10%) nhằm giảm thiểu hiện tượng dương tính giả [4]. Kết quả đã xác định và chứng minh được các hoạt chất flavonoid như apigenin, 4',5,7-trimethoxyflavone và luteolin là những chất ức chế enzyme XO trực tiếp thông qua mô phỏng cấu trúc phức hợp [4].
Tác động khi tía tô kết hợp trong bài thuốc thảo mộc
Bên cạnh việc dùng đơn lẻ, tía tô còn được thử nghiệm trong các công thức phối hợp nhằm tăng cường hiệu quả quản lý axit uric. Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã đánh giá tiềm năng thực phẩm chức năng từ sự kết hợp của ba loại thực vật: cúc hoa (Chrysanthemum morifolium), tía tô (Perilla frutescens) và hòe hoa (Sophora japonica) [5].
Nghiên cứu cho thấy hỗn hợp ba thảo mộc này có khả năng ức chế kép hai enzyme then chốt trong chuyển hóa axit uric là xanthine oxidase (XO) và adenosine deaminase (ADA) [5]. Khi thử nghiệm trên mô hình chuột bị tăng axit uric máu, hỗn hợp này làm giảm đáng kể nồng độ axit uric huyết thanh, phản ánh hiệu quả tương đương allopurinol nhưng ghi nhận ít tác dụng phụ hơn [5]. Kỹ thuật LC-MS xác nhận rằng các flavonoid có ái lực mạnh với XO chính là nhóm hoạt chất sinh học chịu trách nhiệm cho tác dụng này [5].
Khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến cơ thể người
Mặc dù các dữ liệu khoa học về khả năng ức chế XO của tía tô rất hứa hẹn, người bệnh cần nhìn nhận rõ ranh giới của bằng chứng hiện có. Tất cả các kết quả nghiên cứu kể trên mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) và mô hình chuột thực nghiệm (in vivo) [1, 2, 3, 4]. Chuột thí nghiệm có chuyển hóa và phản ứng sinh học khác biệt đáng kể so với con người.
Cho đến nay, chưa có các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn, ngẫu nhiên có đối chứng trên bệnh nhân gút để chứng minh liều lượng cụ thể của lá tía tô hay chiết xuất tía tô có thể hạ axit uric máu an toàn và hiệu quả ở người [1]. Nồng độ hoạt chất trong một vài bát nước sắc tía tô tại nhà thường không ổn định, chịu ảnh hưởng bởi nguồn gốc cây, thổ nhưỡng, cách thu hái và phương pháp đun nấu. Do đó, việc tự ý uống nước tía tô không thể đảm bảo đạt được ngưỡng nồng độ có tác dụng sinh học giống như các chiết xuất tinh khiết trong phòng thí nghiệm [1, 4].
Những hiểu lầm tai hại khi tự chữa gút bằng tía tô
Nhiều người lầm tưởng rằng đã là thảo dược tự nhiên thì an toàn tuyệt đối và có thể dùng thay thế thuốc tây. Đây là một sai lầm nguy hiểm. Một số bệnh nhân tự ý ngưng dùng allopurinol hoặc các thuốc hạ axit uric chuyên biệt do bác sĩ kê đơn để chuyển hẳn sang uống nước lá tía tô đậm đặc [1].
Việc ngưng thuốc đột ngột thường dẫn đến tình trạng axit uric máu dao động mạnh hoặc tăng vọt, kích hoạt các đợt viêm khớp gút cấp tính với những cơn đau dữ dội. Hơn nữa, việc tăng axit uric máu kéo dài không được kiểm soát tốt bằng phác đồ y khoa chuẩn còn gây tổn thương khớp vĩnh viễn, biến dạng khớp do hạt tophi và suy giảm chức năng thận mạn tính [1, 7]. Tía tô không phải là thuốc và không có khả năng chữa khỏi bệnh gút.
Ai nên thận trọng khi sử dụng tía tô?
Mặc dù lá tía tô là loại rau gia vị an toàn trong bữa ăn hằng ngày, nhưng việc lạm dụng với liều cao dưới dạng nước sắc đặc kéo dài cần được cân nhắc cẩn thận. Những người có cơ địa dị ứng với các loại thảo mộc thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae) nên tránh sử dụng để phòng ngừa các phản ứng quá mẫn.
Những bệnh nhân mắc bệnh gút có kèm các bệnh lý nền phức tạp như suy giảm chức năng thận, suy gan, rối loạn đông máu hoặc phụ nữ đang mang thai cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại nước sắc thảo dược đậm đặc nào. Việc dung nạp một lượng lớn dịch chiết thực vật có thể gây quá tải cho các cơ quan lọc thải hoặc tương tác không mong muốn với các thuốc điều trị đang sử dụng.
Cách áp dụng tía tô thực tế và an toàn
Trong đời sống hằng ngày, người có axit uric cao có thể bổ sung lá tía tô tươi như một loại rau gia vị lành mạnh trong chế độ ăn uống cân bằng. Thói quen thêm tía tô vào các món súp, canh hoặc ăn ghém cùng món ăn vừa giúp đa dạng hương vị vừa cung cấp các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên.
Nếu muốn uống nước đun từ lá tía tô tươi hoặc khô, người bệnh chỉ nên dùng với lượng vừa phải như một thức uống hỗ trợ thanh nhiệt, không nên dùng thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày và không đun quá đậm đặc. Quan trọng nhất, người bệnh tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc hạ axit uric hay giảm đau do bác sĩ chỉ định.
Lá tía tô chứa nhiều hoạt chất sinh học có tiềm năng ức chế enzyme XO và hạ axit uric trên mô hình nghiên cứu động vật và tế bào [1, 2, 4]. Tuy nhiên, loại thảo dược này chỉ nên được xem như một thành phần dinh dưỡng bổ trợ trong lối sống, không thể thay thế cho các phương pháp điều trị y khoa chính thống. Người bệnh gút cần tuân thủ đơn thuốc của bác sĩ, duy trì chế độ ăn giảm thực phẩm giàu purin, hạn chế rượu bia và uống đủ nước để bảo vệ sức khỏe khớp lâu dài [1, 2].
