Lời đồn dân gian về vỏ và lá găng tây
Trong dân gian, nhiều người truyền tai nhau kinh nghiệm dùng vỏ thân và lá cây găng tây (tên khoa học là Pithecellobium dulce) để chữa tiêu chảy hoặc viêm loét dạ dày. Khi gặp vấn đề tiêu hóa, không ít người ngại đi khám mà tự ý tìm hái lá, bóc vỏ cây đem sắc uống. Việc xem thảo dược tự nhiên là giải pháp trị bệnh tức thời vốn rất phổ biến trong cộng đồng.
Tuy nhiên, liệu kinh nghiệm này có thực sự dựa trên cơ sở khoa học đã kiểm chứng hay không? Câu trả lời thẳng thắn là: Các bằng chứng khoa học hiện tại mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm kháng khuẩn trong ống nghiệm (in vitro) đối với dịch chiết vỏ thân hoặc thử nghiệm trên mô hình động vật với dịch chiết quả. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người khẳng định lá hoặc vỏ găng tây có thể chữa khỏi bệnh viêm loét hay tiêu chảy. Việc người dân tự ý sắc uống tiềm ẩn nhiều rủi ro về liều lượng và độc tính.
Khả năng ức chế vi khuẩn trong phòng thí nghiệm
Về mặt lý thuyết, vỏ các loại cây thân gỗ thường chứa nhiều hợp chất tự nhiên giúp cây chống lại các tác nhân gây hại từ môi trường. Các nghiên cứu đã phân tích và tìm thấy hàm lượng tannin cùng các hợp chất phenolic phong phú trong vỏ cây găng tây [1]. Tannin vốn được ghi nhận có khả năng ức chế sự phát triển của nhiều loại nấm, men, vi khuẩn và virus [1].
Bên cạnh đó, các phân tích hiện đại cho thấy vỏ cây găng tây rất giàu polyphenol và flavonoid, với tổng hàm lượng phenolic đạt 575,5 mg GAE/g cao chiết và hàm lượng flavonoid đạt 310,82 mg CE/g cao chiết [2]. Các nhà khoa học đã tạm thời xác định được 29 hợp chất trong vỏ cây, trong đó các nhóm chính là proanthocyanidin và axit phenolic [2]. Về mặt cơ chế, các hoạt chất chuyển hóa từ thực vật như flavonoid, saponin, tannin hay alkaloid được tổng hợp trong cây có thể đóng vai trò chống oxy hóa, kháng khuẩn hoặc kháng viêm ở mức độ tế bào [3]. Tuy nhiên, hoạt tính sinh học trong dịch chiết tinh khiết không đồng nghĩa với việc đun nước lá hay vỏ cây uống sẽ mang lại tác dụng chữa bệnh tương tự.
Các nghiên cứu nói gì về vỏ thân găng tây?
Bằng chứng thực nghiệm về tác dụng kháng khuẩn của vỏ găng tây hiện có nhiều kết quả trái chiều nhau ngay trong phòng thí nghiệm.
Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã tiến hành sàng lọc hoạt tính kháng khuẩn và kháng nấm của vỏ thân 10 loài cây thuốc dân gian [1]. Các nhà nghiên cứu dùng bột vỏ thân găng tây phơi khô, chiết xuất bằng dung dịch cồn sinh học ethanol 50%, sau đó đông khô để lấy dịch chiết thô [1]. Thử nghiệm được thực hiện trên 11 chủng vi khuẩn và 8 chủng vi nấm gây bệnh ở người theo phương pháp vi pha loãng của NCCLS [1]. Kết quả cho thấy cao chiết vỏ găng tây có hoạt tính kháng khuẩn và kháng nấm rõ rệt đối với vi khuẩn Streptococcus pneumonia, Enterobacter aerogenes, Klebsiella pneumonia và nấm Candida albicans với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) là 0,08 mg/ml [1]. Ngoài ra, vỏ găng tây còn kháng lại vi khuẩn Bacillus cereus và cho thấy hiệu quả gần tương đương một số kháng sinh đối chứng trong điều kiện thử nghiệm này [1]. Giới hạn lớn nhất của nghiên cứu là chỉ thực hiện hoàn toàn trong ống nghiệm trên đĩa nuôi cấy, chưa từng thử nghiệm trên sinh vật sống hay người bệnh.
Đến năm 2022, một nghiên cứu khác công bố kết quả phân tích chất chuyển hóa của vỏ cây găng tây thu thập tại Ai Cập thông qua kỹ thuật UPLC-ESI-MS/MS [2]. Trái ngược với kỳ vọng, nghiên cứu này ghi nhận dịch chiết vỏ găng tây chỉ thể hiện hoạt tính kháng khuẩn yếu và hoàn toàn không quan sát thấy hoạt tính kháng nấm [2]. Mặc dù vỏ cây có hoạt tính chống oxy hóa và độc tế bào đầy hứa hẹn, kết quả kháng vi sinh vật lại không đồng nhất với các công bố trước đó [2]. Điều này cho thấy hoạt tính sinh học của vỏ găng tây có thể thay đổi rất lớn tùy thuộc vào nguồn gốc cây trồng, vùng thổ nhưỡng và phương pháp chiết xuất.
Bằng chứng về bệnh viêm loét dạ dày nằm ở đâu?
Nhiều người lầm tưởng kinh nghiệm dân gian trị loét dạ dày có thể áp dụng ngay từ lá hoặc vỏ cây, nhưng các nghiên cứu thực nghiệm lại ghi nhận kết quả từ bộ phận khác.
Nghiên cứu công bố năm 2012 đã đánh giá hoạt tính chống loét của dịch chiết cồn-nước từ quả găng tây (HAEPD) trên các mô hình chuột cống bị gây loét dạ dày bằng cồn, axit acetylsalicylic hoặc căng thẳng do hạ thân nhiệt [4]. Chuột được cho uống dịch chiết quả với liều lượng 200 mg/kg thể trọng liên tục trong 30 ngày trước khi gây loét [4]. Kết quả cho thấy chỉ số vết loét ở nhóm dùng dịch chiết quả giảm đáng kể [4]. Thể tích dịch vị, nồng độ pH và độ axit giảm xuống, đồng thời nồng độ mucin và prostaglandin E2 (PGE2) được duy trì ổn định [4]. Hoạt tính của các enzyme H(+), K(+)-ATPase và myeloperoxidase cũng giảm so với nhóm đối chứng, tương đương với hiệu quả của thuốc điều trị viêm loét chuẩn là omeprazole [4].
Cần nhấn mạnh rằng nghiên cứu này được thực hiện trên chuột cống và sử dụng dịch chiết từ quả găng tây, không phải từ vỏ thân hay lá [4]. Hơn nữa, việc tổng quan tài liệu y học ghi nhận găng tây có tiềm năng chống tiêu chảy, chống loét hay kháng khuẩn chỉ mang tính chất định hướng nghiên cứu phát triển thuốc mới [3]. Hiện tại chưa có nghiên cứu lâm sàng nào được tiến hành trên bệnh nhân viêm loét dạ dày hay tiêu chảy.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược tự điều trị
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng hoạt tính kháng khuẩn trong ống nghiệm với hiệu quả điều trị bệnh trên người. Trong đĩa thí nghiệm, dịch chiết đậm đặc được tiếp xúc trực tiếp với vi khuẩn ở môi trường lý tưởng [1]. Khi uống vào cơ thể, các chất này phải trải qua quá trình tiêu hóa ở dạ dày, hấp thu qua ruột non và chuyển hóa qua gan. Rất ít hoạt chất còn giữ nguyên được nồng độ và tính năng ban đầu để diệt trừ mầm bệnh.
Hiểu lầm thứ hai là việc gom chung tác dụng của các bộ phận cây. Dữ liệu bảo vệ niêm mạc dạ dày được ghi nhận ở quả trên mô hình chuột [4], trong khi hoạt tính kháng khuẩn in vitro được tìm thấy ở vỏ thân [1] hoặc rễ cây [5]. Người dân không thể tự ý lấy lá hoặc vỏ cây sắc uống rồi kỳ vọng có thể trị lành vết loét dạ dày như uống thuốc. Việc tự điều trị các đợt tiêu chảy cấp hoặc viêm loét dạ dày nặng bằng cây cỏ hái lượm có thể làm trễ thời gian vàng can thiệp y tế, dẫn tới mất nước nguy hiểm hoặc thủng dạ dày.
Ai nên thận trọng?
Chưa có nghiên cứu an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ đối với việc dùng vỏ hoặc lá găng tây sắc uống. Dữ liệu hiện có chủ yếu là thử nghiệm trong phòng thí nghiệm và trên động vật [1, 4]. Do đó, các nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không được tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ cây găng tây.
Người đang mắc các bệnh lý tiêu hóa cấp tính như viêm loét dạ dày tá tràng tiến triển, xuất huyết tiêu hóa hoặc tiêu chảy nhiễm khuẩn nặng cần đến cơ sở y tế để được chẩn đoán. Các chiết xuất vỏ thân chứa lượng polyphenol và tannin cao có thể gây kích ứng niêm mạc tiêu hóa nếu dùng không đúng cách [1, 2]. Những người có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng các thuốc điều trị khác không nên tùy tiện uống nước lá, vỏ cây vì nguy cơ tương tác thuốc chưa được khoa học làm rõ.
Lời khuyên áp dụng trong đời sống
Đối với cây găng tây, người dân chỉ nên sử dụng phần thịt quả chín như một loại trái cây dân dã hoặc thực phẩm thông thường trong bữa ăn [3]. Quả găng tây chứa các thành phần tự nhiên lành tính và có thể dùng với lượng vừa phải mà không gây hại cho sức khỏe.
Tuyệt đối không tự ý bóc vỏ thân cây hoặc hái lá găng tây để phơi khô, đun sắc làm thuốc uống trị tiêu chảy hay đau dạ dày. Bằng chứng hiện nay hoàn toàn không hỗ trợ cho việc tự điều trị này tại nhà [1, 2]. Khi xuất hiện triệu chứng tiêu chảy kéo dài hoặc đau bụng nghi ngờ viêm loét, người bệnh cần đi khám chuyên khoa tiêu hóa để dùng đúng phác đồ y học chuẩn mực. Nếu muốn sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào để hỗ trợ sức khỏe, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế có chuyên môn.
Dù các hoạt chất trong vỏ và quả găng tây mở ra nhiều triển vọng cho ngành dược [1, 4], khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới viên thuốc điều trị trên người còn rất xa. Người tiêu dùng cần tiếp nhận thông tin y học một cách tỉnh táo, không đánh đổi sức khỏe bản thân cho những phương thuốc dân gian chưa được kiểm chứng đầy đủ.
